اعىلشىندار اتتاي قالاعان جيناقتا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرلان دۋلاتبەكوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ ەڭبەگى زور. عالىمدار قاتارىندا زاۋرەش ساقتاعانوۆا, ايناش مۇستوياپوۆا, لاريسا حاريتونوۆا, قىمبات ءابدىراحمانوۆا, جەڭىسگۇل يبرايموۆا, الفيا كىتىباەۆا بار.
نۇرلان دۋلاتبەكوۆ ورتالىق قازاقستانداعى اشتىقتىڭ ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلمەگەنىن ايتادى. اسىرەسە, زۇلماتتى كوزىمەن كورگەن ءتىرى كۋاگەرلەر ازايعان قازىرگى تۇستا بار شىندىقتى ەستىپ, ولاردىڭ ءوز اۋىزدارىنان جازىپ الۋ مىندەت دەيدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق قازاقستاندا حالىقتىڭ سول كەزدە تولىق وتىرىقشىلىققا كوشپەۋى تاريحي دەرەكتەردى قاعازعا دەر كەزىندە تۇسىرۋگە مۇمكىندىك بەرمەگەن. سول اقتاڭداقتاردى ءتىرى كۋالەردىڭ دەرەكتەرى تولىقتىرا تۇسپەكشى. دەرەكتەردى جيناۋعا ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى, عالىمدارىمەن بىرگە ستۋدەنتتەر دە جۇمىلدىرىلعان. ونلاين وقۋ كەزىندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇجىمى وسىنداي يگى ءىستى قولعا العان ەكەن.
– پاندەميا كەزىندە ستۋدەنتتەر ونلايندا جۇرگەندە ارقايسىسىنا, ءار وقىتۋشىعا ءوز وتباسىلارىنىڭ تاريحىن سۇراستىرىپ, قاعازعا ءتۇسىرۋدى تاپسىردىق. مىسالى, وتىزىنشى جىلدارى نە بولدى؟ وتىز بىردە شە؟ وتىز ءتورتىنشى جىلداعى جاعداي قانداي ەدى؟ دەپورتاتسيا كەزىندەگى وتىز بەستى حالىق قالاي باستان وتكەردى؟ وسىلايشا, بۇل زەرتتەۋ فاكۋلتەتارالىق جۇمىسقا ۇلاستى. فيلولوگيا, شەت تىلدەرى, تاريح فاكۋلتەتتەرىمەن قاتار بارشا وقىتۋشى قۇرام اتسالىستى. اشتىققا قاتىستى ءار وتباسىنان ساۋالناما جينالدى. ارحيۆكە دە جۇگىندىك. وسى ىزدەنىس ارقاسىندا بۇرىن-سوڭدى جارىق كورمەگەن ەكسكليۋزيۆ ماتەريالدار دا تابىلدى. توپتاستىرىپ, «اشارشىلىق. 32 جىل» جيناعى وتكەن جىلى ەكى تىلدە شىقتى. بىلتىر ونىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. جيناقتى ۇلتتىق كىتاپحانادان باستاپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق كىتاپحاناسىنا تاپسىردىق. نەگىزىنەن, جيناقتاۋشى – وقىتۋشىلار. ولار وساكاروۆ, شەت اۋداندارىنا, بالقاش قالاسىنا ارنايى بارىپ, ماتەريالدار ىزدەدى. بارلىق وڭىردە بولدىق دەپ ايتا المايمىز. ۋاقىت ازدىق ەتتى. ەڭ الدىمەن, جيناقتىڭ ءبىرىنشى نۇسقاسىن شىعارۋدى ماقسات ەتتىك. ءبىز ساياسي ەمەس, عىلىمي كوزقاراس تۇرعىسىنان زەرتتەۋ جاسادىق. اشتىق تۋرالى بىلەتىندەر ومىردەن كەتىپ جاتىر. كۋالاردان شىندىقتى ءبىلىپ قالۋ ماقساتى تۇردى. كىتاپ شىققان سوڭ ول تۋرالى جەر-جەردە جازىلىپ, ايتىلدى. سودان كەيىن «Macmillan» باسپاسى بىزگە اعىلشىن تىلىندە شىقسا دەگەن ۇسىنىس جاسادى. اۋدارماسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ شەت تىلدەر فاكۋلتەتى وقىتۋشىلارىنىڭ ەڭبەگى. ول ساراپتامادان ءساتتى ءوتتى, – دەيدى ن.دۋلاتبەكوۆ.
دۇنيەجۇزىلىك باسپا سۇرانىسىمەن العاش اعىلشىن تىلىندە جارىق كورگەن گۋممانيتارلىق باعىتتاعى زەرتتەۋ كىتابىنىڭ ءبىرى – وسى جيناق. ول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي الەۋەتىن كورسەتسە كەرەك. اتاقتى اعىلشىن باسپاسى الداعى ۋاقىتتا ۋينۆەرسيتەتپەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا مۇددەلى.
– لايىقتى جۇمىستارىمىزدى باسپاعا ۇسىنۋعا ءازىرمىز. بۇل باستاماسى عانا, – دەيدى ن.دۋلاتبەكوۆ.
زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ مالىمدەۋىنشە, جيناقتىڭ بىرەگەيلىگى – وندا ورتالىق قازاقستان تۋرالى دەرەكتەردىڭ كوپتەپ توپتاسۋىندا. اعىلشىنداردىڭ نازارىن اۋدارعان دا وسى سەكىلدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زاۋرەش ساقتاعانوۆا دا اتالعان جيناقپەن تۇسپا-تۇس جارىق كورگەن «اشارشىلىق. اشتىق. 1928-1934» اتالعان بەس تومدىقتا ورتالىق قازاقستان جونىندە دەرەكتىڭ كەمدىگىن ايتتى.
– ءبiزدىڭ كىتابىمىزبەن قاتار ەلىمىز بويىنشا «اشارشىلىق. اشتىق. 1931-1934» بەس تومدىعى جارىق كوردى. بىراق وسى بەس تومدىقتىڭ وزىندە ورتالىق قازاقستان تۋرالى ماتەريالدار شامالى عانا. سىرداريا, وڭتۇستىك قازاقستان, جەتىسۋ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا كوپ قۇجاتتار ساقتالعان. ونىڭ سەبەبى مىنادا. بۇل وڭىرلەردە ءداستۇرلى وتىرىقشى قالالىق جانە اۋىلدىق مەكەندەر مول بولعان. وسىعان سايكەس ولاردا ارحيۆتىك ءىس جۇرگىزۋ ەرتە قولعا الىنعانى بەلگىلى.
ورتالىق قازاقستانعا كەلسەك, نەگىزىندە مۇندا بارىنشا قازاقتار تۇردى جانە ولار كوشپەلى, جارتىلاي كوشپەلى تۇرمىس كەشتى. وعان قوسا, قاراعاندى تەك 1934 جىلى عانا قالا مارتەبەسىن الدى. بۇل دەگەنىڭىز, قۇجاتتاردىڭ ورتالىق قازاقستاندا ازدىعىن ايعاقتايدى. سونىمەن قاتار قاراعاندى وبلىسىنىڭ ورتالىعى 1931-1933 جىلدارى پەتروپاۆل بولعان. ول دا وزىندىك اسەر ەتتى. مۇنىڭ سىرتىندا, مەن الماتى, پەتروپاۆل, قاراعاندى ارحيۆتەرىندە جۇمىس ىستەگەندە قۇجاتتاردىڭ «تازارتىلعانىن» كوردىم. قازىر ونىڭ قاي كۇشتىك قۇرىلىمدار تاراپىنان جانە قانداي اۋقىمدا ەكەنىن ايتۋ قيىن. بىراق ءبىر انىعى – ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ قانداي دا ءبىر بولىگى جوعالىپ كەتكەندىگى, – دەيدى زاۋرەش ساقتاعانوۆا.
سونىمەن بىرگە عالىم بۇل باعىتتا اۋدانداعى ارحيۆتەردەگى قۇجاتتاردىڭ ءالى دە قوزعالماي جاتقانىنا نازار اۋدارادى. وندا قوزعاۋسىز قالعان قۇندى قۇجاتتار بارىن دا ايتتى. ول كەلەسى كىتاپقا جۇك دەسەدى قاراعاندىلىق عالىمدار.
قاراعاندى
