كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «نەكە جانە وتباسى» زاڭىنىڭ 124-بابىنا سۇيەنسەك, ەگەر اتا-اناسى بالاسىن كامەلەت جاسقا جەتكەنشە اسىراپ باعا الماسا وندا اليمەنت تولەۋگە مىندەتتى. بالالارىنان باس تارتىپ, سوت شەشىمىمەن اليمەنت تولەۋگە مىندەتتەلگەن انالار جەتىپ ارتىلادى. ءتىپتى اليمەنت تولەۋ تۋرالى مىندەتتەلگەنىمەن ونى ورىنداي الماي سوت ورىنداۋشىلارىن ساندالتىپ جۇرگەندەرى دە جەتەرلىك
وسى سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋ ماقساتىندا ءبىراز مەكەمەلەرگە سۇراۋ سالىپ كوردىك. الايدا جالعىزىلىكتى اكەلەردىڭ ستاتيستيكاسى بولەك جۇرگىزىلمەيدى, وسىنداي انالارمەن بىرگە ءبىر ساناتتا ءبۇتىن ەمەس وتباسى بولىپ سانالادى ەكەن. ايرىقشا ستاتۋسى دا جوق.
جالعىزىلىكتى اكە دەگەن سانات قوعامدا ەسكەرىلە بەرمەيتىنى وسىدان-اق بەلگىلى بولدى. ەشبىر زاڭدا «جالعىزىلىكتى اكە» دەگەن ۇعىم جوق. دەمەك, ولارعا جەڭىلدىك قاراستىرىلماي ما؟
بەلگىلى زاڭگەر نۇرا تىنىسقىزىنىڭ ايتۋىنشا, جالعىزىلىكتى اكەلەر باسپاناسىز بولسا, تولىق ەمەس وتباسى رەتىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ ءۇي كەزەگىنە تۇرا الادى; وتباسىلارعا 44 مىڭنان 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جاردەماقى تولەنەدى; ايلىق تابىسى كەدەيلىك شەگىنەن از بولسا, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلەدى; بالاسى جارىمجان بولسا, مۇگەدەكتى كۇتكەنى ءۇشىن تولەنەتىن جاردەماقى بار.
– بىراق تەك جالعىزىلىكتى اكەلەرگە عانا ەمەس, وسىنداي ساناتتارعا ەنگىزىلگەن ادامداردىڭ بارلىعىنا تولەنەتىن تولەمدەرمەن بىردەي. جالعىزىلىكتى اكە دەگەن جەكە سانات تا, ولارعا عانا ارنالعان جەڭىلدىك تە جوق, – دەپ ءتۇسىندىردى زاڭگەر.
الايدا ماتەريالدىق-تۇرمىستىق قۇندىلىقتارمەن قوسا, بالالارىن جالعىز تاربيەلەپ وتىرعان اكەلەردىڭ باسقا دا مۇڭ-زارى جەتەرلىك.
پسيحولوگ دينا بايماكيشەۆا تاعدىردىڭ بۇل تاۋقىمەتى انالارعا قاراعاندا اكەلەرگە الدەقايدا اۋىر سوعاتىنىن ايتادى.
– ەر ادام ءۇي شارۋاسىن دا, ءوز جۇمىسىن دا ىستەۋگە ءماجبۇر. ەجەلدەن ءتۇزدىڭ ادامى سانالاتىن ەركەك كىندىكتىگە بۇل وڭاي ەمەس. ءۇي شارۋاسىن مەڭگەرۋمەن قاتار, ۋاقىتىن ۇتىمدى پايدالانۋدى ۇيرەنۋى كەرەك. سوندىقتان ولار بالاعا تيىسىنشە كوڭىل بولە المايدى. ءوزىم جۇمىس ىستەيتىن گۋمانيتارلىق-تەحنيكالىق كوللەدجدە اكەسى عانا تاربيەلەپ وتىرعان بالالار جەتەرلىك. بايقاعانىم, ولاردىڭ بارلىعى دا انا جىلۋىن ىزدەيدى. ولاردىڭ اكەلەرى شەتىنەن ەڭبەكقور, بالالارىن ەشكىمنەن كەم قىلماۋعا تىرىسادى. جاقسى تاربيە بەرگەن, دەگەنمەن انانىڭ مەيىرىمىنە بولەۋ قيىن, دەيدى پسيحولوگ.
قازىر قوعامدا جالعىزىلىكتى اكەلەر كوپ. قاي-قايسىسىن اڭگىمەگە تارتساق تا مۇڭ-زارى ورتاق. ءبىر عانا مارحاباي ورازباەۆتىڭ باسىنداعى جاعدايدىڭ سوڭى نەگە ۇلاسقانىنا قاراپ تۇڭىلگەندەي بولدىق....
«بەس بالانى تاستاپ كەتەدى دەگەن ويىمدا جوق ەدى. گاز قويدىرا الماي وتىرمىن. ءۇيدىڭ قۇجاتى سونىڭ اتىندا ەدى. 2013 جىلى اكەم ءولدى دەپ كەتكەن ەدى. سودان بەرى جوق», دەيدى مارحاباي ورازباەۆ.
ون ەكى جىل وتاسقان جارى جولداسىن ءبىر-اق كۇندە تاستاپ كەتە بارعان. قىرىق جاستاعى ايەل تۋعان بالالارىنا دا قايىرىلماي عايىپ بولىپتى. مارحاباي ورازباەۆ التى بالانى باۋىرىنا باسىپ, ءبىر جىلداي ءومىر ءسۇرىپ كورگەن. الايدا ۇلكەنى مۇگەدەك بولعاندىقتان, امالسىزدان ەسىك قالاسىنداعى ارنايى ينتەرناتقا تاپسىرعان. كوپ ۇزاماي قالعان 5 ءبۇلدىرشىندى دە جەرگىلىكتى اكىمدىك تالعار قالاسىنداعى تۇياق ەسقوجينا باسقاراتىن بالالار ۇيىنە تاپسىرىپتى.
ەندى اليمەنت جايىنا ەپپەن ويىسىپ كورسەك. اليمەنت تولەمەي جۇرگەن اكەلەردى ەستىسەك, بۇگىندە اليمەنت تولەمەي ءىستى بولعان ايەلدەر جونىندە دە دەرەكتەر كەزدەسە باستادى. ماسەلەن, 2021 جىلى قوستانايدا اليمەنت تولەگىسى كەلمەگەن ايەل التى ايعا اباقتىعا قامالدى. ايەلدىڭ كامەلەت جاسقا تولماعان بالالارىنا بەرەشەگى 3 ميلليون تەڭگەدەن اسقان. ول 2018 جىلدان بەرى اليمەنت تولەمەگەن. وسىعان دەيىن سوت ۇكىمىمەن ايەل بىرنەشە رەت اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جازاعا تارتىلعان. ءتىپتى, شارتتى تۇردە ءبىر جىلعا باس بوستاندىعىنان دا شەكتەلگەن. بىراق ەش ناتيجە شىقپاعان سوڭ, سوت ورىنداۋشىلارى جازانىڭ قاتاڭ ءتۇرىن قولدانىپتى.
جەكە سوت ورىنداۋشىلارى وڭىرلىك پالاتاسىنىڭ باسشىسى نەسىبەلى باسەنوۆا: «باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانىمەن, ونىڭ قارىزى جويىلمايدى. ەگەر سوت ورىنداۋشى جۇمىسقا تۇرعىزاتىن بولسا, ورىنداۋ پاراعىن سوندا جىبەرىپ, التى اي مەرزىم كۇتەمىز. تۇسكەن, تولەگەن قارجى بالاسىنا بەرىلەدى. شىققاننان كەيىن التى ايدىڭ اليمەنتىن تاعى دا ەسەپتەپ قوسىپ بەرەمىز. قوماقتى قارجى بولايىن دەپ تۇر. ەكى بالانى اكەسى ءوسىرىپ جاتىر», دەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «نەكە جانە وتباسى» زاڭىنىڭ 124-بابىنا سۇيەنسەك, ەگەر اتا-اناسى بالاسىن كامەلەت جاسقا جەتكەنشە اسىراپ باعا الماسا, وندا اليمەنت تولەۋگە مىندەتتى. بالالارىنان باس تارتىپ, سوت شەشىمىمەن اليمەنت تولەۋگە مىندەتتەلگەن انالار جەتىپ ارتىلادى. ءتىپتى, اليمەنت تولەۋ مىندەتتەلگەنىمەن, ونى ورىنداي الماي سوت ورىنداۋشىلارىن ساندالتىپ جۇرگەندەرى دە جەتەرلىك. مۇندايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 522-بابى, ياعني سوت ورىنداۋشىسىنىڭ زاڭدى قىزمەتىنە كەدەرگى جاساۋ, 524-بابى سوت جانە باسقا ورگانداردىڭ (لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ) قاۋلىلارىن ورىنداماۋ جانە 525-بابى سوت ورىنداۋشىسىنىڭ تالابىن ورىنداماۋ, 528-بابى سوت قاۋلىلارىن ورىنداۋدا سوت ورىنداۋشىسىنا كەدەرگى جاساۋ بويىنشا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا بولاتىنى تۋرالى ەسكەرتپە العاندار دا كوپ كورىنەدى. الايدا ەسكەرتپە الىپ, ەسى كىرگەندەردىڭ قاتارى كەمىپ وتىرعان جوق. ءتىپتى, زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت شەشىمىن جانە باسقا سوت اكتىلەرىن قاساقانا ورىنداماۋ جاعدايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 362-بابى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنى تۋرالى ەسكەرتىلسە دە ەلەمەيتىندەر دە بار. ءسويتىپ اليمەنت تولەۋدەن قاشىپ جۇرگەن اكەلەردەن ەندى ايەلدەر دە قالىسپايتىن سياقتى.
قوعام بەلسەندىسى بەيسەن احمەت: «جالعىزىلىكتى ەر ادامدار باستارىن بىرىكتىرىپ, ءتۇرلى تۇيتكىلدەردى بىرلەسىپ شەشۋگە سەپتەسەتىن, ماسەلە كوتەرەتىن, ءوز قيىندىقتارىنا قوعام نازارىن اۋدارتاتىن ءبىر قوعام كەرەك», دەيدى.
– ەر ادامدار وزگەلەردەن جاردەم سۇراۋعا ارلانادى. كوپشىلىگى وزدەرىنە تيەسىلى كومەكتەن دە بەيحابار, ال سۇراپ بىلۋگە نامىستارى جىبەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە ىشكى كۇيزەلىس بار. سوندىقتان ولارعا زاڭگەرلىك, پسيحولوگيالىق, مورالدىق, ماتەريالدىق كومەك كورسەتەتىن كريزيستىك ورتالىق, اكەلەر مەكتەبى سياقتى ءبىر ۇيىم كەرەك-اق. ال ازىرگە جالعىزدىقتى سەرىك ەتكەن ادامزاتتىڭ كۇشتى بولىگىنە ءوز قازانىندا ءوزى قايناپ, قالاي دا بولسا ۇرپاعىنا لايىقتى تاربيە بەرۋگە تىرىسىپ باعۋدان باسقا امال جوق, – دەيدى بەيسەن احمەت.
