حالىقتان شىققان قايراتكەر

قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى,  جيىرما جىلعا جۋىق قازاقستان مەن تۇركىستان ايماعىنىڭ قوعامدىق-ساياسي, عىلىمي اعارتۋشىلىق مەكەمەلەرىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان ءىرى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وراز جاندوسوۆتىڭ 115 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «وراز جاندوسوۆ – اعارتۋشى, عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى جانە رەفورماتور» اتتى تاقىرىپتا عىلىمي كونفەرەنتسيا   ءوتتى.  القالى جيىنعا  ەلىمىزگە بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, تاريحشى عالىمدار,  الماتى قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى, و.جاندوسوۆتىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى, سونداي-اق, الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل, ىلە, ەڭبەكشىقازاق, رايىمبەك اۋداندارىنان  وكىلدەر قاتىستى. الاش ارداقتىلارىنىڭ اراسىنان قازاق حالقىنىڭ قامىن جەپ وتكەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وراز قيقىم ۇلى جاندوسوۆتىڭ الار ورنى ەرەكشە. ونىڭ ارتىنا قالدىرعان رۋحاني مۇراسى دا ۇشان-تەڭىز. ورازدىڭ جارىق دۇنيەدەگى عۇمىرى دا قامشىنىڭ سابىنداي تىم كەلتە بولىپ, قىرىق جاستىڭ قىرقاسىنا دا ىلىگە الماي كەتتى. نەبارى 39 جىل عانا ءومىر ءسۇرىپ, زامانانىڭ زاردابىن شەكتىرگەن 1937 جىلعى ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ قۇربانى بولعان ونىڭ ۇلتىنىڭ ۇجدانى ءۇشىن جاساپ كەتكەن جاسامپازدىعى حالقىنىڭ جۇرەگىندە قالدى. سوندىقتان دا, ونىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگىن ەلى قۇرمەتتەيدى. – وراز جاندوسوۆ مەرەي­تويىنىڭ ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە اتالىپ ءوتۋىنىڭ ەرەكشە ماعىناسى مەن وزىندىك سىرى بار, – دەدى كونفەرەنتسيانى اشىپ, ءسوز سويلەگەن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قر ۇعا اكادەميگى تىلەكتەس ەسپولوۆ. – ول مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى عانا ەمەس, ول ءبىلىمى مول, زەردەلى زەرتتەۋشى عالىم. ءوز زامانىنداعى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك, اۋىلشارۋاشىلىق سالالارىن تەرەڭ زەرتتەي وتىرىپ, ۇلتتىق ماسەلەلەردى شەشە بىلگەن ازامات رەتىندە تاريحتا قالدى. بيىك ماقساتتاردى الدىنا قويعان قايراتكەر تۇلعا اۋىل ەكونوميكاسىن زەرتتەۋ جونىندەگى ۇلكەن ەكسپەديتسيانى باسقارىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ, عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى. 1930-1932 جىلدارى قازاق مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى قازۇاۋ) ديرەكتورلىعى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى. وسى ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ينستيتۋت قابىرعاسىنان اگرارلىق سالانىڭ ءبىر شوعىر ءبىلىمدى ماماندارى تۇلەپ ۇشتى. ونىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەلىمىزدە بىرنەشە جوعارى وقۋ ورىندارى اشىلدى. ماسەلەن, اباي اتىنداعى قازىرگى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, اۋىل شارۋاشىلىق جانە زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتتارى جانە ورتا ءبىلىم بەرەتىن تاعى دا بىرنەشە مەكەمەلەر. الماتىدا­­­­عى مەملەكەتتىك كىتاپحانا دا جان­دوسوۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ەل يگىلىگىنە بەرىلگەن بولاتىن. تاريحشىلاردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 1918 جىلى نەبارى 19 جاسىندا قازاقستانداعى ءىس-قاعازداردى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن ماسەلە كوتەرگەن. ال جيىرما ەكى جاسىندا «ۆەرنىي» قالاسىنىڭ اتاۋىن «الماتى» ەتىپ وزگەرتۋ بۇيرىعىنا قول قويعان. و.جاندوسوۆ ەسىمى ءالىبي جانگەلدين, ساكەن سەيفۋللين, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ سىندى قازاقتىڭ مارقاسقا تۇعالارىمەن قاتار اتالادى. جيىندا ءسوز العان قوعام قاي­راتكەرى, قازاقتىڭ كورنەكتى اقى­نى ولجاس سۇلەيمەنوۆ, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تورى حانكەلدى ءابجانوۆ, اباي اتىنداعى قازۇپۋ-ءدىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلنار نۇرىمبەتوۆا, «مىسل» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى س.قۇتتىقادام, ت.ب. عالىمدار جاندوسوۆ جايلى ساليقالى ويلارىن ورتاعا سالدى. ح.ءابجانوۆ قاتىسۋشىلارعا كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىنىڭ جەكە جيناق بولىپ جارىق كورەتىنىن جەتكىزدى. جينالعاندار الدىندا قاراساي اۋدانىنداعى وراز جاندوسوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ 1-ءشى سىنىپ وقۋشىسى شايمەردەن اسكەن مەن 9-شى سىنىپ وقۋ­شىسى ءالزيرا ماناباەۆالار كوركەمسوز وقۋ شەبەرلىكتەرىمەن كوپشىلىكتىڭ تاڭدايىن قاقتىردى. كونفەرەنتسيادان سوڭ وراز جاندوسوۆتىڭ ارۋاعى مەن رۋحىنا ارنالىپ اس بەرىلدى. گۇلزەينەپ سادىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». سۋرەتتى تۇسىرگەن مامىرجان بوتابەكوۆ.