– ارداق, قولونەرگە كاسىبي تۇرعىدا قاشان كىرىسە باستادىڭ؟
– زەرگەرلىكپەن, قولونەرمەن اينالىسقانىما ون شاقتى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. اۋەلى بەلگىلى شەبەر سەرىكقالي كوكەنوۆ اعامىزدىڭ الدىنا شاكىرت بولىپ كەلىپ, ءۇش جىلداي سول كىسىدەن ءتالىم الدىم. 2016 جىلدان باستاپ ءوزىمنىڭ شەبەرحانامدى اشىپ, جەكە اينالىسا باستادىم. كۇمىستەن قازاقتىڭ ءداستۇرلى زەرگەرلىك, اشەكەي بۇيىمدارىن جاساۋمەن اينالىسامىن. ءداستۇرلى زەرگەرلىك ونەردىڭ باتىس قازاقستان نەمەسە ماڭعىستاۋ ءستيلى دەپ اتالاتىن باعىتىندا جۇمىس ىستەيمىن. ساقينا, جۇزىكتەن باستاپ ءوڭىر القا, جاي القا, وڭىرجيەك, بويتۇمار, بەسبىلەزىك, قوسبىلەزىك, جۇمىر بىلەزىكتەر, قۇداعي جۇزىكتەر, ودان بولەك شاشباۋ, شولپى سياقتى بۇيىمداردى جاسايمىز. قازاقتا ايەل ادام تاعاتىن قانداي اشەكەي بۇيىم بار, سونىڭ بارلىعىن دەرلىك جاساپ, نارىققا شىعارۋعا تىرىسامىز.
– اشەكەي بۇيىمداردى جاساۋ ءۇشىن ەتنوگرافيادان, ەجەلگى تاريحتان حاباردار بولۋ كەرەك شىعار. بۇل تۇرعىدا ءبىلىمىڭدى قالاي جەتىلدىرەسىڭ؟
– ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەمىن. قولونەرشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسىمىن. ول جەردە جاسى دا ۇلكەن, تاجىريبەسى دە مول شەبەر اعالارىمىز بار. سولارمەن ءجيى اڭگىمەلەسىپ, اقىل-كەڭەس, باعىت-باعدار الىپ تۇرامىن. ودان بولەك, كىتاپتار وقىپ, ءبىلىمىمىزدى تولىقتىرامىز. ينتەرنەت مۇمكىندىگىن دە پايدالانامىز. شىنى كەرەك, بىزدە ماتەريال وتە از. الكەي مارعۇلان اتامىزدىڭ, بەرتىندەگى داركەمباي شوقپار ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى بار. بىراق سونىڭ بارلىعىندا زەرگەرلىك بۇيىمدار تۋرالى جالپىلاما جازىلعان. ال ءار زەرگەرلىك بۇيىمنىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ, ەرەكشەلىگىن ايشىقتاپ جازعان نە وقۋلىق, نە كىتاپ ازىرگە جوق. ءبىز ءۇشىن ەڭ نەگىزگى ءبىلىم كوزى – حالىقتىڭ ءوزى. كونەنىڭ كوزىندەي بولعان اتا-اجەلەرىمىز ءتۇرلى بۇيىمداردىڭ شىعۋ تاريحىن, ءار زەرگەرلىك بۇيىمنىڭ وزىنە ءتان سىرىن ايتىپ وتىرادى. وزىندە بار اشەكەيلەردى كورسەتەدى. ءبىز سونى كورىپ, ەستىپ, جادىمىزدا توقۋعا تىرىسامىز.
– ءبىر دۇنيەنى جاساپ شىعۋعا قانشا ۋاقىت جۇمسالادى؟ ءبىر مەزەتتە بىرنەشە بۇيىمدى جاساۋمەن قاتار اينالىساتىن ساتتەر بولا ما؟
– ەكى-ءۇش بۇيىمدى قاتار جاساۋ دەگەن ءبىز ءۇشىن داعدىعا اينالىپ كەتكەن. مىسالى, 1 كيلو كۇمىستەن بىرنەشە بۇيىم شىعارۋ ءۇشىن سوزاتىنىن سوزىپ, قۇيىپ, كەسىپ, الدىنا الا دايىنداپ قويامىز. تاپسىرىس كەلگەن كەزدە بىردەن ىسكە كىرىسەمىز. شەبەرحانادا وزىممەن بىرگە ءتورت جىگىت جۇمىس ىستەيدى. ولارعا قاراعاندا تاجىريبەم كوبىرەك. سول سەبەپتى رەتىنە قاراي اقىلىمدى ايتىپ, كەڭەس بەرىپ, بىرلەسە ەڭبەك ەتىپ كەلەمىز.
– ەلىمىزدەگى قولونەرشىلەر وداعىنىڭ دا تىنىسىنان حابار بەرىپ وتسەڭىز؟
– وداقتىڭ جۇمىسى وتە بەلسەندى ءجۇرىپ جاتىر. بىلتىر ون جىلدىعىن اتاپ وتتىك. قازىر ءتۇرلى ترەنينگ, سەمينار, شەبەرلىك كلاستارىنا قاتىسىپ ءجۇرمىز, سونىڭ ءبارىن وداق ۇيىمداستىرادى. كىتاپ, جۋرنال, بۋكلەتتەر شىعارۋمەن اينالىسادى. وداق وتاندىق شەبەرلەردى شەتەلگە شىعارىپ, باسقا دا ونەر ۇيىمدارىمەن بايلانىسۋعا مۇمكىندىك جاساپ وتىر. بىلتىر حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۇلكەن فەستيۆال ۇيىمداستىرىپ, وعان مىقتى ساراپشىلار قاتىستى. سونداي-اق ايەل قولونەرشىلەردى ناسيحاتتاۋ بويىنشا دا ۇلكەن جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. KazTrade جانە Ready4Trade باعدارلامالارىنا قاتىسۋىمىزعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. Ready4Trade – International Trade Center-ءدىڭ جوباسى. ەلىمىزدە KazTrade جانە قازاقستان قولونەرشىلەر وداعىمەن بىرلەسە جاساپ جاتىر. باعدارلامانى ەۋروپالىق وداق قارجىلاندىرىپ وتىر. وسى جوبانىڭ اياسىندا ءبىرشاما سەمينارعا قاتىسىپ, ءبىلىم كوكجيەگىمىزدى كەڭەيتتىك. كاسىپ جۇرگىزۋدىڭ قىر-سىرىنا دا قانىقتىق. نەگىزگى باعىت – ەلەكتروندى ساۋدانى دامىتۋ بويىنشا جۇرگىزىلدى. جوباعا بىرنەشە قولونەرشى, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى قاتىستى. بيزنەستى جۇيەلەۋ, ەلەكتروندى ساۋدا نارىعىنا شىعۋ, وزگە ەلدەرگە ءونىم ساتۋ, ول جاقتىڭ نارىعىمەن بايلانىس ورناتۋ بويىنشا ءبىلىم الدىق. بۇل ساباقتار اسىرەسە, پاندەميا ۋاقىتىندا ۇلكەن كومەگىن تيگىزدى. ساباق بارىسىندا كليەنتپەن سويلەسۋ, ءوز بيزنەسىڭدى قالاي جارنامالاۋ, جاساعان اشەكەيىڭدى قالاي فوتوعا ءتۇسىرۋ سياقتى قاراپايىم دۇنيەلەردى دە ۇيرەتتى. باعدارلاماعا قاتىسقالى بەرى ساۋدا اينالىمى 2-3 ەسە ءوستى. جاقىندا عانا وسى جوبانىڭ قورىتىندىسىن شىعارۋعا ارنالعان دۋبايدا وتكەن كونفەرەنتسياعا بارىپ قايتتىق. وندا ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا ەلەكتروندى كوممەرتسيانى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
– سالادا قانداي پروبلەمالار بار؟
– ءبىز سياقتى كاسىپكەرلەرگە ارنايى سۋبسيديا, جەڭىلدىك قاراستىرىلسا دەيمىز. ارينە, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلى رەتىندە بانكتەن نەسيە الۋىمىزعا بولادى. بىراق ولاردىڭ پايىزى جوعارى. بانك ءىرى زەرگەرلىك زاۋىتتارعا دا, ءبىز سياقتى ۇساق كاسىپكەرگە دە بىردەي تالاپ قويادى. وسى ماسەلەلەر رەتتەلسە دەگەن تىلەگىمىز بار. قولونەرشىلەرگە ارنالعان بيزنەستى قۇرۋ جانە ونى جۇرگىزۋگە قاتىستى ارنايى باعدارلاما قابىلدانسا دەگەن ۇسىنىسىمىز بار. مەملەكەت قولداۋ كورسەتسە, بۇل سالا ءارى قاراي قارقىن الىپ كەتەر ەدى دەپ ويلايمىن.
– ونىمدەرگە دەگەن سۇرانىس ديناميكاسى ماۋسىمدىق كەزەڭگە بايلانىستى وزگەرىپ وتىرا ما؟
– سۇرانىس نەگىزىنەن كوكتەم كەزىندە ارتادى. نەگىزى اقپاننان باستالىپ, مامىرعا دەيىن بەلسەندى تۇردە جالعاسادى. باتىستا امال مەرەكەسى رەتىندە باستالعان ناۋرىز مەرەكەسى ەلىمىزدە جاقسى تويلانادى عوي. جەلتوقساننان باستاپ تاپسىرىس قابىلدايمىز. ال جازعا قاراي سۇرانىس دەڭگەيى تومەندەيدى. باتىس زەرگەرلىك بۇيىمدارىنىڭ شىعىس بۇيىمدارىنان كادىمگىدەي ايىرماشىلىعى بار. ءتۇر سيپاتى جاعىنان دا, جاسالۋ تەحنيكاسى تۇرعىسىنان دا. شىعىس ادامدارىنا جەڭىلدەۋ اشەكەيلەر كوبىرەك ۇناسا, باتىس جاق تۇرعىندارى سالماقتىراق, كولەمدى بۇيىمداردى تاققاندى جاقسى كورەدى. سۇرانىس تا وسى ەرەكشەلىكتەرگە سايكەس قالىپتاسادى.
اڭگىمەلەسكەن
اباي ايماعامبەت,
«Egemen Qazaqstan»
