«ستەندال سيندرومى»
فرانتسۋز جازۋشىسى ستەندال بىردە ساياحاتتاپ ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ ءبىر «اۋرۋىن» انىقتايدى. ول 1817 جىلى فلورەنتسياعا بارعاننان كەيىن: «مەن قاسيەتتى كرەست شىركەۋىنەن شىققان كەزدە جۇرەگىم دۇرسىلدەپ, ءومىردىڭ جارىعى تاۋسىلىپ, جەرگە قۇلاپ كەتەردەي سەزىندىم», دەپ جازادى. قالامگەردى ەرەكشە تولعاندىراتىن ونەر تۋىندىلارى باسقا ادامدارعا دا وسىلاي اسەر ەتۋى مۇمكىن. جۇرەك ءجيى سوعىپ, باس اينالادى. عالىمدار زەرتتەي كەلە بۇل كۇيدى – پسيحوسوماتيكالىق بۇزىلىستى «ستەندال سيندرومى» دەپ اتادى. ونىمەن «اۋىرعان» ادام سۋرەت كەڭىستىگىنە ەنىپ كەتكەندەي سول كارتينادان ەرەكشە كۇش الادى. بۇل سيندروم ونەردەن بولەك, تۇمسا تابيعات, سۇلۋلىق اسەرىنەن دە پايدا بولادى. سول ءۇشىن مۋزەي ارالاعاندا نەمەسە كيەلى ورىندارعا ساياحات كەزىندە «ستەندال سيندرومىنان» اباي بولۋ كەرەك.
ءبىر اڭگىمە
ءبىر ادەبي باسقوسۋدا ماجارستاندىق جاس پروزاشىنىڭ قاسىنا قاراپايىم كيىنگەن ايەل كەلىپ جايعاسىپتى. جاc اۆتور ونى تانىماعان سوڭ «قاتارداعى ءبىر جازۋشى شىعار» دەپ ويلايدى. مەنسىنبەگەن ەمەۋرىندە:
– بيكەش, كاسىبي جازۋشىسىز با؟ – دەپ سۇرايدى.
– ءيا, مىرزا.
– قانشا شىعارما جاريالادىڭىز؟ بىرەر شىعارماڭىزدى وقىپ كورسەم بولا ما؟
– تەك اڭگىمە جازامىن, كولەمدى شىعارمام جوق.
– مەن دە اڭگىمە جازامىن. ماسەلەن, 339 اڭگىمە جاريالاپ ۇلگەردىم. سىزدە قانشا اڭگىمە بار؟
– ءبىر اڭگىمە عانا.
– بىرەۋ عانا ما؟.. قانداي تاقىرىپتا؟
– «جەل ايداعاندار» (نەمەسە «تولقۋ»).
مۇنى ەستىگەن جاس اۆتور اڭىرىپ تۇرىپ قالدى. ول ايەل – ەسىمى ەلگە جايىلعان جازۋشى مارگارەت ميتچەلل ەدى.
قىزىل سوزدەن قۇتىلۋ
سەرگەي دوۆلاتوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ سوڭعى ون جىلىندا ءبىر ارىپتەن باستالاتىن سويلەمدەردى سانالى تۇردە قولدانباۋعا تىرىسقان. بۇل عادەت وعان كوپسوزدىلىك پەن بوس اڭگىمەدەن ارىلۋعا كومەكتەسىپتى. دوۆلاتوۆتىڭ وسى كوزقاراستاعى شىعارمالارىنا «شابادان» («چەمودان»), «قورىق» («زاپوۆەدنيك»), «فيليال», ت.ب. جاتادى. ۇيرەنەتىن ءۇردىس پە, قالاي؟
نوبەل العان قارىنداش
عابيت مۇسىرەپوۆ ايگىلى «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن قارىنداشپەن جازىپ شىققانى امبەگە ايان. قادىر اقىن دا ولەڭدەرىن قارىنداشپەن جازعانىن بىلەمىز. «ويتكەنى وتە ىڭعايلى, تۇرىپ تا, وتىرىپ تا, جاتىپ تا جازا بەرەمىن», دەيتىن ءوزى. سول سياقتى دجون ستەينبەك تە شىعارمالارىنىڭ العاشقى نۇسقاسىن قارىنداشپەن جازاتىن. جۇمىس ىستەر الدىندا ول ونداعان جاقسى ۇشتالعان قارىنداشىن سايلاپ قويادى. اۆتور قارىنداش تاڭداۋدا دا مۇقيات بولدى: ول تەك Blackwing ءونىمىن قولداناتىن. وسىلايشا, تاڭدالىپ, تالعانىپ الىنعان قالامنان تۋعان جازۋلار اۆتورعا نوبەل, پۋليتتسەر سىيلىقتارىن الىپ بەردى.
قالام دەمەكشى, شەرحان مۇرتازا كادىمگى شارلى قالاممەن جازعان. ءتۇنى بويى قولمەن جازا وتىرىپ, ءبىر جازعانىن ەش وزگەرتۋسىز ماشينكاعا جىبەرۋگە تىرىسقان. ال تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ ۇيرەنگەن اۆتوقالامىن سىنعانشا قولىنان تاستاماي, ءىشىن عانا اۋىستىرىپ وتىرادى. «مەن تەك اۆتوقالاممەن جازامىن. جازۋدى باستاعالى بەرى اۆتوقالامىمدى ەكى-اق رەت, اسىپ كەتسە, ءۇش رەت اۋىستىرىپپىن. قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ۇستاعانىم – ءۇش-اق قالام. سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە وسى. ىرىم. سەنىم», دەيدى ءوزى.
جازۋشى داڭعىلى
ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ۆيكتور گيۋگو پاريج كوشەلەرىنىڭ بىرىندەگى جەكەجايدا تۇردى. ول كوشە كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق كوپشىلىك اراسىندا «ۆيكتور گيۋگو داڭعىلى» دەپ اتالعان. ماسەلەن, جازۋشى حاتتارىنداعى مەكەنجايعا تەك «مەسە ۆيكتور گيۋگونىڭ پاريجدەگى داڭعىلىنان» دەپ كورسەتكەن.
اگاراكي, جول ءتۇسىپ, پاريجگە بارا قالساڭىز, جۇرگىزۋشىگە «ۆيكتور گيۋگو داڭعىلىنا!» دەپ ايتارسىز.
ەڭ قىسقا حات
سول داڭعىلدا تۇراتىن جازۋشى گيۋگو 1862 جىلى دەمالىستا ءجۇرىپ, جاڭا شىققان «الاستالعاندار» («وتۆەرجەننىە») رومانىنا ەل-جۇرتتىڭ پىكىرىن بىلەيىن دەپ باسپاگەرىنە «؟» دەپ جەدەلحات جولدايدى. ال باسپاگەر جەدەلحاتقا «!» دەپ جاۋاپ بەرەدى. ءبىر سيمۆولدان تۇراتىن بۇل جازبا تاريحتا جازىلعان ەڭ قىسقا حات شىعار.
دايىنداعان
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
