«قىزىل كىتاپ»: جاڭا باسىلىمنىڭ جاڭالىقتارى

بۇگىندە قىزىل قاسقىر, قارا كۇزەن, قابىلان جانە كەيبىر تاۋ ارقارلارىن ەندى قازاق جەرىنەن جولىقتىرا قويۋىمىز ەكىتالاي. ويتكەنى بۇل جانۋارلاردىڭ قازاق­ستان جەرىندە كەزدەسكەنى جايلى جارتى عاسىردان بەرى بىردە-ءبىر دەرەك جوق. ءتۇرلى ەكولوگيالىق فاك­تورلار مەن جۇگەنسىز كەتكەن برا­كونەرلىك شابۋىلداردىڭ كەسىرىنەن اتالعان اڭداردىڭ ورنىن سيپاپ قالدىق.

ەلىمىزدە «قىزىل كىتاپتىڭ» بەسىنشى باسىلىمى جەتكىلىكتى قارجىلاندىرۋ بولماۋىنان كە­شەۋىلدەپ كەلەدى. ون جىلدا ءبىر باسىلىپ شىعاتىن «قىزىل كi­تاپقا» وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار تۇرلەرىن ەن­گىزۋ جانە ودان شىعارۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىر­لەۋ ءۇشىن ۆەدومستۆوارالىق بوتانيكالىق-زوولوگيالىق كوميسسيا قارايدى. كەڭ-بايتاق قازاق­ستان اۋماعىنىڭ تابيعات جاعدايىنا سايكەس وسىمدىكتەر مەن جان-جانۋارلار دۇنيەسى دە الۋان ءتۇرلى بولىپ كەلەدى. قازاقستان فاۋناسىنىڭ گەنو­قورى كىتابىنىڭ (1989) مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە تەك ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ (بالىقتار, قوسمەكەندىلەر, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار, قۇستار, سۇتقورەكتىلەر) 835 ءتۇرى ەسەپكە الىنعان. ال ومىرتقاسىز جان­دىكتەردىڭ تەك جارتىسىنا جۋى­عى عانا انىق­تالعان, ياعني 50 مىڭداي شىبىن-شىركەي, قۇرت-قۇمىرسقا, ورمەكشى, كەنە, ۇلۋ بار.

2006 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكى­تىلگەن «قىزىل كىتاپقا» دوڭگە­لەك­اۋىزدىلار مەن بالىقتاردىڭ 18 ءتۇرى مەن تۇرشەلەرى, قوسمە­كەندىلەردىڭ 3 ءتۇرى, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 10 ءتۇرى, قۇس­­تاردىڭ 57 ءتۇرى جانە سۇت­قو­­رەك­تىلەردىڭ 40 ءتۇرى مەن تۇر­شە­لەرى, بارلىعى ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ 128 ءتۇرى (تۇرشەسى) ەنگەن. ولاردىڭ اراسىندا, جو­عارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ءى سانات­تاعى سۇتقورەكتىلەردىڭ تورتەۋى – قىزىل قاسقىر, قارا كۇزەن, قابى­لان, تاۋ ارقارلارىنىڭ قىزىلقۇم, التاي جانە قاراتاۋ تۇرشەلەرى, قۇستاردان اق لايلەك, قىزعىلت بىرقازان, يتەلگى, لاشىن, بيدايىق تۇرلەرى قازاقستان ج­ە­رىنەن ءبىر­جولا جوعالىپ كەتسە, مارمەر شۇرە­گەي­دىڭ قونىستانۋى جايلى 20 جىلدان اسا ۋاقىت­تان بەرى دەرەك جوق.

ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋار­لار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, تابيعات قورعاۋ زاڭناماسىن بۇزۋ دە­رەكتەرىنىڭ جىل سايىنعى ديناميكاسى ارتپاسا, ازايىپ وتىرعان جوق. سا­لىس­تىر­مالى تۇردە قىمبات با­عا­­لاناتىن مۇيىزىنە بولا قارا­قۇيرىق, ەلىك براكونەرلەر قو­لىنان ءجيى وققا ۇشاتىن كورىنەدى. ماسەلەن, 2018 جىلى 2 ارقار, 19 قاراقۇيرىقتى زاڭسىز اتۋ دەرەگى تىركەلگەن. جويىلىپ بارا جاتقان تۇرگە جاتاتىن يتەلگى مەن سۇڭقار قۇستارىن اۋلاۋ دا تولاستار ەمەس. 2016 جىلى 25 يتەلگى, 2018 جىلى 23 سۇڭقار, 7 يتەلگى قۇسى زاڭسىز شەتەل اسقان. زوولوگ مامان­­داردىڭ ايتۋىنشا, وزەن كامشاتى, قارا كىرپى, الا جەرتەسەر, اققۇيرىق, ۇلكەن مىقي, تۇرىمتاي, جۇمباق شىبىنشى, اسەم شىمشىق تۇرلەرى پوپۋلياتسيالارى مول­شەردەن تىس كوبەيگەندىكتەن, «قىزىل كىتاپتىڭ» ءۇشىنشى باسىلىمىنا ەنگىزىلمەي, تىزىمنەن شىعارىلعان ەكەن.

قازاقستاننىڭ قازىرگى جانۋارلار الەمى, سونىمەن قاتار بۇ­رىنعى گەولو­گيالىق ءداۋىر فاۋ­ناسى جايلى جاڭا عىلىمي ما­لىمەتتەر الۋ, ولاردىڭ ەۆوليۋتسياسىن زەرتتەۋ جانە قورشاعان ورتا جاعدايىنا بايلانىستى پوپۋلياتسيا ديناميكاسىنىڭ زاڭ­دىلىعىن انىقتاۋ – زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ مىن­دەتى. اتالعان ينستيتۋت ماماندارى سيرەك جا­نۋارلاردىڭ تارالۋى مەن سانى جونىن­دەگى ماعلۇماتتاردىڭ ازدىعىن, سايكەسىنشە ساقتاۋ شارالارى جونىندە قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلداۋ قيىندىق تۋدىراتىنىن العا تارتادى.

«ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابى» تەك قانا سيرەك جانە قۇرىپ بارا جاتقان اڭ مەن وسىمدىك جانە جاندىكتەردىڭ ءتىزىمىن جيناقتاپ قانا قويمايدى, بۇل كىتاپ كادىمگىدەي قۇ­قىقتىق مارتەبەسى بار قۇ­جات سانالادى. باتىس ەۋروپا نەمەسە باسقا دا ەل­دەرمەن سالىستىرعاندا, ءبىزدىڭ «قىزىل كىتاپتىڭ» ايىرماسى – وسىندا. كوپتەگەن ەلدە ونى عى­لىمي ينستيتۋتتار نەمەسە قوعام­دىق ۇيىمدار شىعارا بەرەدى. بىزدە جانە تمد ەلدەرىندە «قىزىل كىتاپتىڭ» زاڭدىق مارتەبەسى بار, سوندىقتان ونىڭ جاساقتالۋى – مەم­لەكەتتىڭ باقىلاۋىندا. ياعني ۇكىمەت جانۋارلاردىڭ سيرەك كەز­دەسەتiن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپi تونگەن تۇر­لەرiنiڭ تiز­بەسiن بەكىتەدى. سونىڭ نەگىزىندە ازىر­لەنگەن «قى­زىل كىتاپ» اڭ جانە وسىمدىك تۇرلەرى تۋرالى تولىققاندى اق­پاراتتى قامتيدى. وندا اڭنىڭ لاتىنشا, قازاقشا, ورىسشا اتاۋى, قۇرىپ كەتكەن نەمەسە جويىلىپ بارا جاتقان, قالپىنا كەلگەن ءتۇر بويىنشا مارتەبەسى كورسەتىلەدى», دەيدى زوو­لوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى رومان ياششەنكو.

ونىڭ ايتۋىنشا, 1991 جىلى شىققان قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنىڭ» ەكىنشى باسىلىمى قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى روتاتسيالىق كوشىرمە ارقىلى بار-جوعى 500 داناسى باسىلعان. قازىر بۇل كىتاپ سيرەك كەزدەسەدى. بۇدان كەيىن 2003 جىلى مەملەكەت قولداۋىمەن زوولوگيا ينستيتۋتى مەن «تەتيس» عىلىمي قوعامى قولعا الىپ, «قىزىل كىتاپتىڭ» ەكىنشى بولىگىن شىعاردى. وندا زيانكەستەردىڭ 85 ءتۇرى, 2 ورمەكشى تارىزدىلەر قامتىلدى. ونىڭ ءبىرى – تۇركىستان شايانى. الايدا با­سىلىمنىڭ ومىرتقالىلارعا ار­نالعان بولىگى شىقپادى. 2010 جىلى باسپادان شىققان «قى­زىل كىتاپتىڭ» تارالىمى الدىڭعى­لاردان اناعۇرلىم وسكەن.

«قىزىل كىتاپ» دەگەنىمىز نەگىزگى ءۇش دانادان تۇرادى. ءبىرىنشىسى – ۇكىمەتتە, ەكىنشى داناسى ۋاكىلەتتى ورگان – ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيستر­لىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىندە, ءۇشىن­شىسى ازىرلەۋشىدە قالادى. بۇل – زوولوگيا ينستيتۋتى. وسىدان كەيىن بارىپ ول كەڭ تارالىمعا شىعادى», دەيدى زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى.

كىتاپ قازاقشا, ورىسشا جانە اعىل­شىن­شا ازىرلەنەدى. ايتا كەتەرلىگى, ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كومي­تەتىندە زوولوگيالىق كوميسسيا بار. ونىڭ قۇرامىنا ءتۇرلى ساراپشىلار كىرەدى. زوولوگيالىق كوميسسيا ەكى بولىك­تەن تۇرادى, بىرەۋى – بالىق تۇرلەرىنە ارنالعان, ەكىنشىسى باسقا بارلىق اڭ تۇرىنە جاۋاپتى. زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى سوڭعى كوميسسيا قۇ­رامىندا بار.

«قىزىل كىتاپقا» جانۋار ءتۇ­رىن ەنگىزۋ نەمەسە الىپ تاس­تاۋ – زوولوگيالىق كو­ميس­سيانىڭ قۇ­زىرەتىندە. سونداي-اق ەل پرە­زيدەنتى وسىنداي شەشىم قابىلداي الادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2020 جىلى كاس­پي يتبالىعى وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ سيرەك كەزدەسەتiن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپi تونگەن تۇرلەرiنiڭ تiزبەسiنە الىندى.

ايتا كەتەرلىگى, بيىل جايىقتا كەزدە­سەتىن كۇتىم (ويىقتىس) دەگەن بالىق جانۋار­لاردىڭ سيرەك كەزدەسەتiن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپi تونگەن تۇرلەرiنiڭ تiزبەسiنەن شىعارىلىپتى. كەرىسىنشە, زوو­لوگيالىق كوميسسيا شەشىمىمەن تىزبەگە جولبارىس قوسىلعان.

ء«بىز رەسەيدەن امۋر جولبارىسىن بال­قاش ماڭىنا ىلە-بالقاش تابيعي رەزەرۆاتىنا جەر­سىندىرمەكپىز. قازىر جولبارىس ءومىر سۇرە الۋ ءۇشىن جاعداي جاسالىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن, لاندشافت ءومىر سۇرۋگە قولايلى بولۋى قاجەت. ول نەمەن قورەكتەنەدى, سول ەسكەرىلەدى. قازىر ەكوجۇيەنى قال­پىنا كەل­تى­رۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2024-25 جىلدارى العاشقى جول­بارىستى بەرۋ جوسپار­لانىپ وتىر. نەگە ۋسسۋري نەمەسە ءسىبىر جولبارىسى تاڭدالدى؟ ويتكەنى ول – جويىلىپ كەتكەن تۇران جولبارىسىنا گەنەتيكا جاعىنان ەڭ جاقىن ءتۇر. قازىر كەيبىر گەنەتيك عالىمدار وسى ەكى جولبارىستى قۇرلىقتىق تۇرشەگە جاتقىزادى. قالپىنا كەلتى­رىلەتىندىكتەن, قازىر جولبارىس سيرەك كەز­دەسەتىن قۇرىپ بارا جاتقان ءتۇر قاتارىنا الىندى», دەيدى ينستيتۋت باسشىسى.

ەكوبەلسەندى ساكەن دىلداحمەت جولبارىس پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋگە بولاتىنىن ايتادى. «بالقاش ماڭى – سۋلى باتپاقتى-قامىستى ايماق. قازىر رەزەر­ۆاتتا جولبارىسقا بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر. ازىق-ت ۇلىك بازاسى سانى ءوسىرى­لىپ كەلەدى. ولار – توعاي بۇعىسى, ەلىك, قابان. سونداي-اق تو­راڭعى اعاشىن قايتا وتىر­عىزۋ قولعا الىنعان. ەڭ باستىسى, حا­لىقپەن ۇلكەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەيدى ول.

ءبىر قىزىعى, كەيىنگى جىلدارى عانا سانى ءوسىپ, قالپىنا كەلە باستاعان كيىكتى كەيبىر ادامدار سيرەپ كەتكەن اڭدار قاتارىنا جات­قىزىلادى دەپ سانايدى. الايدا بۇل قاتە تۇسىنىك ەكەن.

«كيىك قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتا­بىنا» ەنبەگەن. كوپ ادام وسىلاي دەپ قا­تەلەسەدى. بۇل – ەلىمىزدە اۋلاناتىن اڭ سانا­تىندا. الايدا حالىقارالىق قىزىل تىزىمگە جويىلىپ بارا جاتقان جانۋار رەتىندە الىنعان. كيىك قازاقستاندا, سونىمەن قاتار باتىس قازاقستاننىڭ رەسەيمەن شەكتەسەتىن اۋداندارىندا كەزدەسەدى, سونىمەن قاتار موڭ­عوليادا ءبىر ءتۇرى بار. ونىڭ سانى – 7-9 مىڭداي عانا, وتە از. وسى كيىك ءتۇرىنىڭ باستى قورى بىزدە, ءۇش پوپۋلياتسيا – بەتپاقدالا, ءۇستىرت جانە باتىس قازاقستان پوپۋلياتسياسى. بۇل ءتۇر قىسقا ۋاقىتتا تەز كوبەيە الاتىنىمەن ەرەك­شەلەنەدى. ءبىز قازىر سونداي كوبەيگەن كەزە­ڭىن كورىپ وتىرمىز. ولاردىڭ سانى وتە جىل­دام ازايىپ كەتۋى مۇمكىن», دەيدى ر.ياششەنكو.