كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ءجۇمادىلدانىڭ جەلەكتەرى
جىل سايىن كوكتەمگى كوركەيتۋ-كوگالداندىرۋ جۇمىسى باستالعاندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بىلىكتى مامانى ءجۇمادىلدا ەرىمبەتوۆ ەسكە تۇسەدى. جۇمەكەڭنىڭ كوزى كەتسە دە سوزاق ەلى ءالى كۇنگە اڭىز ەتىپ ايتىپ ءجۇر. قىزمەت كەڭسەسىنە كومەك سۇراپ كەلگەن جانعا اياعىنداعى جاڭا باتەڭكەسىن شەشىپ بەرگەنى تۋرالى ءسوز دە تاراعان. «سىزعان» مەن كالينين اتىنداعى كەڭشار ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان جىلدارى نەگىزگى ماماندىعى اگرونوم بولعان جۇمەكەڭ شارۋاشىلىقتى ىسكەرلىكپەن باسقارۋمەن قاتار تال ەگۋ, ەلدى مەكەندەردى كوركەيتۋ-كوگالداندىرۋ مەن جول سالۋ ىسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. «سىزعاندا» كوشە بويىنا اعاش وتىرعىزىپ, مال تيمەۋ ءۇشىن ارقايسىسىن شەڭگەلمەن قورشاتىپ, سۋ تاسيتىن كولىكپەن سۋارىپ تۇرعانىن دا بىلەمىز. بۇل ءىستى تىڭعىلىقتى اتقارۋ ءۇشىن تالايلارمەن ايتىستى, تارتىستى دا. اۋىل كوشەلەرى مەن ۇلكەن جول بويىنا وتىرعىزعان اعاشتارى ءالى كۇنگە تامىر جايىپ, جايقالىپ ءوسىپ تۇر. بالالار كولەڭكەسىندە ويناپ, ەرەسەكتەر اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرادى. كالينين اتىنداعى كەڭشاردا دا ءجۇمادىلدانىڭ جەلەكتەرى جايقالىپ ءوسىپ, تاس توسەپ, تراكتورمەن تەگىستەپ سالعان جولدارى ەل يگىلىگىنە جاراپ جاتىر.
ء جۇمادىلدا ەرىمبەتوۆ كالينين اتىنداعى كەڭشاردا اگرونوم بولىپ جۇرگەن 1961 جىلى ەلدى مەكەنگە جەمىس جانە سايالى اعاش ەگۋدە اۋدانعا ۇلگى بولدى. ءبىر جىلدا 20 گەكتار القاپقا جەمىس اعاشىن وتىرعىزدى. الما, ورىك جانە ءجۇزىم كوشەتتەرىن ۋاقتىلى كۇتىپ-باپتاپ, سۋارۋ ءىسىن قاداعالاپ, باعباندارعا باسشىلىق جاسادى. بالا كەزىمىزدە جۇمەكەڭ ەككەن اۋىل ىرگەسىندەگى جەمىس باعىنا تالاي ۇرلىققا دا تۇسكەنبىز. «قىزىلاسكەر» بولىمشەسىنە دە جەمىس اعاشتارىن وتىرعىزدى. «قاراسۋانداعى» قارااعاشتار دا – جۇمەكەڭنەن قالعان ءىز. ودان بولەك «ورقاقپا» ىرگەسىندەگى كەڭشار باعىنا قۇرىلىسقا قاجەتتى 15 مىڭ ءتۇپ تەرەك قالامشاسىن ەكتى. قالامشادان كوتەرىلگەن تەرەكتىڭ تابيعي ءوسىپ-جەتىلۋى مەن شولگە شىدامدىلىعى, قۇرىلىسقا جاراتىلۋى جاعىنان باعالى اعاش قاتارىنا جاتادى. جاقسى كۇتىلگەن تەرەكتەر ءتورت-بەس جىلدا جايقالىپ ءوسىپ, قۇرىلىس ماتەريالدارى قات كەزدە كادەگە استى. جۇمەكەڭ ءبىرىنشى فەرما ەگىس بريگاداسىنىڭ جەتەكشىسى جولداس اتاجانوۆپەن بىرگە تاۋدان اعاتىن «كوكبۇلاق» ارىعىنىڭ بويىنان تەرەك كوشەتىن وتىرعىزۋدى دا جوسپارلاعان. «قارابۇلاق» ەلدى مەكەنىنەن شولاققورعانعا قاراي ءتۇزۋ ومانارىق قازىپ, ونىڭ بويىنا تەرەك كوشەتىن وتىرعىزعاندا تامىر بايلاعان جاس تال ارىقتىڭ توزۋىنا, جازدىڭ ىستىق كۇندەرى سايالى كولەڭكەسى سۋدىڭ بۋلانۋىنا جول بەرمەيتىنىن اگرونوم ەرتە بولجاعان. بۇلاق سۋىنىڭ تومەندەگى ەگىس القاپتارىنا مول كۇيىندە جەتۋىنە, جايقالىپ وسكەن جاس تالداردىڭ كۇنى ەرتەڭ كەڭشار قۇرىلىس جۇمىستارىنا جارايتىنىن سەزگەن.
90-جىلداردىڭ ورتاسىندا «سىزعاننىڭ» «شۇقىروي» توڭىرەگىندەگى جۇمەكەڭنىڭ اتشاپتىرىم جەرگە وتىرعىزعان جاس تەرەكتەرىنىڭ قۋراپ قالعانىن كورىپ, كوڭىلىمىز قۇلازىعان ەدى. سول قىرۋار تەرەك ءوسىپ-جەتىلگەندە ەل يگىلىگىنە جارار ەدى-اۋ. ىرگەسىندە ايدىن شالقار كول جاتىپ, ادامداردىڭ قۇنتسىزدىعىنان قىرۋار اعاش قۋراپ قالدى. اۋىل-اۋىلدا قازىرگە دەيىن ءجۇمادىلدا اعانىڭ وتىرعىزعان جەلەكتەرى جايقالىپ ءوسىپ تۇرعانىن كورگەندە «اتادان مال قالعانشا, تال قالسىن» دەگەن حالىق دانالىعى ەسكە تۇسەدى.
نار جىگىتتىڭ نار تاۋەكەلى
قارت قاراتاۋدىڭ باۋرايىندا شاعىن عانا «اقسۇمبە» اتتى اۋىل بار. تاۋدان سىلدىراپ اققان بۇلاقتان ءنار العان, تابيعاتى اسەم, جاسىل جەلەك كومكەرگەن سالقىن سايالى اۋىلدىڭ كونە تاريحى تىم ارىدەن باستالاتىنىن بيىك جوتاداعى كونە «اقبيكەش» كەسەنەسى ايعاقتاپ تۇر. ءبىر كەزدەرى وسى ىنتىماعى جاراسقان اۋىلدان ەل سىرتقا كوشىپ, اجارى تايا باستاعان ەدى. وسىندا تۋىپ-ءوسىپ, باۋىر باسقان ەل قۇتتى قونىسىنان بوستان-بوسقا جەرىمەسە كەرەك-ءتى. وسى «اقسۇمبە» اۋىلى بولىمشە ورتالىعى بولىپ تۇرعان كەزدە «قاراتاۋ» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى سەكسەنباي تۇرىسبەكوۆكە ەلدى مەكەن تۇرعىندارى باستاۋىش مەكتەپتەن كەيىن بالالارىن وقىتۋ ءۇشىن وزگە جەرگە قونىس اۋدارىپ, اۋىل ۇيلەرىنىڭ قاتارى سيرەپ قالعانىن ايتىپ, مۇڭدارىن شاعادى. بۇل ماسەلە بۇرىن دا تالاي كوتەرىلگەنىمەن اياقسىز قالىپ كەلگەن ەكەن. سەكسەنباي تۇرىسبەكوۆ باس بولىپ, قۇرىلىس ينجەنەرى اسىلحان پىرىمبەتوۆتىڭ سىزىپ بەرگەن جوباسىمەن اۋىل تۇرعىندارى اسارلاتىپ, ورتالاۋ مەكتەپتىڭ ىرگەتاسىن قۇيادى. قۇرىلىس ماتەريالدارىنا قىرۋار قارجى قاجەت بولعاندىقتان سەكسەنباي تۇرىسبەكوۆ اۋدان باسشىلارىنىڭ الدىنا ماسەلە قويعانىمەن, ولار مەكتەپ قۇرىلىسىنا قارجى قارالماعانىن ايتىپ شىعارىپ سالادى. ەڭبەك جولىن مەكتەپتە ۇستازدىقتان باستاعان سەكەڭ نار تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, شارۋاشىلىققا بولىنگەن بەس تۇرعىن ءۇيدىڭ قارجىسى ەسەبىنەن جاڭا مەكتەپ قۇرىلىسىن باستاپ جىبەرەدى. ىسكە قىزۋ كىرىسكەن اۋىل قۇرىلىسشىلارى سول جىلى جاڭا دا جىلى مەكتەپ جايىن ءبىتىرىپ, وقۋ جىلىنىڭ باسىندا پايدالانۋعا بەرەدى. مەكتەپكە وسى اۋىلدىڭ تۇلەگى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ەسىمى بەرىلەدى. تۇرعىندار قۋانىپ جاتقاندا جاڭا مەكتەپ ماسەلەسىمەن زاڭ ورىندارى اينالىسىپ, «مەملەكەت قارجىسىن ماقساتسىز جۇمساعان» دەگەن جەلەۋمەن كەڭشار ديرەكتورى سەكسەنباي تۇرىسبەكوۆتىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ, قىلمىستىق ءىس قوزعايدى. اۋدان مەن وبلىسقا ءجيى شاقىرىپ, مازالاي بەرەدى. اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىندە ماسەلەسى قارالىپ, شارا دا كورىلەدى. زاڭ ورىندارى مىقتاپ كوز قىرىنا العان سوڭ قىزمەتىنەن كەتۋ قاۋپى دە تونەدى. بۇل ماسەلە سول كەزدەگى وبلىس باسشىسى قاسىم تولەبەكوۆكە جەتىپ, ۇلكەن جيىندا: «حالىق مۇقتاجىنا جاراتقانى قىلمىس ەمەس» دەگەن سوزىنەن كەيىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋدان امان قالادى. سودان بەرى «اقسۇمبەدەگى» جاڭا مەكتەپ جايى اۋىل كوركىن كەلتىرىپ, جاس بالالاردىڭ شاتتىق ءۇنى ەستىلىپ تۇراتىن بولعان. تاۋ باۋىرىنداعى ەلدى مەكەننەن كوشەتىندەر تىيىلىپ, تۇرعىندار سانى ارتىپ, ىنتىماق-بەرەكەسى كىرە باستايدى. سول جىلدارى ماسكەۋدە حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇرىپ, ۇزاق جىل قىزمەت اتقارعان كورنەكتى عالىم كەڭەسباي مۇساەۆ «قاراتاۋ» كەڭشارىندا تۇراتىن قارىنداسى ساقىپجامالدىڭ كۇيەۋى قايتىس بولىپ, شيەتتەي بالالارىمەن تار ۇيدە تۇرىپ جاتقانىن ايتىپ جازعان حاتىن سەكسەنباي تۇرىسبەكوۆكە جولداپتى. سەكەڭ جەرلەس عالىمدى تۋعان جەرىنە شاقىرىپ, «تۇرعىن ءۇي-91» باعدارلاماسىمەن تۇرعىزىلىپ, قارىنداسى يە بولعان جاڭا ۇيدە ات مىنگىزىپ, شاپان جاۋىپ قۇرمەت كورسەتىپ جىبەرەدى. «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ», دەگەندەي سەكسەنباي اعانىڭ وزگە ۇلتتاردان دا دوستارى كوپ ەدى. اۋدانداعى ءىرى ءوندىرىس ورىندارى باسشىلارىمەن سىيلاستىعىنىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ قۋاتتى تەحنيكالارىن اۋىلعا جول سالۋ مەن جەمشوپ جەتكىزۋ ىسىنە پايدالانىپ كەلدى. سەكسەنباي تۇرىسبەكوۆ اۋدان ورتالىعىنداعى كالينين اتىنداعى كەڭشارعا ديرەكتور بولىپ اۋىسىپ كەلگەندە دە وندىرىستىك كووپەراتيۆكە سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەننىڭ ءبىرى بولدى.
وتكەن جىلى «اقسۇمبەدەگى» مەكتەپ جانىنان جاڭا ءتيپتى مەكتەپ تۇرعىزىلىپ, بۇرىنعى مەكتەپ قوسىمشا جاي رەتىندە قالدى. بيىلعى قاتتى قىستا جاڭا مەكتەپتىڭ جىلۋى وڭدى بولماي وقۋشىلار سەكەڭ تۇرعىزعان ەسكى مەكتەپ ىشىندە وقىپ شىقتى. اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, كەڭشار پارتكوم حاتشىسى, اۋداندىق حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, كەڭشارلار ديرەكتورى سياقتى ەڭبەك ساتىسىنان شىڭدالىپ, ۇزاق جىل ەلمەن قويان-قولتىق قىزمەت اتقارعان سەكسەنباي اعامىز – بۇل كۇندە زەينەت جاسىنداعى قادىرمەندى قاريا. قۇداي قوسقان قوساعى, كوپبالالى ارداقتى انا, بايىرعى ۇستاز ءۇرزادا توقبەرگەنوۆا ەكەۋى ءتورت ۇل, ەكى قىزىنان نەمەرە, شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان باقىتتى اتا-انا, تۇركىستان وبلىسى مەن سوزاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, «قۇرمەت» وردەندى ەل اعاسى.
كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىز بىلەتىن تالاي ديرەكتورلار قىزمەتىنەن كەتكەن سوڭ ۇمىت بولىپ قالىپ, سوڭىندا ەلى اتقارعان شارۋاسىن ۇزاق ايتىپ جۇرەتىن ازاماتتار سيرەك تە بولسا كەزدەسەدى.
وتەش قىرعىزباەۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
تۇركىستان وبلىسى
