كۇنكورىس دەڭگەيىندەگى الشاقتىق ۇلعايىپ بارادى

قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەڭ باي مەن ەڭ كەدەي تۇر­عىندار اراسىنداعى الشاق­تىق 4 ەسە بولىپتى. اراعا جەتى جىل سالىپ, بۇل تەڭسىزدىك 11,3 ەسەگە جەتكەن. كەيىن جاعداي تۇراق­تالىپ, كورسەتكىش 1991 جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا بيىل ءسال تومەن­دەدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك دەرەك­تەرىنە سۇيەنسەك, 2021 جىلى قازاق­ستان­داعى كەدەيلىك دەڭگەيى 8,6% شاماسىندا بولعان. بۇل ەلىمىزدە 1,2 ملن ادام كەدەيلەر قاتارىندا ەكەنىن بىلدىرەدى. بۇگىندە كور­سەتكىشتەردىڭ وزگەرگەنى شامالى. دەمەك پروب­لەما تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپپاي وتىر. پرە­زي­دەنت تە ءوز سوزىندە حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسى ءالى كۇنگە دەيىن جاقسى ەمەس ەكەنىن ايتتى.

«قۇقىقتىق ادىلەتسىزدىك بەلەڭ الدى. باي مەن كەدەيدىڭ اراسى الشاقتاي ءتۇستى. الداعى بەس جىلدا ۇكىمەت جانە پارلامەنت وسى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋى قاجەت. ءبىز ەلىمىزدىڭ بەلدەۋىن بەكەمدەپ تارتۋىمىز كەرەك. ەكو­نوميكادا جانە الەۋمەتتىك سالادا جىلدار بويى جينالىپ قالعان تۇيتكىلدەر بار. ونىڭ بارلىعىن رەتكە كەلتىرۋىمىز قاجەت. سول ءۇشىن جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي جاعا بەرمەيتىن, بىراق ءتيىمدى ءارى قاجەتتى شەشىمدەر قابىلداۋ كەرەك بولادى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

بۇعان قوسا جيىندا مەملەكەت باسشىسى گازدى بەيبەرەكەت پايدالاناتىن باي-باعلاندار باسقا تاريفپەن تولەۋ قاجەت ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ياعني باقۋاتتى جۇرت­شىلىق ءۇشىن جاڭا جۇيە جاسا­لىپ, كوگىلدىر وتىننىڭ تەكشە مەترى قىم­باتتىراق بولۋعا ءتيىس. بۇل ءبىر جاعىنان, تاۋارلىق گاز تاپ­­شى­­لىعىن جويۋعا جانە ءارتۇرلى تا­ريف­­تەردى ەن­گىزۋ­گە مۇمكىندىك بە­رەدى. تاعى ءبىر تۇسى قو­عام­دا الەۋ­مەتتىك ادىلدىك ورناتۋعا سەپ بولادى.

ساياساتتانۋشى سايفۋللا ساپانوۆ «كەدەيلىك – ءاردايىم ادامزات وركەنيەتىمەن قاتار وربى­گەن كەسەل» ەكەنىن العا تارتادى. ول كەدەيلىكتى تولى­عىمەن جويۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن ايتادى.

– باي مەن كەدەي اراسىنداعى ايىرما­شى­لىق – بارلىق مەملەكەتكە ءتان ماسە­لە. ەۋروپا مەن اقش, رەسەي مەن قحر, ورتا­لىق ازيا, تاياۋ شىعىس پەن ازيا تىنىق مۇحيتى ايماعىندا بولسىن كەدەيشىلىك بەلەڭ الىپ وتىر. ماسەلەن, اقش – سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا قوعام اراسىندا تەڭسىزدىك جايلاعان الەم­دەگى تۇركيا مەن چيليدەن كەيىن­گى ءۇشىنشى ەل. اقش-تا ەتەك العان پروبلەمانىڭ كوەف­فيتسيەنتى – 0,39. ال ەۋروايماقتا مۇنداي كور­س­ەتكىش بويىنشا قارا ءتىزىمدى باستاپ تۇر­عان ەل – يسپانيا. وندا بۇل كوەف­فيتسيەنت 0,34-كە جەتكەن. وعان بىرنەشە جايت سەبەپ. سوڭعى كەزدەرى جالپى حالىقتىڭ جالاقىسى تىم باياۋ وسۋدە. جۇمىسسىز سابىلعاندار مەن تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ قىمبات بولۋىنان باسپاناسىز جۇرگەندەر قانشاما؟ وعان قوسا جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن نەسيە الىپ, ونى وتەي الماي جۇرگەن امەريكالىقتار مەن ەۋروپالىقتاردىڭ قاراسى كوپ. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ماسەلەنى كوتەرگەنى ماڭىزدى. بۇل – ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋ جو­لىن­داعى ماڭىزدى قادام. ەلىمىزدە الەۋمەتتىك جىكتەلۋ كسرو ىدىراعاننان كەيىن, نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ كەزىندە پايدا بولدى. 30 جىل ىشىن­دە بۇل الشاقتىق كۇشەيىپ, وعان باي­لانىستى ساياسات, وكىنىشكە قاراي, قولعا الىنبادى. ارتىقشىلىق ءىرى كومپانيالار مەن مونوپوليستەرگە بەرىلدى. ول نارىق زاڭىمەن اقتالدى. سەبەبى تەز اراداعى تابىس قاجەت بولدى. حا­­لىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق­تار­دىڭ «ليۋمپەندەنۋى» ءۇردىسى, وكى­نىش­كە قاراي, قارقىندى بەلەڭ الدى. سونىمەن بىرگە 1990-2000 جىلدارى حالىق اراسىندا «الەۋمەتتىك شوۆينيزم» پايدا بولدى. بۇل ءۇردىس, اسىرەسە گاستەربايتەرلەرگە بايلانىستى. جۇمىس كۇشىن پايدالانۋ, ەڭبەك اقىلارىن تولەمەۋ سەكىلدى الەۋمەتتىك شوۆينيزم كورىنىس تاپتى. قازاقستان جۇرتشىلىعىنىڭ رەسمي تابىسىمەن شاققانداعى ساراپتاماعا كوز جۇگىرتسەك, قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ ورداباسى, اياگوز, سارىاعاش اۋداندارى مەن جامبىل وبلىسىندا كەدەيلىك 30 پايىزدى قۇرايدى, – دەدى س.ساپانوۆ.

ال الەۋمەتتانۋشى ايدىن لۇقپان ادامزات ەشقاشان الەۋمەتتىك تۇرعىدان تەڭ بولا الماسا دا, ونىمەن كۇرەستى توقتاتپاۋ كەرەك دەگەن پىكىردە.

– ءبىزدىڭ ەلدە بايلىقتىڭ 10 پا­يى­زى ۇركەردەي توپتىڭ قولىندا. قالعانى كەدەيلىك جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ونى جويۋ ءۇشىن وتە باي مەن وتە كەدەي توپتاردىڭ اراسىن جاقىنداتىپ, قوعامدا ورتا تاپتى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ياعني مەملەكەتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ءۇشىن ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتەرىن, سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرا الاتىن تاپ قاجەت. ونى قالىپتاستىرماي, قوعام دامىمايدى. بۇل تۋرالى كەزىندە اريستوتەل دە ايتتى: «پوليتيا – باسقا تۇرلەردىڭ تەك جاقسى جاقتارىن العان جانە ەكى شەكتىڭ ورتاسىندا تۇرعان, كوپشىلىكتىڭ ورتاق يگىلىگىنە بيلىك ەتەتىن باسقارۋ فورماسى. ياعني پوليتيادا بيلىكتىڭ باسىندا ورتا تاپ», دەيدى. دەمەك ساياسي تۇرعىدان ورتا تاپ مەملەكەتتى تۇراقتاندىرۋشى بولىپ سانالادى. ەكونوميكالىق جاعىنان دا ەڭ ءبىرىنشى سالىق تولەۋشى وسى تاپتىڭ وكىلدەرى. سوندىقتان قازىر ءبىزدىڭ قوعامعا ورتا تاپتىڭ ماسەلەسى وتە وزەكتى. سەبەبى ورتا تاپ باتىس ەلدەرىندە 65-70%-عا دەيىن بولسا, قازاقستاندا, وكىنىشكە قاراي, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ناتيجەسى كورسەتكەندەي, تەك 30-35%-دى قۇراپ تۇر. نەگىزىندە مۇنى انىقتاۋ وتە قيىن. ويتكەنى ناقتى كريتەريلەر جوق. تاعى ءبىر ماسەلە, قازاق قوعامىندا «شۇكىرشىلىك» دەگەن ۇعىم بار. ءبىر اي جالدامالى جۇمىسقا بارىپ كەلىپ, قوماقتى قارجى جيناپ, 5-6 اي «شۇكىرمىز» دەپ جاتادى. تاعى شاقىراتىن بولار دەگەن ءۇمىت تە بار. بىلتىر بولعان «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسى – بيلىك­تىڭ حالىقتان الشاقتاۋى, الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق ما­سە­لەلەر­دىڭ شەشىلمەۋى, ازا­مات­تاردىڭ ساياسي الەۋمەتتەنۋ مۇم­كىندىگىنىڭ سالدارى. ادامدار «شىندىقتى» كىمنەن جانە قايدان ىزدەۋ كەرەكتىگىن, وتباسىنىڭ ومىر­لىك قامسىزداندىرۋىنىڭ وزەك­تى ماسەلەلەرىن قالاي شەشۋ كەرەك­تىگىن بىلمەدى. ەندەشە, ءبىز قاڭتار وقيعاسىنان ساباق الۋىمىز كەرەك. ماسەلە «42 500 تەڭگە» سياقتى ماسەلەمەن شەشىلمەيدى. ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك رەفورمالار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرسا عانا ەلىمىز­دە ورتا تاپ قالىپتاسادى. ول ءۇشىن ۇكىمەت شاعىن جانە ورتا بيز­نەستىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ىن­تالاندىرۋ بويىنشا جۇيە­لى جۇمىس­تى جالعاستىرۋى كەرەك, ميكرو­كرەديتتىك ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن, ونىڭ ىشىندە مەملەكەت ەسەبىنەن دە قولداۋ قاجەت, شاعىن نەسيەنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ شارالارىن قاراستىرۋ قاجەت. مىقتى ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋى ادى­لەتتى قازاقستاننىڭ دامۋىندا جاڭا داۋىرگە جول اشادى, دەپ الەۋمەت­تا­نۋ­شى ورامدى ويىن ورتاعا سالدى.

وسى باعىتتا مەملەكەت ءبىراز شارالاردى قولعا العان-دى. سونىڭ ءبىرى ەلىمىزدە جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا ايلىق تابىسى كەدەيلىك شەگىنەن تومەن ازاماتتارعا (وتباسىلارعا) اتاۋ­لى الەۋمەتتىك كومەك (ااك) كورسەتۋ كوزدەلگەن. وتباسىنىڭ نەمەسە جەكە ادامنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستى كومەك ەكى تۇرگە بولىنەدى: شارتسىز جانە شارتتى.

شارتسىز اقشالاي كومەك – جۇمىس­پەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ شارالارىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى تابىسى از ادامدارعا (وتباسىلارعا) اي سايىنعى اقشالاي تولەمدەر نىسا­نىندا كورسەتىلەتىن اتاۋلى الەۋمەت­­تىك كومەك ءتۇرى. ال شارتتى اقشالاي كومەك – جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ شارالارىنا جانە (نەمەسە) قاجەت بولعان جاعدايدا الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ شارالارىنا تابىسى از ادامداردىڭ (وتباسىلاردىڭ) مىندەتتى قاتىسۋى شارتىمەن ولارعا اي سايىنعى جانە (نەمەسە) بىرجولعى اقشالاي تولەم نىسانىندا كورسەتىلەتىن جاردەم.

ااك بويىنشا ءۇش نەگىزگى تەتىك كوزدەلگەن. ءبىرىنشى, تابىسى وڭىرلىك ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 70%-دان اسپايتىن ازاماتتارعا توقسان سايىن تاعايىندالاتىن الەۋمەتتىك كومەك. وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە ايىنا ورتا ەسەپپەن 12 160 تەڭگە. ەكىنشى, وسى ساناتتاعى وتباسىنا 1 جاستان 6 جاستى قوسا العانداعى ءار بالاعا 1,5 اەك (5 175 تەڭگە) مولشەرىندە اي سايىنعى قوسىمشا تولەم بەرەدى. ءۇشىنشى, ءوز ءىسىن اشۋعا نيەتتى وتباسىلارعا گرانتتار بەرۋ, بىلىك­تىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنا جى­بەرۋ (قاجەت بولعان جاعدايدا) جانە باس­قا دا تەتىكتەر ارقىلى جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسەدى.

2022 جىلى ااك الۋشىلار سانى 728,7 مىڭدى قۇرادى. وسى جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا 84,7 مىڭ وتباسى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الدى. وڭىرلىك بولىنىستە وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ااك الۋشىلاردىڭ ەڭ كوبى تۇركىستان وبلىسىندا – 24,7, شىمكەنت قالاسىندا – 11,7, قىزىلوردا وبلىسىندا – 8,6, الماتى وبلىسىندا – 7,5, جامبىل وبلىسىندا – 6,5, جەتىسۋ وبلىسىندا 5,6 پا­يىز تىركەلگەن. ال ەڭ ازى ۇلىتاۋ وبلىسىندا – 0,5, اتىراۋ وبلىسىندا – 0,8, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 1,4, اقمولا وبلىسىندا –1,8 پايىز.

كومەككە مۇقتاجداردىڭ باسىم كوپشىلىگى بالالاردىڭ ۇلەسىندە – 64,2 پايىز نەمەسە 468,1 مىڭ ادام. 16,4% نەمەسە 119,3 مىڭ ادام – جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار; 12,5% نەمەسە 91 مىڭ ادام – بالالارعا, قارتتارعا, مۇگەدەكتىگى بار ادام­دارعا كۇتىم جاسايتىن ادامدار; قالعان 6,9% – ازاماتتاردىڭ باسقا ساناتتارىنا تيەسىلى.

بىلتىر مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا, اسىرەسە جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋدىڭ بەلسەندى شارالارىنا تارتۋدىڭ ناتيجەسىندە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك العان 141,5 مىڭ وتباسى, ءوز ءومىرىن قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن بەرىلگەن مۇمكىندىكتى ءساتتى پايدالانعان 94,1 مىڭ وتباسى كەدەيلىكتەن شىقتى. 2021 جىلى ااك العان 198,4 مىڭ وتباسىنىڭ 51,4 مىڭىنىڭ تۇرمىسى جاقساردى.

سولاردىڭ ءبىرى – وڭتۇستىك وڭىردەن كوشىپ كەلگەن, قازىر سولتۇس­تىك قازاقستان وبلىسى قىزىلجار اۋدانىنىڭ تۇرعىنى اقنيەت التىنبايدىڭ وتباسى. ەرلى-زايىپ­تىلار مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا شەشىم قابىلدادى, وسى ماقساتتا ولار ميكروكرەديت العان.

– كامەلەتكە تولماعان ءتورت بالامىز بار, ءبىز ااك الۋشىلار قاتارىندا بولعان ەدىك. كۇيەۋىم مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, ءوزىم دەكرەتتىك دەمالىستا جۇرگەن كەزىمدە ۇيدە پىسىرىلەتىن ۇن ونىمدەرى مەن كونديتەرلىك ونىمدەردى دايىنداۋمەن اينالىسىپ, وتباسىلىق مەرەكەلەر مەن مەيرامدارعا تاپسىرىستار قابىلدادىم. كەيىننەن ورتا مەكتەپكە الەۋمەتتىك پەداگوگ رەتىندە جۇمىسقا ورنالاستىم. ناتيجەسىندە, بۇگىندە وتباسىمىز ااك الۋشىلار قاتارىندا ەمەس, – دەدى اقنيەت التىنباي.

جالپى, دۇنيەجۇزىلىك بانك مامان­دارىنىڭ پىكىرىنشە, حالىق­تىڭ ءال-اۋقاتى كەدەيلى­ك­تىڭ تومەنگى شەگىمەن ولشەنبەيدى. سەبەبى ەلىمىز ورتا دەڭگەيدەن جوعارى مەملەكەتتەر قاتارىندا. سوندىقتان ازاماتتاردىڭ جاي-كۇيى ءبىر ادامعا شاققاندا كۇنىنە 5,5 دوللار كورسەتكىشىمەن ولشەنەدى. بۇل 4 ادامنان تۇراتىن وتباسىنا ايى­نا 258 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى كىرىس كىرۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. ەگەر مۇنداي وتباسىنىڭ ورتاق ايلىق تابىسى 258 مىڭ تەڭگەدەن تومەن بولسا, بۇل كەدەيلىك كورسەتكىشى سانالادى.

ەلىمىزدە كەدەيلىك دەڭگەيىنىڭ تومەندەگە­نىن كورۋ ءۇشىن وسى وزەكتى پروبلەمامەن كۇرەس باعىتىن­داعى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك سەكىل­دى وزگە دە باعدارلامالار نەمەسە جوبالاردى تەك قۇجات كۇيىندە قالدىرماي, جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ءتىپتى تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىكتى, جۇمىسقا تۇرۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ ەكونوميكالىق رەفورمالار ناتيجەسى عانا ەمەس, ەلدەگى ساياساتتىڭ قورىتىندىسى دەۋ­گە بولادى.