تۇلعالار تاعلىمى
وتكەن جىلى ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى دراما تەاترى ايتۋلى شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرگە تولى بولدى. 2022 جىلى II حالىقارالىق ء«ابىش الەمى» فەستيۆالىندە «كورول لير» سپەكتاكلى باس جۇلدەنى يەلەنگەنىنەن باستاپ, «قۇلاگەر», «شاعالا», «ويان, قالىڭدىق», «قاراگوز» سپەكتاكلدەرى مەن ساعىزباي قارابالين, ماقسات راحمەت, دينارا نۇربولات, جانار ماقاشەۆا, گۇلباحرام بايبوسىنوۆا سىندى جەكەلەگەن اكتەر مەن اكتريسالار كاسىبي ماماندار تاعايىنداعان ەڭ جوعارى جۇلدەگە قول جەتكىزدى. قازاقستان تەاتر سىنشىلار بىرلەستىگىنىڭ شەشىمىمەن تەاتر ديرەكتورى تالعات ەسەناليەۆ «جىل تەاتر مەنەدجەرى» اتالىمىنا لايىق دەپ تانىلسا, تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, رەجيسسەر فارحاد مولداعالي قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ «ەڭلىكگۇل» كاسىبي سىيلىعىن جانە مادەنيەت مينيسترلىگى تاعايىنداعان «ۇماي» ۇلتتىق سىيلىعىن «كورول لير» سپەكتاكلىندەگى رەجيسسەرلىك جۇمىسى ءۇشىن يەلەندى. «قۇلاگەر» سپەكتاكلى الەمدىك دەڭگەيدەگى ا.چەحوۆ اتىنداعى XVI حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالىنە شاقىرتۋ الىپ وتىر. وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا ماسكەۋ قالاسىندا الەمنىڭ ارگەنتينا, چيلي, برازيليا, ءۇندىستان, قىرعىزستان, قىتاي, رەسەي, بەلارۋس, ۆەتنام سياقتى ەلدەرىنىڭ وزىق تەاترلارى ونەر كورسەتەتىن فەستيۆالدە ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى حالىقارالىق بايگەنى باستايتىن بولادى.
وسىنىڭ ءبارى – بالالار مەن جاستار تەاترىنىڭ ءبىر جىلدا جەتكەن جەڭىسى مەن تابىسى. تەاتردىڭ جاڭالىعى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. وتكەن جىلدىڭ باسىندا كىشى زالىن اشىپ, ۇلكەن ساحناسىمەن قاتار اتالعان زالدا كورەرمەنگە سپەكتاكلدەر ۇسىنىپ كەلە جاتقان تەاتر 21 جەلتوقسانىندا ءبايدىلدا قالتاەۆ اتىنداعى جاڭا ساحنانىڭ شىمىلدىعىن «ديلفيزو مەن دونادو» سپەكتاكلىمەن اشتى. تالاي ونەر تارلانىمەن ءومىر جولىندا ۇزەڭگىلەس بولعان پروفەسسور ەسمۇحان وباەۆ: «بۇل تەاتردىڭ باعى اكتەردەن جانعان. ءبايدىلدا قالتاەۆتان باستاپ ءسوز ونەرىن, ءتىل ونەرىن مەڭگەرگەن تەاتر!», دەيدى. «وتكەنگە تاس اتساڭ, بولاشاق سەنى زەڭبىرەكپەن قارسى الادى» دەگەن بەلگىلى تامسىلمەن ءسوز باستاعان ك.دەمەسىن جوقتاۋسىز ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ەسىنە سالىپ وتىرۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى اڭگىمەلەدى. «قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ب.قالتاەۆتى 1969 جىلدان بەرى بىلەمىن. ءوز تەاترىمىزدىڭ ىشىندە اكتەرلەرگە ساحنا تىلىنەن ساباق بەردى. وسى جاسىما دەيىن ءوز باسىم جىڭىشكە, ۇياڭ دىبىستى اسقان شەبەرلىكپەن جەتكىزەتىن مۇنداي اكتەردى كورگەن ەمەن. ءسوز ساپتاۋى عاجاپ ەدى. ءسوز كومەيىنەن تازا كۇيىندە توگىلىپ شىعاتىن. سيمفونيا تىڭداعانداي اسەردە قالدىراتىن. ۇمىتىلۋعا شاق قالعان وسىنداي ەرەكشە دارىن يەسىن قۇرمەتتەپ, ەسىمىن جاڭا زالعا ەنشىلەپ بەرىپ جاتقان تەاتر ديرەكتورى تالعات ەسەناليەۆكە راحمەتىمدى ايتامىن», دەدى.
تەاتر وتكەن تاريحىنا, ءجۇرىپ وتكەن جولىنا ارقاشان ادال. ارداگەر, مايدانگەر ساحناگەرلەرىن ۇمىتپاي, ەسىمدەرىن ەل جادىندا ماڭگى قالدىرۋ ماقساتىندا تۋعانىنا مەرەيتويلىق جىل تولعان ساڭلاقتاردىڭ اتىنداعى فەستيۆال جۇلدەلەرىن تابىستاۋدى دۇرىس دەپ تاپقانى – بيىلعى فەستيۆالدىڭ باستى جاڭالىعى. مۇحتار باقتىگەرەەۆ, كەنەنباي قوجابەكوۆ, رايىمبەك سەيتىمەتوۆ, اتاگەلدى سمايىلوۆ, اققاعاز مامبەتوۆا, بيبيزا قۇلانباەۆا, جامال بەكتاسوۆا, روزا اشىربەكوۆا... تەاتردىڭ جاسى ۇلكەن اعا بۋىن ارتىستەرى القا-قوتان وتىرىپ, مۇڭ ارالاس كەيىپتە ءبىر مەزەت جاقسىلاردى ەسكە الىپ, قىزىقتى ەستەلىكتەرىن ساعىنىشپەن جارىسا بايانداپ جاتتى. تەاترعا جۇمىسقا جاڭا ورنالاسقان جاس اكتەردى عانا ەمەس, ءارتىس بىتكەننىڭ ءبارىن «مەنىڭ بالام» دەپ باۋىرىنا باسقان جامال بەكتاسوۆانىڭ زەينەتكە شىعىپ كەتسە دە, «راسپيسانيەنى ءبىلىپ كەتپەيمىن بە؟ كەشكە سپەكتاكلدە ءرولىم بولىپ, كەشىگىپ قالسام, ۇيات بولادى عوي», دەپ تەاتر الدىنداعى ع.مۇسىرەپوۆ ەسكەرتكىشىن اينالسوقتاپ جۇرەتىنى كوڭىل تەبىرەنتسە, باقيعا اتتانعانشا بالا مىنەزىنەن اينىماي كەتكەن اقجۇرەك روزا اشىربەكوۆانىڭ شىمىلدىق سىرتىندا انەكدوت ايتىپ تۇرىپ, 1937 جىلدىڭ اششى شىندىعىن كورسەتكەن «ستالينگە حات» سپەكتاكلىنە ويناۋعا شىعىپ كەتىپ, كۇلكىسىن تىيا الماي, بۋلىعىپ, ۇستەل ۇستىنە جاتىپ قالاتىنى الۋان مىنەزدى اكتەر مەن بۋىرقانعان تەاتر ومىرىندە بولماي قويمايتىن قايتالانباس قىزىقتى دا قيماس ساتتەر...
ءا.مامبەتوۆ نەگە جىلادى؟
كۇلجاميلا بەلجانوۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى:
– العاش وقۋ ءبىتىرىپ, تەاترعا جۇمىسقا كەلگەن جىلى اققاعاز اپاي ء«اي, قىز, ءجۇر مەنىمەن» دەپ سوڭىنان ىلەستىرە ساحنانىڭ سىرتىنداعى گريم بولمەسىنە باستاپ كەلدى. «بۇل مەنىڭ بولمەم, وسى جەردە رولگە دايىندالامىن, گريم سالامىن» دەپ ۇستەلىن الاقانىن ايالاي سيپاپ ءوتىپ, «ەندى وسى جەردە مەنىمەن بىرگە وتىراسىڭ», دەدى. اققاعاز اپام وتىرعىزىپ كەتكەن سول ورىندا, مىنە, قىرىق جىلدان بەرى وتىرمىن. تيۋز اتالعان تەاتردىڭ 1945 جىلى ە.شۆارتستىڭ «قىزىل تەلپەكتى قىز» ەرتەگىسىمەن اشىلعانىن بەلگىلى تەاتر سىنشىسى باعىبەك قۇنداقباەۆتان ەستىگەنبىز. سونداعى قىزىل تەلپەكتى قىزدى العاش اققاعاز ماديقىزى مامبەتوۆا ويناعان ەكەن. ءيا, ءيا, ايگىلى تەاتر رەجيسسەرى ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ تۋعان اپكەسى. ال 1946 جىلى تەاتر تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە ا.تولستويدىڭ «التىن كىلت» سپەكتاكلىن ساحنالاعاندا, ارينە, مۇندا دا باستى ءرولدى اققاعاز ماديقىزى ويناعان. ا.مامبەتوۆا تەاتردا 54 جىل قىزمەت ەتىپ, 100-دەن اسا ءرول وينادى. اكتريسانىڭ داۋىسى «التىن قوردا» ساقتالعان. 1996 جىلى تەاتردىڭ 50 جىلدىعى اتالىپ وتكەندە, 70-تەن اسقان اققاعاز مامبەتوۆا جۇگىرىپ ءجۇرىپ بۋراتينونى ويناپ, «التىن كىلت» ەستافەتاسىن ليديا كادەنوۆاعا تاپسىرعان بولاتىن.
گۇلجامال قازاقباەۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى:
– اكتەرلەرگە ساحنادان كەتۋ – ومىردەن كەتۋمەن بىردەي عوي. اققاعاز اپا ومىردەن وتكەندە, ۇجىم بولىپ قايعىرىپ, ۇيىنە كوڭىل ايتۋعا باردىق. بارساق, اپانىڭ باۋىرى, كسرو حالىق ءارتىسى, اتاعى جەر جارعان پاتريارح رەجيسسەر ءازىربايجان ءمادي ۇلى ەڭكىلدەپ جىلاپ قارسى الدى. اققاعاز اپا مەن ءازىربايجان اعانىڭ بالالىق, جاستىق شاعى سوعىسپەن تۇسپا-تۇس كەلگەنىن بىلەمىز. اكەلەرى سوعىستا وپات بولىپ, انالارى اكەسىنىڭ قايعىسىنان كوز جۇمىپ, ەكى بالا جەتىم قالعان. سول قيىن-قىستاۋ كۇندەردە اپاسى جالعىز باۋىرىن جانىنان تاستاماي, جەتەكتەپ ءجۇرىپ جەتكىزگەن عوي. وقىتقان, ادام قاتارىنا قوسقان. سونداعى ءازىربايجان اعانىڭ قايعىرىپ وتىرىپ ايتقانى قۇلاعىمنان كەتپەيدى: «جار دەگەندە جالعىز اپام-اۋ, جان باۋىرىم-اۋ, مەنى جەتەكتەپ ءجۇرىپ ادام قىلعاندا, سەن ءۇشىن مەن نە ىستەي الدىم, ساعان قانداي جاقسىلىق جاساي الدىم؟» دەپ جىلاعاندا, ءبارىمىزدىڭ ساي-سۇيەگىمىز سىرقىراپ, كوز جاسىمىزدى تىيا الماي ەگىلگەن ەدىك. ول كەزدە ءا.مامبەتوۆتىڭ الماعان اتاعى جوق, دۇرىلدەپ تۇرعان كەزى, اپكەسىنە جاقسىلىق جاساي الماعانى جانىن جەگىدەي جەپ, وزەگىن ورتەپ بارا جاتقان وكىنىشىن بىزگە مۇڭ عىپ شاققاندا, جانىمىزدى قويارعا جەر تاپپاعان ەدىك. ء«بىر كەم دۇنيە» دەگەن وسى ەكەن عوي...
ميلليونەر مۇحتار
جومارت زەينابىل,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى:
– مۇحتار باقتىگەرەەۆ, اتاگەلدى سمايىلوۆ, التىنبەك كەنجەكوۆ سياقتى تيۋز-دىڭ اكتەرلەرى كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق «دۋبلياجدىڭ كورولى» اتاندى. تاسپاسى توزعان اق-قارا ءتۇستى ەسكى فيلمدەردىڭ ءبارىنىڭ سوڭىندا وسى كىسىلەردىڭ ەسىمدەرى جۇرەدى. مىسالى, مۇحتار باقتىگەرەەۆ تالانتتى اكتەر رەتىندە عانا تانىمال. ال ونىڭ بۇگىنگى ميلليونەرلەردەن ءبىر مىسقال كەم بولماعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. كۇندەي كۇركىرەگەن سيرەك داۋىس يەسى باقتىگەرەەۆتى باي-باعلاننىڭ قاتارىنا باستاپ بارعان «قازاقفيلمنىڭ» دۋبلياجى ەكەن. ءار ءفيلمدى دىبىستاعان سايىن قالتا-قالتا قالاماقىعا قارىق بولاتىن دۋبلياج اكتەرلەرىنىڭ كوشباسىندا باقتىگەرەەۆ ءجۇردى. ساحنا سايىپقىرانى عانا ەمەس, كينونىڭ دا مايتالمانى, ءار تۇسكەن تۋىندىسى مەن دىبىستاعان ءفيلمى ءۇشىن ەسەپسىز بايلىققا كەنەلەتىن اكتەر اقكوڭىل مىنەزىمەن قوسا, ءمارت بولعان. 1990 جىلداردىڭ توقىراۋى تۇسىندا مينيسترلىكتەن قارجى بولىنبەي, تەاتر ارتىستەرى جالاقى الا الماي قينالعان قىسىلتاياڭ كەزدە, قوينى-قونىشىنان اقشا بۇرقىراپ جۇرەتىن مۇحتار اعامىز ارىپتەستەرىنە ءوز قالتاسىنان ايلىق ۇلەستىرىپ تە جىبەرەتىن بولعان. قولى اشىق اعالارىنىڭ مىرزا مىنەزىن جاقسى بىلەتىن تەاترداعى قارىنداستارى مايىسىپ: «مۇحتار اعا» دەپ ەركەلەگەن بەتتە-اق, ەكى قولىن كوستيۋمىنىڭ ىشكى-سىرتقى قالتاسىنا بىردەي جۇگىرتىپ, قىزىلدى-جاسىلدى قاعازداردى بۇرقىراتىپ سۋىرىپ الىپ شىعاتىن اتىمتاي جومارتتىعىنا اناۋ-مىناۋ شونجارىڭ ىلەسە المايتىن. ەگەر قارىنداستارى مۇرنىنان شانشىلىپ نازار اۋدارۋعا مۇرشاسى بولماي جاتسا, ۇنەمى القالاعانعا ۇيرەنىپ قالعان اعالارى: «سەندەر بۇگىن نەگە ماعان ەركەلەمەي قالدىڭدار؟» دەپ ىزالانىپ, بۇرق-سارق اشۋلانىپ, ەسىكتى تارس جاۋىپ شىعىپ كەتەتىن. بۇل دا بالا سەكىلدى ونەر ادامىنىڭ ءبىر مىنەزى.
قىلىشسىز قاھار
كادىربەك دەمەسىن,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى:
– بىردە گاسترولدە سپەكتاكلدە ويناپ جاتادى. ءارتىس تە ادام, شارشايدى. مۇزداي بولىپ باتىردىڭ كيىمىن كيىپ جاسانىپ العان اتاگەلدى سمايىلوۆ بەلبەۋدى تاققان, قىنى بار, بىراق قىلىش جوق. ساحنا سىرتىندا كەزەگىن كۇتىپ ارىپتەسىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرادى. اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ اسىقپاي ەتىگىن كيەدى. ەتىكتى كيگەن سوڭ, از-ماز ايالداپ تۇرۋ ول كىسىنىڭ ادەتىندە جوق, ەتىكتى كيگەن بويدا ساحناعا تارتادى. اتاگەلدىنى كورە سالا, كۇتىپ تۇرعان «قارسىلاسى» «جەكپە-جەك!» دەيدى. اتاگەلدى اعامىز دا «جەكپە-جەك!» دەپ قارسى اتوي سالادى. ۇمتىلعانىن قايتەيىن, سۋىرايىن دەسە, قىلىش جوق. سوندا اكتەر ەش ساسپاستان: ء«تۇۇۋ, بەزوبرازيە, قىلىش قايدا كەتكەن-ەي» دەگەن ەكەن.
شىمىلدىق جاعالاعان شەشەن
جومارت زەينابىل:
– بىردە اكتريسالاردىڭ ءبىرى بالالارعا ارنالعان سپەكتاكلدە ويناۋعا ءتيىس ەكەنىن تارس ەسىنەن شىعارىپ الادى. تەاترداعىلار: «قايداسىز؟» دەپ حابارلاسسا, تاۋدىڭ ەتەگىندەگى «قازاقفيلم» ىقشاماۋدانىندا تۇراتىن اكتريسا: «ۇيدەمىن, قازىر تاكسي ۇستاپ بارايىن» دەيدى. سپەكتاكل انە-مىنە باستالۋى كەرەك. كىشكەنتاي كورەرمەندەر شىمىلدىقتىڭ اشىلعانىن تىقىرشىپ كۇتىپ وتىر. تالاي بۋىن اكتەردى تاربيەلەگەن پەداگوگ, بەلگىلى ساحنا شەبەرى, تەاتر ديرەكتورى رايىمبەك سەيتىمەتوۆ ەلدى ۇيىتىپ قوياتىن شەشەندىگىمەن, بىلىمدارلىعىمەن بەلگىلى ادام. «توتەنشە جاعدايعا» وراي ديرەكتوردىڭ ءوزى ساحناعا شىعىپ, ەش ساسپاستان: «بالالار, سەندەر ۇلكەن ونەر ورداسى تەاترعا كەلدىڭدەر...» دەپ جۇمساق داۋىسىمەن ۇزىن-سونار ءدارىسىن باستايدى. ون مينۋتتان اسا سويلەپ, اياڭداي باسىپ كەلىپ, شىمىلدىقتى ءتۇرىپ اقىرىن عانا: «كەلدى مە؟» دەيتىن كورىنەدى. «جوق». سوزگە ءدىلمار سەيتىمەتوۆ اڭگىمەسىن قايتا جالعايدى. جارىلارداي بولسا دا, جاقسى تاقىرىپ تاۋىپ, بالالاردىڭ كوڭىلىن سوزبەن اۋلاپ جۇرگەن شەشەن شىمىلدىق جاقتى جاعالاپ جۇرگەن بولىپ سىبىرلايدى: «كەلدى مە؟» «جوق!» جارتى ساعات دەگەندە ارەڭ جەتكەن اكتريسانىڭ توبەسى كورىنگەننەن شىدامى شيىرشىق اتىپ تۇرعان ديرەكتور «شىق ەندى, وينا!» دەپ, اسىعا باسىپ, جۇرە بەرگەن ەكەن.
ءتورت كۇنگە سوزىلعان «التىن ساقا» فەستيۆالىنىڭ العاشقى ءبولىمى اعا بۋىن ارتىستەردىڭ وسى تەكتەس اسەرلى ەستەلىكتەرىمەن اياقتالدى. ناعىز كوڭىل تولقىتار ءسات ەندى تۋدى. فەستيۆالدە فارحاد مولداعالي ساحنالاعان «كورول لير», «بولماعان بالالىق شاق», دينا جۇمابايدىڭ كوركەمدىك ىزدەنىسىنەن تۋعان «اق كەمە», «قاھار», «ويان, قالىڭدىق» جانە ولگا مالىشەۆا قويعان «ديلفيزو مەن دونادا» اتتى التى سپەكتاكل قازىلار القاسىنىڭ ساراپتاۋىنا ۇسىنىلدى. كورەرمەندەر اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالداما ناتيجەسى بويىنشا «كورەرمەن كوزايىمى» ارنايى جۇلدەسى دارحان سۇلەيمەنوۆكە, رايىمبەك سەيتىمەتوۆ اتىنداعى «ۇزدىك دەبيۋت» جۇلدەسى «بولماعان بالالىق شاق» سپەكتاكلىندەگى اقبەرەن بەينەسى ءۇشىن جاقسىلىق تۇرلىعازىعا, بيبيزا قۇلانباەۆا اتىنداعى «ۇزدىك دەبيۋت» وسى قويىلىمدا مارجاندى كەيىپتەگەن ءمولدىر قونىسقىزىنا, روزا اشىربەكوۆا اتىنداعى «قازىلار القاسىنىڭ ارنايى جۇلدەسى» اقمارال دايراباەۆاعا, تامارا قوسىباەۆا اتىنداعى «ەكىنشى پلانداعى ۇزدىك ايەل بەينەسى» تولقىن نۇربەكوۆا, اقبوتا راحاتوۆاعا, م.باقتىگەرەەۆ اتىنداعى «ەكىنشى پلانداعى ۇزدىك ەر ادام بەينەسى» اسەت يمانعاليعا تابىستالدى. «تەاتر ونەرىنىڭ دامۋىنا قوسقان ەرەكشە ۇلەسى ءۇشىن» اتالىمى بويىنشا ساعىزباي قارابالين, گۇلجامال قازاقباەۆا, قادىرقازى قۋاندىقوۆ, ساكەن راقىشەۆ, شولپان سىرگەباەۆا, تىنىشكۇل سۇلتانبەرديەۆا ماراپاتتالدى. جامال بەكتاسوۆا اتىنداعى «ۇزدىك ايەل بەينەسىن», «قاھار» سپەكتاكلىندەگى مەدەيا ءرولى ءۇشىن گۇلباھرام بايبوسىنوۆا, اتاگەلدى سمايىلوۆ اتىنداعى «ۇزدىك ەر ادام بەينەسىن» «ويان, قالىڭدىق» سپەكتاكلىندەگى كۇيەۋ جىگىت وبرازى ءۇشىن ەلدار وتارباەۆ يەلەندى. اققاعاز مامبەتوۆا اتىنداعى «جىل اكتريساسى» جۇلدەسىن جانار ماقاشەۆا, كەنەنباي قوجابەكوۆ اتىنداعى «جىل اكتەرىن» «كورول لير» سپەكتاكلىندەگى سايقىمازاق رولىمەن سافۋان رىسباي ۇلى جەڭىپ الدى.
الماتى
