جۇرەكتى شىم-شىم ساۋلەلى سەزىمدەرگە تولتىرا, جىلدا شىلىڭگىر شىلدەدە كەلەر ءبىر بۇكىلحالىقتىق مەرەكە بار. ول – استانا كۇنى. ارقا توسىنە ورناعان ەلوردا مەن ەلباسى ەسىمى ەگىز ىشەكتەن شىققان كۇي كۇمبىرىندەي ۇيلەسىپ تۇر بۇگىندە. استانا مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءدۇيىم دۇنيەگە قازاقتىڭ ەلدىگىن, قازاقستاننىڭ مارتەبەسىن تانىتار دارا نىشاندارعا اينالعان. وسى ورايدا ءبىز «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» الماتى بولىمشەسىندەگى دوڭگەلەك ۇستەلى باسىنداعى ساليقالى اڭگىمەگە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, اتاقتى گەوگراف-عالىم ءاليا بەيسەنوۆانى, قازاق مەملەكەتتىك قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى دينار نوكەتاەۆانى جانە الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى, بەلگىلى جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى الىبەك اسقاروۆتى تارتقان ەدىك. تاقىرىپتى تارقاتىپ ايتار ەندىگى ءسوز كەزەگى – وسى كىسىلەردە.
ءاليا بەيسەنوۆا: – قازىرگى تاڭدا الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدە ۇلكەن ساياسي ورتالىق بولىپ تابىلاتىن استانا – الەم مويىنداعان قالا. تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا ۆاشينگتون, پاريج, لوندون, ريم سياقتى الەمدىك استانالارمەن قاتار الەمدىك ماسەلەلەردى شەشۋگە دە اتسالىسۋدا. قازاقستاننىڭ استاناسى قازىر ول ورتالىق ازيا مەن ەۋرازيا كەڭىستىگىندە بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتى شەندەستىرگەن عالامدىق ءمانى زور شاھارعا اينالىپ وتىر. ورتالىق ازيادا ساياسي-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا قازاقستاننىڭ باس قالاسى ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
«بارلىق جول ماسكەۋگە اپارادى» دەۋشى ەدى بۇرىنعىلار. قازىر بىزدە بارلىق جول استاناعا اپارادى, استانادان تارايدى. دۇنيەجۇزىلىك ءمانى زور جيىنداردىڭ كوبى استانادا وتەتىن بولدى. ءومىرى باسى قوسىلمايتىن ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءوزى استاناعا جينالىپ, جىل سايىن بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنان ءتىل تابىسىپ تارقايدى.
جۇبايىم اكادەميك سەرىك قيراباەۆ ەكەۋمىز ەلوردادا ءجيى بولىپ تۇرامىز. ءبىزدى استانا – ەلىمىزدەگى كلاسسيكالىق ونەر ورتالىعى رەتىندە دە تارتادى. مۇندا الەمدىك دەڭگەيدەگى «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى سالىندى. مۇقان تولەباەۆتىڭ «ءبىرجان-سارا» سپەكتاكلىمەن اشىلعان بۇل تەاتر تەك ارقا جۇرتىن عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ حالقىن, كەڭ-بايتاق دالاسىن اۋەزدى انگە, كلاسسيكالىق مۋزىكاعا بولەۋدە. ءار ماۋسىم سايىن تەاتر رەپەرتۋارى جاڭارىپ, كلاسسيكالىق شىعارمالارمەن تولىقتىرىلادى. وسىنداي حالىقتىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالعان ءىس-شارانىڭ استانادا جۇزەگە اسىرىلۋى دا ەلباسى ۇلاعاتىنىڭ ءبىر كورىنىسى. ەلىمىزدىڭ رۋحاني دامۋىنا, رۋحىن كوتەرۋگە مادەنيەت قايراتكەرلەرىنەن ايمان مۇساقوجاەۆا مەن ءجانيا ءاۋباكىروۆا سەكىلدى قازاقتىڭ اياۋلى قىزدارى دا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسۋدا.
ەلىمىزدىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ دامۋىنا دا ەندىگى جەردە استانا قالاسى ۇيىتقى بولىپ, كوش باستاۋدا. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنا قاجەتتى جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋدا «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ» ورنى بولەك. بۇل ۋنيۆەرسيتەت بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق ورتالىعىنا اينالارى ءسوزسىز. قالانىڭ جاڭا جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق يندۋسترياسىنا قاجەتتى ماماندار دايارلانۋدا. دۇنيەتانىمى جوعارى, ءبىلىمدى, باسەكەگە قابىلەتتى جەكە تۇلعا تاربيەلەپ وسىرۋدە ارنايى ماماندانعان مەكتەپ-گيمنازيالار مەن دارىندى بالالاردى وقىتاتىن, دايارلايتىن «وقۋشىلار سارايىنىڭ» ماڭىزى زور. ياعني, مۇنىڭ ءبارى – ەلىمىزدىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىن دامىتۋعا جاسالىپ وتىرعان ۇلكەن قامقورلىق.
استانا – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياسي, ىسكەرلىك جانە مادەني ورتالىعى, ادامزات دامۋى ماسەلەلەرىنىڭ كەڭ سپەكترى بويىنشا حالىقارالىق سيمپوزيۋمدار, كونفەرەنتسيالار, سامميتتەر, سەمينارلار, ترەنينگتەر, كورمەلەر وتكىزۋ ورتالىعى. سونىمەن بىرگە, بۇگىندە استانادا بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ جاعى تولىقتاي جولعا قويىلعان. «سارىارقا» رەسپۋبليكالىق ۆەلوترەگى, ورتالىق فۋتبول ستاديونى, «قازاقستان» سپورت سارايى, «الاۋ» سپورت سارايى قالا حالقىنىڭ سپورتپەن اينالىسىپ, دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا زور سەپتىگىن تيگىزۋدە. حالىقارالىق تالاپتارعا تولىقتاي ساي كەلەتىن بۇل سپورت كەشەندەرى تەك استانا حالقىنىڭ يگىلىگى بولىپ قانا قويماي, بۇكىل ەل سپورتىنىڭ وركەندەۋىنە جاقسى نەگىز ەكەندىگى كۇمانسىز.
ەلىمىزدىڭ قورعانىس سالاسىن نىعايتۋ ورايىندا استانا قالاسىندا ورىن تەپكەن گەنەرال ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى «جاس ۇلان» رەسپۋبليكالىق مەكتەبىنىڭ ءرولى زور. ەرجۇرەك باتىرلارىمىز بەن حاندارىمىزدىڭ كەلەشەك ۇرپاققا امانات ەتكەن جەرىن ساقتاپ قالۋ بولاشاق ۇرپاقتىڭ بابالار الدىنداعى پارىزى. ولاي بولسا, وتانىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىنىڭ ءبىر ايعاعىنداي «استانا» وڭىرلىك قولباسشىلىعىن دا ماقتان ەتىپ, مەدەت تۇتۋعا ءتيىسپىز.
استانا رەسپۋبليكالىق اۆتوكولىك, تەمىرجول جانە اۋە جولدارىن توعىستىرىپ تۇرعان ءىرى كولىكتىك-لوگيستيكالىق ورتالىق دەسەك, بۇل دا بۇگىنگى وركەندەگەن ءومىرىمىزدىڭ اقيقاتى. قالا ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىن ساۋدا, ونەركاسىپ ءوندىرىسى, كولىك, بايلانىس جانە قۇرىلىس سالالارى قۇرايدى. شاھاردىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسى نەگىزىنەن قۇرىلىس زاتتارىن, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن شىعارۋ مەن ماشينا جاساۋ سالاسى توڭىرەگىنە شوعىرلاندىرىلعان, ياعني, قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق كەلبەتىن تانىتادى. بۇل جەردە بۇرىن-سوڭدى تاريحىمىزدا بولماعان جاڭا ونەركاسىپ سالالارى – جولاۋشى ۆاگوندارىن شىعاراتىن «تۇلپار-تالگو» زاۋىتى, «Eurocopter» تىكۇشاق قۇراستىرۋ زاۋىتى , «Astana Solar» كۇن نۇرىنان قۋات الاتىن باتارەيالار ءوندىرىسى قۇرىلىپ, جەمىستى جۇمىس جاساپ جاتقانىنا ءوز باسىم قاتتى سۇيىنەمىن.
الداعى ۋاقىتتا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋگە نيەتتەنىپ, جاسىل ەنەرگەتيكانى پاش ەتكەن استانا كەلەشەكتە الەمدەگى «جاسىل ەكونوميكانىڭ» وشاعىنا اينالۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. حالىقارالىق ءمانى زور كورمەنى وتكىزۋ ارقىلى بىزدەر ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىراتىن بولامىز. ال, وسى ءىستىڭ باسىندا استانالىقتار تۇراتىنى جانە مەرەي دەر ەدىم.
دينار نوكەتاەۆا: – باتىر بابالارىمىز بىزگە تۇلپارى شاپسا – تۇياعى, قىرانى ۇشسا – قاناتى تالاتىن كەڭ-بايتاق دالانى ميراس ەتتى. سول قايسار, رۋحتى باتىرلارىمىزدان مۇرا بوپ قالعان كيەلى جەردىڭ شىنايى ەگەمەندىگىنە, ناعىز دەربەستىگىنە حح عاسىردىڭ اياعىندا قول جەتكىزىپ, الەم ارەناسىندا جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى. ەل تاريحىنا قاراعاندا سونداي ۇزاق جاساعان, ال تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەندە جاس مەملەكەت رەتىندە تانىلعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاڭداعان دارا جولىمەن, سارا باعدارلاماسىمەن دامۋعا باعىت الدى.
سارابدال ساياساتتىڭ ءدۇيىم جۇرتتى تاڭعالدىرعان تۇسى – جاڭا استانا سالۋ بولعانى جاسىرىن ەمەس. ەلباسىنىڭ ەرەكشە يدەياسىنىڭ شىنايى تۇردە جۇزەگە اسقانىنا, ەسىلدىڭ جاعالاۋىن بويلاي سالىنعان جاڭا قالانىڭ قارقىندى جۇرگەن قۇرىلىسىنا مەن سول كەزدە ءماجىلىس دەپۋتاتى رەتىندە تاڭدانا كۋا بولعان ەدىم. ايتا كەتەتىن جايت, وسى استانادا تۇڭعىش رەت قازاقستاننىڭ تەرريتوريالىق ايماعى ناقتىلانىپ, شەكاراسى بەكىتىلگەنى بەلگىلى. الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىندەگى وزىق ۇلگىلەردىڭ ءبىرى – «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى», زياتكەرلىك مەكتەپتەر جانە قورى تۋرالى زاڭدار قابىلداندى. وسى سەكىلدى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان كوپتەگەن تاريحي قۇجاتتاردىڭ استانا تورىندە قابىلدانۋىنا ءوزىم دە ءماجىلىس دەپۋتاتى بولىپ تۇرعانىمدا داۋىس بەرگەن بولاتىنمىن.
مىنە, بۇگىندە جازيرالى سارىارقانىڭ سايىن دالاسىنا, توعىز جولدىڭ تورابىنا عالامات جىلدامدىقپەن كەسكىن-كەلبەتى بولەك مارتەبەلى شاھار تۇرعىزىلدى. بۇل كۇندە «استانا» دەپ ايشىقتاپ اتاۋ بەرگەن ەلوردامىزعا 16 جىل تولىپ, اجارلى قالا تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ بەت-بەينەسىنە اينالدى.
مەملەكەت باسشىسى ءبىر سوزىندە: «ەجەلدەن رۋح ەركىندىگىن ەرەكشە قاستەر تۇتقان حالقىمىزدىڭ اسىل داستۇرلەرىن جاڭا زامانعا جاراسىمدى جالعاستىرۋىمىز قاجەت», دەپ ايتقان بولاتىن. كەڭ اۋقىمدى, تەرەڭ تولعامدى ويدى استانامەن بايلانىستىرار ەدىم. سەبەبى, زاماناۋي دامىعان ەلدەردىڭ ءىرى مەگاپوليستەرىنىڭ ۇلگىسىندە ءارى ۇلتتىق, قازاقى ناقىشتار توعىستىرىلىپ سالىنعان عيماراتتاردىڭ, ارحيتەكتۋرالىق, ديزايندىق وزىق قۇرىلىستاردىڭ ارقاسىندا استانا كوز تويماس كورىككە يە بولدى.
استانا – قالىپتاسقان, دامىعان قازاقستاننىڭ اجارى. جاسىراتىنى جوق, استاناعا قاراپ دۇنيە ءجۇزى قازاقستاننىڭ بولمىس-ءبىتىمىن تانيدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى زور باسقوسۋلاردىڭ, اتاپ ايتقاندا الەمدىك دىندەردىڭ ءسامميتى, استانا ەكونوميكالىق فورۋمى, ەۋرازيالىق مەديا فورۋم جانە دە كوپتەگەن ءىرى-ءىرى شارالاردىڭ ءدال وسى استانادا ۇيىمداستىرىلۋى – قازاقستاننىڭ الەمنىڭ ساياسي ساحناسىنداعى ءرولىن ايقىندايدى. ەندىگى كەزەكتە ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ ءبىزدىڭ ەلوردامىزدا ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ ءوزى ماقتان تۇتاتىن ۇلكەن قۋانىشتى وقيعا. پاريجدەگى «EXPO» كورمەنىڭ ناتيجەسىندە اتاقتى ەيفەل مۇناراسى فرانتسيانىڭ كەلبەتىنە اينالسا, ەرتەڭگى كۇنى, استانادا وتەتىن جاسىل ەكونوميكاعا ارنالعان كورمە دە ەلىمىزدىڭ اتىن جەر جۇزىنە پاش ەتەتىنىنە سەنىمدىمىن.
قازىرگى كۇننىڭ وزىندە قازاقستاندى – استاناسىز, استانانى «بايتەرەكسىز» ەلەستەتە المايتىن دەڭگەيگە جەتتىك. ەلباسىنىڭ يدەياسىمەن حالىقتىق اڭىز بويىنشا تۇرعىزىلعان «ءبايتەرەك» – استانانىڭ سيمۆولى. استانادا بوي كوتەرگەن ءاربىر عيماراتتىڭ, مەيلى ول اكىمشىلىك باسقارمالاردىڭ كەڭسەلىك ورىندارى بولسىن, مەيلى ول قوعامدىق-مادەني دەمالىس ورىندارى بولسىن, قاي-قايسىن الساڭىز دا ءتۇس-تۇرپاتى ەرەكشە.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تىرەگى مەن جۇرەگى بولعان استانا – الەمدىك دەڭگەيدەگى وزىق قالا. ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, ونەر مەن مادەنيەتتىڭ وشاعى استانا – ماڭگىلىك قازاقستاننىڭ ءماڭگىلىك ەلورداسى بولىپ قالا بەرەدى.
الىبەك اسقاروۆ: – مەملەكەت ءومىرىنىڭ كەمەل كەلەشەگىن ايقىندايتىن تاريحي كەزەڭدەر بولادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن سونداي جارقىن كەزەڭ – استانامىزدىڭ ارقا توسىنە قونىستانۋى بولعانى داۋسىز.
كوگىمىزدە تاۋەلسىزدىكتىڭ كوك تۋى جەلبىرەگەن كۇننەن كەيىن, تاعدىرى تالايلى قازاق ەلىنىڭ جاڭا تاريحىنىڭ بەتى وسىدان باستالدى. كۇيرەگەن يمپەريانىڭ قالدىعىنان تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرا وتىرىپ, وعان جاڭا استانا تاڭداۋ – تىكەلەي ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاجىرلى ەڭبەگى.
استانا قالاسى تۋرالى تولعاۋىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «جاڭا استاناعا كوشۋ جانە ونى سالۋ تۋرالى وي مەندە ەرتەرەكتە, 1992 جىلى تۋعان ەدى. 1992 جىلى قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىگىنە بۇكىل حالىق بولىپ سايلاعاننان كەيىن, مەن اقمولاعا كەلدىم. ەسىلدەن كولدەنەڭ تارتىلعان ەسكى كوپىردىڭ ورتاسىندا تۇرىپ, وزەنگە قارادىم. ماعان قالانىڭ ورتاسىندا وزەن اعىپ جاتقان بولسا, قاشاندا سول ۇنايتىن. وزەن قالاعا ەرەكشە ءبىر كورىك بەرەدى, مارتەبەسىن كوتەرەدى. مىسالى, جايىقتىڭ بويىندا اتىراۋ, سىرداريانىڭ بويىندا قىزىلوردا, توبىلدىڭ بويىندا قوستاناي, ەرتىستىڭ بويىندا سەمەي مەن كەرەكۋ ورنالاسقان. ال الەمدە قانشاما استانالار ىلعي وزەن جاعاسىنا سالىنعان! سانكت-پەتەربۋرگ – نەۆادا, ماسكەۋ – ءوزى اتتاس وزەندە, پاريج – سەنادا, لوندون – تەمزادا تۇر. ونىڭ ۇستىنە اقمولا قازاقستان مەن بۇكىل ەۋرازيانىڭ ورتالىعىنا ورنالاسقان», – دەپ جازادى.
استانا قالاسىنىڭ تاريحى ودان بەس شاقىرىم جەردە ورنالاسقان بوزوق قالاسىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن كەيىن بىلدىك. بوزوق – قىپشاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان ەكەن. وسى ايماق ارقىلى ءحVى عاسىردا ءسىبىر – ورتا ازيا كەرۋەن جولى ءوتىپتى. ەلباسى «ورتاعاسىرلىق بوزوق قالاسىن اقمولانىڭ تۇپكى اتاسى دەپ ساناۋعا بولادى, ال ونىڭ سوڭعى مۇراگەرى قازىرگى قازاقستاننىڭ استاناسى – استانا قالاسى» دەپ تۇجىرىم جاسايدى.
الماتىدان جاڭا استاناعا كوشكەن ەڭ العاشقى مەملەكەتتىك ورگان – ءباسپاسوز جانە بۇقارالىق اقپارات مينيسترلىگى ەكەنىن ءبىراز ادام بىلەدى. مەن دە وسى مينيسترلىكتىڭ قۇرامىندا 1997 جىلعى 2 ماۋسىمدا اقمولاعا بەت تۇزەگەندەر ساپىندا بولدىم. الماتى-2 تەمىرجول ۆوكزالىندا ۇلكەن ميتينگى بولىپ, اۋزى دۋالى اقساقالدار بىزگە اق جول تىلەستى.
اقمولانى ۆاگوننىڭ تەرەزەسىنەن كورگەن بەتتە-اق كوڭىلىمىز جابىرقاپ سالعانى ەسىمىزدە. قالا بۇرقىراعان شاڭ-توزاڭ, قاپتاعان قۇرىلىس, سۆاي قاققان تارسىلدار. «ارۋ الماتىنى تاستاپ وسى ءبىز قايدا كەلدىك» دەگەندەي وكىنىش جۇرەگىمىزدى تىرمالاعانى راس.
ءالى ەسىمدە, ۆوكزال الدىندا ميتينگ جاساپ, قارسى الۋشىلارمەن امانداسىپ, شۇيىركەلەسىپ جاتقان كەزدە سىركىرەپ جاڭبىر جاۋىپ بەرسىن... جاڭبىر ۇزاققا سوزىلعان جوق, جارىم ساعاتقا جەتپەي قويا سالدى. بۇل جاڭبىردى سول جەردە تۇرعان جۇرتتىڭ ءبارى اللانىڭ اق نۇرىنا, جاقسىلىققا بالاپ جاتتى.
سول جاڭبىر ءبىز ءۇشىن شىن ءمانىندە اللانىڭ اق نۇرى بولىپتى. جىلدار وتە جاڭا قالا ءبارىمىزدىڭ عاجاپ مەكەنىمىزگە اينالدى. وسى قالادا تۇرىپ قۇداندالى-جەكجاتتى بولدىق, دوستار تاپتىق, تۋىس تاپتىق. بۇگىندە ارقا وڭىرىنە سۋداي ءسىڭىپ, تاستاي باتقان جاعدايدامىز. قالا تاريحىنىڭ ءتىرى كۋاگەرىمىز, بۇرىنعى وبلىس ورتالىعى قالاي مەملەكەت استاناسىنا اينالدى, قالاي ءوستى, قالاي ءوندى, گۇل-گۇل جايناپ قالاي كوركەيدى. سول وزگەرىستەردىڭ ءبارى ءالى كۇنگە كوز الدىمىزدا ءوتىپ جاتىر.
قازىر استاناعا اياق باسقان ادام بۇل قالاعا قىزىقپاۋى, ونى جاقسى كورمەۋى مۇمكىن ەمەس. كۇن كوزىندە سان قۇبىلىپ جارقىراعان ساۋلەتتى عيماراتتار, تىنىسىڭدى اشقان كەڭ داڭعىلدار وزىنە ەرىكسىز باۋراپ الادى. ايناداي تازا كوشەلەر, جاسىل جەلەك بۋلۆارلار. استانانى جاقسى كورەتىنىمىز سونداي, كوشەدە كەتىپ بارا جاتقان بىرەۋ تەمەكى لاقتىرسا دا, قوقىس تاستاسا دا, ءتىپتى, تۇكىرسە دە جانىمىز اشيتىن حالگە جەتتىك.
بالالارىمىز دا استانامەن بىرگە ەرجەتىپ, قاناتتاندى, ازامات بولىستى. ءبىز كوشىپ كەلگەن جىلدارى اقمولا حالقى 300 مىڭنىڭ ءتوڭىرەگىندە ەدى. بۇگىندە استانالىقتار قاتارى 826 مىڭعا جەتتى. قازاقستان قالالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسى دا – ءبىزدىڭ ەلوردا تۇرعىندارى ەكەن. استانالىقتاردىڭ قازىرگى ورتاشا جاسى 32-ءنى قۇرايدى.
دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ استانادا وتكەن 4-ءشى قۇرىلتايىندا ءبىر توپ قانداستارىمىزدى تۇنگى استانانى قىدىرتقانىمىز ەسىمە ءتۇسىپ وتىر... سوندا, پاريجدەن كەلگەن مەحمەت زەنگين دەگەن فابريكانت دوسىمىز: «قازاعىمنىڭ استاناسى ازيانىڭ ءپاريجى بولىپ كەتكەن ەكەن», دەپ تاڭداي قاعىپ, باس شايقاعانى بار.
شىندىعى دا سولاي بولار... ەلباسى ازيالىق تا ەمەس, ەۋروپالىق تا ەمەس, ەۋرازيالىق قالا جاسايمىز دەپ ەدى. سوزىندە تۇردى, اقىرى جاسادى! ەلباسىنىڭ اسقاق ارمانى ارتىعىمەن ورىندالدى. قازىر استانادان الەمدىك ساۋلەت ونەرىنىڭ نەلەر ءبىر تاماشا ۇلگىسىن كورۋگە بولادى.
ەگەر ءسوزىمىزدى تۇزدىقتاپ, تسيفرعا جۇگىنەر بولساق, 1998 جىلى استانادا مەكتەپكە دەيىنگى 48 مەكەمە جۇمىس ىستەگەن ەكەن. بۇگىن ونىڭ سانى 125-كە جەتتى. تاعى سونداي 19 مەكەمەنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. سوڭعى ءۇش جىلدا عانا 8 اۋرۋحانا جانە ەمحانا اشىلعان. بالا تۋىنا كەلسەك, 1000 ادامعا شاققاندا: 1999 جىلى – 11,2 بالا بولسا, وتكەن جىلعى دەرەك 25,7 بالاعا جەتكەنىن كورسەتتى. بۇدان 15 جىل بۇرىن استانالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋى 67 جاس ەدى, قازىر 73,5 جاسقا جەتتى دەيدى ماماندار. ون جىل بۇرىن قالادا بار-جوعى 37 مەكتەپ ەدى, قازىر ونىڭ سانى 82-گە جەتىپتى. ۇستىمىزدەگى جىلى تاعى 9 مەكتەپ وقۋشىلار يگىلىگىنە بەرىلمەكشى ەكەن. بۇل كورسەتكىشتەر قالاي كوكىرەك قاقساڭ دا, قالاي ماقتان ەتسەڭ دە لايىق جەتىستىكتەر.
ەركە ەسىلدىڭ جاعاسىندا, سارىارقانىڭ كەڭ توسىندە قونىس تەپكەن استانا قالاسى ساۋلەتىمەن دە, كەلبەتىمەن دە تورتكۇل دۇنيەنى مويىنداتتى دەپ ايتۋىمىزعا ابدەن بولادى.
– مازمۇندى اڭگىمەلەرىڭىزگە راحمەت. استانا كۇنى بارشامىزعا قۇتتى بولسىن. ماڭگىلىك مۇراتىن كوزدەگەن ەلوردامىز ەلىمىزبەن, حالقىمىزبەن بىرگە مىڭ جاساسىن!
دوڭگەلەك ۇستەل
باسىنداعى اڭگىمەنى جۇرگىزگەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
عاسىرعا بەرگىسىز عاجايىپ جىلدار
حالقىمىزدىڭ الميساقتان ءوز ازاتتىعى ءۇشىن ارپالىسا بىلگەنىن, ار-وجدان جولىندا باسىن بايگەگە تىككەنىن ءاماندا ماقتان تۇتۋعا بولادى. ىقىلىم زاماننىڭ ىرقىنا كونىپ, تاريح تەرەڭىنە ەنگەن اسان قايعى, قورقىت بابالاردان قالعان عيبراتتى ءسوز, ۇلاعاتتى ۇستىندار ءمانى مەن ماعىناسىن جويماي, ءوزىنىڭ اسقان ومىرشەڭدىگىمەن ءالى دە ماڭگىلىك مەكەنگە قاراي باستاۋ الا بەرەتىنىنە كوز جەتە تۇسەدى. قازاق ەلى العاش تاۋەلسىزدىك الىپ, «اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان» قۋانىشتى ساتتەردە, وسى ءبىر قۇبىلىسقا كۇدىكپەن تەرىس قاراپ, كۇڭكىلدەگەندەردى كوز كوردى. «رەسەيدەن كەتكەننەن سوڭ كۇنىمىزدى كورۋ اۋىرلاپ كەتەتىنىن» ايتقان «ساۋەگەيلەردىڭ» دە داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان شاق بولاتىن. تاۋەلسىزدىك دەگەن ۇعىمنىڭ تاۋبەسىن ايتىپ تىرشىلىك كەشىپ جاتقان جۇرتشىلىق ءۇشىن ماڭىزى تىم جوعارى بولۋى كەرەك. اق بىلەكتىڭ كۇشى مەن اق نايزانىڭ ۇشىن قارۋ قىلىپ, اتا-بابالارىمىز وسىناۋ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستى. بۇل جولدا مىڭداعان, ميلليونداعان قۇرباندار جەر جاستانىپ, ماڭگىلىك ساپارعا اتتاندى. ول وسىناۋ كۇلتەگىن, تونىكوك زاماندارىنان (بالكىم, ودان دا ىلگەرىرەك) باستاۋ الادى. قاشاندا جاۋعا قارسى تۇرار ازاماتىن ارداقتاعان قازاق حالقى مۇنداي جورىقتار مەن كۇرەستەردەن مىڭداعان جىلداردان بەرى ابدەن قاجىعان-دى. بۇل تاۋەلسىزدىك – توگىلگەن اتا-بابالار قانى مەن تەرىنىڭ وتەمى. بۇگىندە قازاق ەلىنىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ, مەيماناسى تاسىعان شاق. وسى جىلدار ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز بەن شىققان بيىكتەرىمىزگە دوس ءسۇيسىنىپ, دۇشپان كۇيىنەدى. ءوز الدىمىزعا تاۋەلسىز ەل اتانىپ, مۇنى دۇنيەجۇزىنىڭ مەملەكەتتەرى مويىندادى. ەلباسىنىڭ قاۋلىسىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلىپ, ەندى جەراستى سىناقتارى جاسالمايتىن بولىپ, الەمگە ءوزىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك سۇيەتىن ەل ەكەنىمىزدى دالەلدەدىك. كەزىندە ناپولەون: «ەلدىڭ ساياساتى گەوگرافياسىندا», دەگەن ەكەن. سوندىقتان, كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن شەكارامىزدى انىقتاپ الىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەن دە ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان اتتى الىپ كەمە الەم ايدىنىنا شىقتى. قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنت قۇرىلىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز اينالىمعا شىقتى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان باستاپ, الەمنىڭ كوپتەگەن بەلدى دە بەدەلدى ۇيىمدارىنا مۇشە بولدىق. مەنىڭ ەسىمنەن اۋىل اقساقالىنىڭ: «قاراعىم, نۇرسۇلتاندى دۇنيەگە اكەلگەن اناعا مىڭ راحمەت دەۋىمىز كەرەك», دەگەن ءسوزى كەتپەيدى. جارىقتىق, توقتارباي اتام دا: «نۇرسۇلتانداي تۇلعا قازاق جەرىندە عانا ەمەس, الەمدە ءبىر-ەكى عاسىردا ءبىر-اق رەت كەلەدى», دەۋشى ەدى. «وتپەلى كەزەڭدە ءومىر سۇرمە», دەيدى كورشىلەس قىتاي دانالىعى. قيىندىعىن ايتقان عوي. سول قيىنشىلىق جىلداردا استانامىزدى الماتىدان اقمولا قالاسىنا اۋىستىرعاندا, كوپتەگەن ساياساتكەرلەردىڭ ءوزى تۇسىنىڭكىرەمەي, ءارى-ءسارى كۇيدە قالعانى جاسىرىن ەمەس. زامان تالابىنا ساي دۇرىس قابىلدانعان شەشىم ەكەنىن بۇگىندە ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. قازىر استانانىڭ الەمدەگى ەڭ ادەمى 30 جاس قالانىڭ ساناتىنا كىرۋىن زور ماقتانىشپەن ايتا الامىز يتاليانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى سيلۆيو بەرلۋسكونيدىڭ ساۋلەتى مەن سالتاناتى ارتقان استانامىزعا «ازيانىڭ تاڭعاجايىبى» دەپ باعا بەرۋى تەگىن ەمەس. سونىمەن قاتار, ەلىمىز ءوزىنىڭ بەيبىتشىلىك سۇيەتىن مەملەكەت ەكەندىگىن دە ىسىمەن دالەلدەپ كەلە جاتقانى شىندىق. ەلورداسى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن ءتورت رەت وتكىزىپ ىشتەي دە, سىرتتاي دا قىرعي-قاباق ەل وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسا ءبىلدى. ولاردا بەيبىت ءومىر ماسەلەسى جايلى اڭگىمە قوزعالۋىنىڭ ءوزى جاقسى نىشان. مۇنىڭ ءبارىن 2001 جىلى استاناعا ەلباسىنىڭ شاقىرۋىمەن ارنايى كەلگەن ريم پاپاسى ساپارىنىڭ جالعاسى دەۋگە بولادى. قازاق ەجەلدەن-اق بەيبىتشىلىكتى سۇيەتىن, دوسىن جاۋعا ساتپايتىن ءمارت حالىق. سوندىقتان دا بارلىق اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ تۇپكى بەرەكەسى باياندى بولماق. بەرەكە دەگەننەن شىعادى, «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى» دەگەن ماقالدىڭ ءمانى جويىلعان ەمەس. ءبىز ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە بولىپ قانا قويماي, توراعالىق ەتۋ مارتەبەسىنە يە بولدىق. مۇنداي مارتەبە تمد ەلدەرى عانا ەمەس, بۇكىل ازيا مەملەكەتتەرىنە بۇيىرماعان. ەڭ العاش تۇرەن سالعان قازاقستان. وسىناۋ ۇلى ءىستىڭ قورىتىندىسى رەتىندە 56 مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتتەرى مەن پرەمەر-مينيسترلەرى, ساياساتكەرلەرىنىڭ باسىن قوسىپ, 11 جىل وتپەگەن استانا ءسامميتىن وتكىزدىك. ەلباسىنىڭ بيىلعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى حالىققا جولداۋى بارشا حالىقتىڭ جۇرەگىنە جىلۋلىق, بولاشاققا سەنىم سىيلاعان قۇجات بولدى. دامۋدىڭ داڭعىل جولىن نۇسقاعان «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى قازىر قازاقستان حالقى ءۇشىن باستى مۇرات, باسىم باعىت. جۋىردا عانا رەسەي, بەلارۋس, قازاقستان سەكىلدى مەملەكەتتەر باسشىلارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويدى. ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك ينتەگراتسيالىق وداقتىڭ شارتىن بەكىتىپ, ەكونوميكالىق وداققا بىرىككەن ءۇش ەلدى ىنتىماقتاستىققا جەتەلەپ كەلەدى. ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالى جاقسارىپ, قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋ داڭعىلىنا تۇسكەنى ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتى ەكەنى ەكىباستان. سولاردىڭ ءبىرى – ءبىر كەزدەگى سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ەلىمىزدەن اۋا كوشكەن قانداستارىمىزدى اتامەكەنگە تارتۋ. ولاردى وسىناۋ كەڭ-بايتاق جەرىمىزگە قونىستاندىرۋ, ياعني ەتنوستىق قازاقتاردى ءوز جەرىمىزدە ورنالاستىرۋ. بۇل دا ءوز جۇيەسىن بىرتىندەپ تاۋىپ كەلە جاتقان شارا. «ەلگە ەل قوسىلسا قۇت, ەلدەن ەل كوشسە جۇت», دەيدى بابالارىمىز. وسىنىڭ ءبارىن ءبىر عانا تۇلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتى مەن كوكجيەكتى باعامداعان كورەگەن كوشباسشىلىعىنىڭ ارقاسى دەپ ءبىلۋ كەرەك. عالىم تابانوۆ, ءۇرجار اۋداندىق ادىلەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى. شىعىس قازاقستان وبلىسى.
