وبلىستىق تەاترلار رەجيسسۋراسى سىن كوتەرمەيدى
– تەاتر – ءتىرى اعزا, ويلاندىراتىن ورىن. سان عاسىر وتسە دە, وزەكتىلىگىن جوعالتپاي كەلە جاتقان ونەر ءتۇرى بولۋىمەن قۇندى. بۇگىنگى تەاتر ءونىمىنىڭ ساپاسى قانداي؟ تەاتر رەجيسسۋراسىندا جاڭالىق بار ما؟
باقىت نۇرپەيىس,
ونەرتانۋ دوكتورى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى:
– بىلتىرعى مونيتورينگ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, ءدال قازىرگى كەزدە قازاقستان تەاترلارىندا جۇزدەن استام رەجيسسەر (اعا, ورتا, جاس بۋىن) جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق رەجيسسەرلەر, بۇعان الىس-جاقىن شەتەلدەردەن شاقىرىلعان رەجيسسەرلەردى قوسىپ وتىرعان جوقپىز. نەگىزىندە رەجيسسۋراداعى جاڭالىق دەگەن قيىن ماسەلە. ويتكەنى تىڭ شەشىمنەن عانا جاڭالىق تۋىندايدى. ەگەر بۇگىنگى رەجيسسۋراعا وسى كوزقاراس تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق, قازىرگى زاماننىڭ باعىت-باعدارىنا, كورەرمەننىڭ ەستەتيكالىق تالعامىنا, رۋحاني سۇرانىسىنا بايلانىستى رەجيسسەرلەردىڭ بارلىعى بىردەي جاڭا ىزدەنىستەرگە بارىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىز. اسىرەسە كوپتەگەن وبلىستىق تەاتردىڭ رەجيسسۋراسى سىن كوتەرمەيتىن دارەجەدە ەكەندىگىن جاسىرا المايمىز. ولاردىڭ سپەكتاكلدەرى بۇرىنعى كەلمەسكە كەتىپ بارا جاتقان تەاتردىڭ شىلاۋىندا قالىپ تۇر. دالىرەك ايتقاندا, شىعارمادان تىس, پەسانىڭ ەرەكشەلىگىنەن بولەك رەجيسسەرلىك شەشىمدەرەگە بارا الماي وتىر. ال رەجيسسۋراداعى ەكىنشى باعىت – سپەكتاكلدەردى زاماناۋي ادىستەرمەن قويۋ. مۇنداي رەجيسسۋرا رەاليزمنەن گورى, سپەكتاكلدى شارتتىلىققا قۇرىپ ويناۋ ءۇردىسىنىڭ فيزيكالىق, كوگنيتيۆتى ادىستەرىنە سۇيەنەدى. ەۋروپادا جۇرگىزىلىپ جاتقان ءارتۇرلى رەجيسسەرلىك ەكسپەريمەنتتىك جانە لابوراتوريالىق جۇمىستاردى كورە وتىرىپ, باتىل ىزدەنىستەرىن جالعاستىرىپ جۇرگەن د.جۇمابايدىڭ, ە.نۇرسۇلتاننىڭ, ف.مولداعاليدىڭ, ا.سالباننىڭ, ر.ماحاتاەۆتىڭ, گ.ادايدىڭ, ءا.ومىربەك ۇلىنىڭ, ۇ.قارىپباەۆتىڭ سپەكتاكلدەرىنەن الەمدىك تەاتر ونەرىندە بولىپ جاتقان تىڭ جاڭالىقتاردىڭ اسەرى بايقالادى.
ەڭ جاس بۋىن رەجيسسەرلەردىڭ ىشىنەن راچا ماحاتاەۆتىڭ جۇمىستارىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. بۇگىنگى تەاتر مادەنيەتىمەن قويىلعان ونىڭ سپەكتاكلدەرى شارتتىلىققا قۇرىلىپ, اكتەرلەردەن قىسقا عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءوز بەينەلەرىن تولىققاندى ءارى تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزۋگە باعىتتالۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول قويىلىمنىڭ كوركەمدىك كىلتىن, پلاستيكالىق فورماسىن, بەينەلىك شەشىمىن تابۋمەن بىرگە اكتەرلەردى بۇگىنگى جاڭا تاسىلدەرمەن ويناتۋعا كۇشىن سالىپ ءجۇر.
كەلەسى جاس رەجيسسەرىمىز الىبەك ومىربەك ۇلى قازاق تەاتر ساحناسىنا مۇلدە باسقا پوستمودەرنيستىك تەاتر ەستەتيكاسىن الىپ كەلدى. ونىڭ سپەكتاكلدەرى ءۆيزۋالدى مەتافورالارىمەن, سيمۆولدارىمەن, سەميوتيكالىق بەلگىلەرىمەن بۇگىنگى قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان ماسەلەلەردى وتكىر تەاترلىق تىلمەن ايتا الۋىمەن دارالانادى.
قورىتا ايتقاندا, قازىرگى تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, بۇگىنگى كورەرمەنگە پەسالاردىڭ باي مازمۇنىن, ىشكى سىرىن, ءسوز قۇدىرەتىنىڭ قاسيەتىن, ۇلتتىق مىنەز ەرەكشەلىكتەرىن قايماعىن بۇزباي كورسەتۋ رەجيسسەرلەرىمىزدىڭ باستى مىندەتىنە اينالۋى كەرەك.
شىعارماشىلىق وداقتار ءوز قازانىندا قايناپ, قاۋقارسىزدىق تانىتىپ وتىر
– بۇگىنگى دراماتۋرگيا تۋرالى پىكىر ارقيلى, ءبىرى ونى «دامىعان» دەپ اسپەتتەيدى, ءبىرى «جوق» دەپ داۋرىعادى. شىن مانىندە, دراماتۋرگيا زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە مە, جاقسى دراماتۋرگ قانداي بولۋى كەرەك؟
امانكەلدى مۇقان,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تەاتر جانە كينو ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى:
– دراماتۋرگيا ءبىر ساتتە, ءبىر جىلدا جازىلا سالاتىن جەڭىل جانر ەمەس. سوندىقتان وتكەن ءبىر جىل ەمەس, بىرەر جىلدىڭ توڭىرەگىندەگى ماڭىزدى وقيعاعا نازار اۋدارۋ قاجەت. ول الدىمەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ – 30 جىلدىعى, جىر الىبى جامبىلدىڭ – 175, الاش ارىسى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ – 155, ۇلى اباي قۇنانباەۆتىڭ – 175, م.اۋەزوۆتىڭ –125 جىلدىعى تاعى باسقا دا تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى اتاپ ءوتىلدى. وسىنداي تانىمال تۇلعالاردىڭ مەرەيتويى تۇسىندا قازاق تەاتر رەپەرتۋارى مەن دراماتۋرگياسىندا قانداي جاڭالىق بولاتىنى دا الدىن الا بەلگىلى. الدىمەن تىلگە ورالاتىنى جامبىل, ءاليحان, ابايدىڭ, مۇحتار, امىرە, تەمىربەكتىڭ, ت.ب. تانىمال تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ولاردى جاڭاشا وقۋعا, سونى قىرىنان اشۋعا تالپىنىستىڭ بولۋى ۇيرەنشىكتى جايت. سولاي بولدى دا. وتاندىق دراماتۋرگياداعى بۇرىننان بار بۇل ۇدەرىس, بۇگىنگى قازاق دراماتۋرگياسىندا جالعاسۋدا. بۇل تاريحي-تانىمدىق, تۇلعا-تانىمدىق ماڭىزدى تاقىرىپتار كەڭەستىك ءداۋىردىڭ سوڭعى جىلدارىندا «جاريالىق زاماننان» باستاۋ الاتىن ۇدەرىستىڭ جالعاستىعى. ولار تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە جاڭاشا كوزقاراس, جاڭا دەرەكتەرمەن تولىعىپ, كەڭەستىك ءداۋىردىڭ بيلىگى ەكىگە ءبولىپ تاستاعان قازاق زيالىلارى مەن تانىمال قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس جولى قايتا جاڭعىرۋ ۇدەرىسى جالعاسىن تاۋىپ جاتىر.
ەكىنشىدەن, وتكەن 2022 جىل ەل پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن بالالار جىلى بولىپ جاريالانۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدە بالالار تەاترىنىڭ رەپەرتۋارىنا نازار اۋدارىلدى. بارلىق ءىس-شارا ناتيجەلى بولدى دەپ ايتا المايمىز. ءبىر ەرەكشە اتاپ وتەتىن جايت, ت.احتانوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر شىعارماشىلىعىن دامىتۋعا ارناپ ۇيىمداستىرعان اقتوبە وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ءى رەسپۋبليكالىق ۇزدىك دراماتۋرگيا بايقاۋى بولدى (04.10.2022). بالالار رەپەرتۋارىنىڭ قاجەتىن وتەۋگە ارنالعان مۇنداي ارنايى جازىلاتىن پەسالارعا كونكۋرستار تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرۋى كەرەك. ءارتۇرلى جاستاعى بالالار اۋديتورياسىنا قاجەتتى پەسالاردىڭ جازىلۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلۋى قاجەتتىگىن باسا ايتامىز.
ۇشىنشىدەن, ەلىمىز دراماتۋرگياسىن دامىتۋدا سونى كۇش العان باعىت – بۇل جاس دراماتۋرگتەردىڭ پايدا بولۋى جانە ولاردىڭ «جاڭا دراما» جاساۋ جولىنداعى ىزدەنىستەرىنىڭ جەمىس بەرە باستاۋى. بۇل باعىتتا جەتىستىگىمىز كوپ دەپ ايتا الماساق تا سەڭ قوزعالدى, اۆتورلار تەاترمەن قالاي جۇمىس ىستەۋدى, قانداي تاقىرىپتاردى كوتەرۋدى, بۇگىنگى كورەمەننىڭ سۇرانىسى مەن قاجەتىنە جارايتىن پەسا جازۋدى ءبىلدى. «Drama.kz» جاڭا دراما فەستيۆالى ءبىزدىڭ جاستارمىزدىڭ شىعارماشىلىعىنا جاڭا ءۇن, وزىندىك باعىت-باعدار بەرىپ كەلەدى. قازاق ءتىلدى دراماتۋرگتەر قاتارىنا قوسىلىپ جاتقان باتىل جاستار تۋرالى ايتپاي كەتە المايمىز. ولار: الىشەر راحات, جانىبەك الكەن, اينۇر كارىم, نۇراينا ساتپاەۆا, ماليكا يلاحۋنوۆا, ولگا مالىشەۆا, ايدانا الامان, ميا القوجا جانە ت.ب. كەلەشەكتە ۇلت تەاترىنىڭ دراماتۋرگيا كوشىن باستايتىن دا وسى جاستار بولماق.
كورەرمەنگە ەلەكتروندى بيلەت ساتاتىن تيكەتون جۇيەسىنىڭ ەسەبىنشە ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن تەاترلار سانى 73 دەگەن دەرەك بەرىپتى. مىنە, وسىنشاما تەاتردىڭ رەپەرتۋارىنىڭ ازىعى بولار پەسالار كوپتەپ جازىلۋ كەرەك. ول قاجەتتىلىك, زاڭدىلىق. قازاق تەاترىنىڭ ۇلت دراماتۋرگياسىن وركەندەتۋ ارقىلى ايتارى ءالى الدا. بىزدە تەاترلاردىڭ باسىم بولىگىن وبلىستىق تەاترلار قۇرايدى. سول وڭىرلەردە ساپالى پەسانىڭ جازىلۋىنا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. جازىلعان پەسا تەك ءبىر ءوڭىردىڭ, ءبىر تايپا مەن اتانىڭ اتىن عانا جالاۋلاتىپ تار شەڭبەردە قالىپ قويماي, بارشا قازاق تەاترى ءۇشىن قىزىقتى, كەز كەلگەن ءوڭىردىڭ تەاترى قوياتىنداي دۇنيە تۋدىرۋ ءۇشىن ەڭبەكتەنۋ كەرەك.
تاۋەلسىز قازاق تەاترىنىڭ شىعارماشىلىق ءىسىن جۇرگىزۋدە, رەپەرتۋارلىق تەاتر جۇيەسىندە كەڭەستىك داۋىردەگى ۇلگى تۇتاستاي ساقتالىپ وتىرعاندىقتان, ءبىز ونىڭ زامانعا ساي تەتىكتەرىن الىگە دەيىن جاساي المادىق. ورتالىقتان باسقارىلۋ, دراماتۋرگيانى دامىتۋعا رەپەرتۋارلىق كەڭەستىڭ جۇمىسىن, دراما, وپەرا, بالەت, حالىق تەاترلارى جۇيەسى بار دا, ونىڭ «شيكىزاتىن, ازىعىن» وزدەرىڭ تاۋىپ الىڭدار دەگەن سىڭايلى. وسىعان وراي مىنانداي ۇسىنىستار ايتامىن:
- دراماتۋرگيا دەگەنىمىز جەكە قالامگەردىڭ جازىپ تاستاعان پەساسىمەن بىتەتىن شارۋا ەمەس. اۋەزوۆشە ايتساق, پەسا تەاتر رەپەرتۋارىنىڭ «شيكىزاتى, ازىعى». پەسا جازىلۋى ۇلكەن, ۇزاق, جۇيكەنى توزدىراتىن جۇمىستىڭ تەك باستاماسى. نەگىزگى جۇمىس تەاتر رەپەرتۋارىنا قابىلدانىپ, رەجيسسەر, اكتەر, كوركەمدىك كەڭەس سۇزگىسىنەن ءوتىپ كورەرمەنىنە جەتكەندە بارىپ سوڭعى نۇكتە قويىلادى.
- دراماتۋرگتەر ەڭبەگىنە ساي قالاماقىسىن اعا بۋىن دراماتۋرگتەردەي الۋى كەرەك. تەگىن شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋ بۇگىنگىدەي سانانى نارىق بيلەگەن زاماندا دالاقتاپ بوس شاپقاننىڭ ءونىمسىز ءىسى. ولاردىڭ تەاترداعى ورنى مەن ءرولىن كوتەرۋگە بايلانىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋى كەرەك. تەاترلارىمىزدىڭ باسشىلارى اۆتوردان ۇنەمدەۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن بىلەدى. تاعى دا اۆتوردى تەاتر باسشىلارىنا تاۋەلدى ەتۋ بۇل سالانى العا باستىرمايدى.
- وتكەن جىلدىڭ 16-22 مامىر ارالىعىندا ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى مەن ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ بىرلەسىپ ۇيىمداستىرۋىمەن حالىقارالىق «Rejisser. Dramaturg. START-2022» رەجيسسەرلىك لابوراتوريالىق جوباسى ءوتتى. «R.D.S» جاس رەجيسسەرلەر مەن دراماتۋرگتەردىڭ شىعارماشىلىق بايلانىسىن نىعايتۋ, ولاردىڭ زامانعا ساي يدەيالارى مەن جاڭاشا كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋ جانە قازاق تەاتر سالاسىندا جاڭا درامالىق شىعارمالار مەن دراماتۋرگتەردىڭ ارتۋىنا سەبەپكەر بولۋدى كوزدەيدى. مىنە, وسىنداي ءىس-شارالار پەسا جازۋعا تالپىناتىن جاستار ءۇشىن دە توسىرقامايتىن, ۇيرەنشىكتى, قالىپتى جاي بولعانى كەرەك. تەاتر مەن رەجيسسەردىڭ دراماتۋرگسىز كەيپىن قاناتى جوق قۇسقا ۇقساتتىم. رەجيسسەر مەن تەاتردى دراماتۋرگكە جاقىنداتۋ ءۇشىن بەلسەندىلىك تانىتارلىق ارنايى ءىس-شارالار وتكىزۋ قولعا الىنۋى كەرەك.
وداقتار اراسىندا شىعارماشىلىق قاتىناس ورناتۋ جانە بەلسەندى جۇمىس ىستەۋ شارالارى قولعا الىنباي بۇگىندە ەلىمىزدە بار تەاترلاردىڭ جاڭا شىعارمالارعا دەگەن سۇرانىسى وتەلمەك ەمەس. ءار شىعارماشىلىق وداق ءوز قازانىندا قايناپ, تولىققاندى ءونىم بەرۋگە كەلگەندە قاۋقارسىزدىق تانىتۋدا. وپەرا, ميۋزيكل, بالەت جازعىسى كەلەتىن كومپوزيتورلار وداعى بار, ليبرەتتو جازاتىن اۆتورىمىز جوق دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتەدى. مونو, دەرەكتى, ينكليۋزيۆتى, ت.ب. تەاترلار جاساعىسى كەلەتىن جاس رەجيسسەرلەرىمىز تولىپ ءجۇر, ويلاسىپ, سولارعا سەرىك بولاتىن اۆتور دراماتۋرگتەر تاپشى. قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە حالىقتىڭ كوڭىلىن كوتەرەتىن, وي سالاتىن جاقسى كومەديا قويعىسى كەلەتىندەرىن ايتىپ تەاترلار مەن رەجيسسەرلەردىڭ كوپشىلىگى ءوتىنىش جاسايدى. شىعارماشىلىق وداقتاردىڭ جۇمىسىنا جان بىتىرەتىندەي مۇمكىندىكتەر مول. دەمەك, تەاتر قايراتكەرلەرى, كومپوزيتورلار, كينوگەرلەر, سۋرەتشىلەر, ت.ب. وداقتارىن جۇمىلدىرىپ, جاڭا باستامامەن بىرگە جۇمىس ىستەۋ قاجەت. وسىنداي باستاما كوتەرىپ ورتاق اتقارار جۇمىستار باعىتىن ايقىنداپ, بىرگە ەڭبەكتەنەتىن بولساق, بۇل – جۇمىستى ءارتاراپتاندىرىپ ءارى تۇرلەندىرىپ جىبەرەر ەدى.
اۋدارما پەسالار كوبەيىپ بارادى
– دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا رەپەرتۋار ماسەلەسى جاقسى تالقىلانىپ جاتىر. تەاتر رەپەرتۋارىندا اۋدارما سپەكتاكلدەردىڭ كوپ بولۋى نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل وتاندىق دراماتۋرگيانىڭ وسالدىعى ما, الدە كلاسسيكانى ولتىرمەۋدىڭ ۇتىمدى جولى ما؟
زۋحرا يسلامباەۆا,
تەاترتانۋشى, ونەرتانۋ كانديداتى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى:
– رەپەرتۋار – تەاتر ايناسى دەيمىز. ياعني سول ايناعا قاراپ تەاتر ونەرىنىڭ قاي كەزەڭدەگى بولسىن دەڭگەيىن اڭعارۋعا مۇمكىندىك مول. وتكەن, 2022 جىلعى ەلىمىزدەگى تەاترلاردىڭ ساحناسىنا شىققان قويىلىمداردى سارالاعاندا ەڭ الدىمەن كوزگە تۇسكەنى مۇحتار اۋەزوۆ شىعارمالارىنىڭ باسىمدىعى بولدى. «قاراگوز» ء(تورت تەاتردا قويىلعان), «ايمان – شولپان», «قورعانسىزدىڭ كۇنى», «جەتىم», «كوكسەرەك» (ەكى تەاتردا قويىلعان) سياقتى بىرنەشە شىعارماسىنىڭ ساحناعا شىعۋ سەبەبى جازۋشىنىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى ەدى. سول سياقتى ۋ.شەكسپير, ن.ۆ.گوگول دراماتۋرگياسى دا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بىرنەشە تەاتردىڭ رەپەرتۋارىن تولىقتىرعان. ءبىر عانا توتال تەاترىندا ەلەنا لوكشينانىڭ بەس بىردەي پەساسى كورەرمەنگە جول تارتىپتى. ع.مۇسىرەپوۆ, ا.چەحوۆ, ا.وستروۆسكي, د.يسابەكوۆ, ق.بەگمانوۆتاردىڭ پەسالارى كوپتەگەن تەاتردىڭ ساحناسىنان ورىن العان. قازىرگى تاڭدا كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوركەمدىك بەينەسىنىڭ ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «نە جازىپ ەم...», ا.شاياحمەتتىڭ «احمەت», ا.تاسىمبەكوۆتىڭ «الجير», ءو.احمەتتىڭ «الاشتىڭ احمەتى» پەسالارىندا كورىنىس تابۋى قۋانتادى. مۇنىڭ بارلىعى ەلىمىزدەگى تەاترلاردىڭ جان-جاقتى ىزدەنىس ۇستىندە ەكەندىگىن بايقاتادى.
دەگەنمەن وسى ورايدا ويلاناتىن, ويلاندىراتىن ماسەلەلەردىڭ بارىن جاسىرا المايمىز. ەڭ الدىمەن ايتارىمىز, قازاق تەاترلارىندا اۋدارما پەسالاردىڭ تىم كوپتىگى. بۇل ءدال قازىرگى ۋاقىتتا قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ ءحالىن اڭعارتىپ تۇر ەمەس پە؟ ءبىر عانا ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ ءبىر جىلداعى پرەمەرالارىنىڭ (گ.لوركا, ۋ.شەكسپير, ب.ابدۋررازاكوۆ, م.سۋپونين, ج.انۋي) بارلىعىنىڭ دا اۋدارما شىعارمالار بولۋىنىڭ ءوزى رەپەرتۋارلىق ساياساتقا نۇقسان كەلتىرمەي مە؟ مۇنداي مىسال كوپ-اق: ت.احتانوۆ اتىنداعى, ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى, ءا.مامبەتوۆ اتىنداعى, ش.قۇسايىنوۆ اتىنداعى, س.مۇقانوۆ اتىنداعى, استانا قالاسىنداعى مۋزىكالىق جاس كورەرمەن تەاترلارى, ت.ب. ارينە اۋدارما پەسالاردىڭ ءاربىر تەاتردىڭ رەپەرتۋارىندا بولۋى قاجەتتىگىن جوققا شىعارمايمىز. مۇنداي دۇنيەلەر شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ تانىمىن كەڭەيتىپ, قيال ءورىسىن دامىتادى. بۇل جەردە اۋدارما سپەكتاكلدەردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشىنىڭ تىم باسىمدىعىن ايتىپ وتىرمىز.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ۇلتتىق جانە اۋدارما كلاسسيكالىق پەسالاردىڭ قايتالانىپ قويىلۋى تاپتاۋرىندىلىققا, قايتالاۋعا الىپ كەلەتىن جول دەپ بىلەمىز. ناقتىسىن ايتقاندا, زامانداستاردىڭ ءومىر-تاعدىرىن, بۇگىنگى قوعامدا دا, ادام ومىرىندە دە ورىن الىپ جاتقان سان مىڭداعان ماسەلەنى قوزعايتىن تىڭ دۇنيەلەردىڭ جوقتىعى ۋ.شەكسپيردىڭ, گ.حۋگاەۆتىڭ, ا.تساگارەليدىڭ, م.اۋەزوۆتىڭ, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ, س.احمادتىڭ, تاعى باسقا دراماتۋرگتەردىڭ شىعارمالارىن قايتالاپ قويۋعا الىپ كەلىپ وتىر. سول سياقتى بىزدە ءبىر اۆتوردىڭ تەك قانا ءبىر شىعارماسىن جۇزدەگەن جىل بويى ساحنالاۋ ءداستۇرى بار. نەگە م.اۋەزوۆتىڭ, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ, ك.گولدونيدىڭ, ك.گوتسيدىڭ, گ.يبسەننىڭ جانە ت.ب. دراماتۋرگتەردىڭ ساحنالانۋ ءداستۇرى قالىپتاسپاعان وزگە شىعارمالارىن جارىققا شىعارماسقا دەگەن ويىمىز بار. بۇل ۇجىمداردىڭ ىزدەنىسىن ودان ءارى ارتتىرىپ, كورەرمەنگە جاڭا كوزقاراس, جاڭا ەستەتيكالىق ءلاززات سىيلار ەدى.
اكتەرلىك ونەر اقساپ تۇر
– ساحنادا كەيىپكەر وبرازى اشىلماسا, رەجيسسەر ەڭبەگىنىڭ دالاعا كەتكەنى. ساحنانىڭ تەمىرقازىعى – اكتەر. ال بۇگىنگى اكتەرلەردىڭ ىشىندە سەنىمسىز, جاساندى, ناشار وينايتىندارى كوپ. بۇل كىمنىڭ كىناسى – دايارلاعان ۇستازدىڭ با, جۇمىسقا قابىلداعان ديرەكتوردىڭ با؟
مەرۋەرت جاقسىلىقوۆا,
ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, ونەرتانۋ كانديداتى:
– قازاقستان تەاتر سىنشىلارى بىرلەستىگى ۇيىمداستىرعان «سىنشىلار جۇلدەسى» ەلىمىزدىڭ ساحنا ونەرىندە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە وتكەن مادەني ۇدەرىستى جان-جاقتى سارالاۋىمەن ماڭىزدى جانە قاجەتتى. بۇل ءىس-شارا تەاتر ماماندارىنىڭ ءبىر جىلدا جەتكەن جەتىستىگى مەن ىركىلىستەرىن ساندىق جانە ساپالىق دەڭگەيدە سارالاۋعا مول مۇمكىندىك بەرەدى. تەاتر سىنشىلارى كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىستاردى قاراستىرا وتىرىپ, كورگەن سپەكتاكلدەرىمىزدى تالداۋعا الدىق. سول كەزدە بىرقاتار قيىندىق بولعانى راس. اسىرەسە «جىل اكتەرى», «جىل اكتريساسى», «ەپيزودتىق رولدەگى جىل اكتەرى», «ەپيزودتىق رولدەگى جىل اكتريساسى», «ەكىنشى پلانداعى جىل اكتەرى», «ەكىنشى پلانداعى جىل اكتريساسى», «ۇزدىك اكتەرلىك دۋەت», «جىل قۋىرشاق اكتەرى» اتالىمدارىنا جەڭىمپازداردى انىقتاعاندا كوپ قينالدىق. بۇل, بىرىنشىدەن, تەاتر ءتىلىنىڭ جاڭارۋىمەن, ساحنالىق ونەردىڭ دامۋ كونتەستىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. ماسەلەن, كوپتەگەن سپەكتاكلدە باس قاھارماندار رەجيسسەر تۇجىرىمداماسىنا ساي ترانسفورماتسياعا ۇشىراپ كەتەدى. ءبىر سپەكتاكلدە ءبىر كەيىپكەردى بىرنەشە اكتەر ءبولىپ وينايتىن دا جاعدايلار وتە كوپ. باسقاشا ايتساق, اكتەرلىك ونەر كۇردەلى تەاترلىق ديسكۋرستىڭ ءبىر ەلەمەنتى رەتىندە عانا قابىلدانادى. ول مۋلتيمەديامەن, مۋزىكامەن, ستسەنوگرافيامەن جارىسقا ءتۇسىپ, جەتەكشىلىك ءرولىن السىرەتكەن. ءبىر سپەكتاكلدىڭ بارىسىندا تولىققاندى جاسالعان اكتەرلىك بەينەلەردى كورۋ قيىندىق تۋعىزادى. وسىنىڭ سالدارىنان اكتەرلىك ونەرگە قاتىستى اتالىمدار بويىنشا لايىقتى ۇمىتكەرلەردى انىقتاۋدا كوپ تالاس-تارتىس ورىن الدى.
كەيىپكەر بەينەسىن جاساۋدا اكتەرلىك ىزدەنىستەر جوق ەمەس. كوپ ونەرپازىمىز قارىم-قابىلەتى جەتكەنشە ەڭبەكتەنىپ ءجۇر. دەگەنمەن وتكىزىلىپ جاتقان كوپتەگەن فەستيۆالدا, پرەمەرالاردا اكتەرلىك ونەردىڭ اقساپ جاتقانىن كورۋگە ءماجبۇرمىز. ۇلتتىق, شەتەلدىك كلاسسيكا دەيسىز بە, زاماناۋي دراماتۋرگيا بولسىن كوز توقتاتىپ, جانىڭىز سۇيسىنەتىن ايەل بەينەسىن تابۋ اسا قيىن. فاكتۋراسى مەن سىرتقى ءپىشىنى سۇلۋ بولسا, داۋىس-ءۇنى جاعىمسىز بولىپ شىعادى. ءۇنى اسەم بولا قالسا, سىرت تۇلعاسى كەلىسسىز ەكەنىن بايقايسىز. قاراگوزدى, اقبالانى, بايان مەن ەڭلىكتى, كوردەليانى, ت.ب. بەينەسىن سومدايتىن كوركى مەن پاراساتى, تالانتى مەن تالابى قاتار جۇرەتىن جاس اكتريسالاردى ءالى دە كۇتىپ ءجۇرمىز. وسى تاقىلەتتەس ويدى اكتەرلەرىمىزگە دە قاراتا ايتساق, ارتىق ەمەس. اكتەرلىك ونەردىڭ بۇگىنگى تىنىسى ء«بىرى كەم دۇنيە» دەگەن تەڭەۋگە قاتتى ۇقساپ-اق تۇر.
جارقىن مىنەزدى جاس تولقىن كەلدى
– سانيا حانىم, ءسىز ءتۇرلى تەاتر بايقاۋلارىندا قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىندا تورەلىك جاساۋعا ءجيى شاقىرىلاسىز. قانداي سپەكتاكلدەردى ەرەكشە اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
سانيا قابديەۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى:
– 2022 جىلى كورنەكتى اكتريسا ش.جانداربەكوۆانىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان 28-رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالى استانا قالاسىنىڭ ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق مۋزىكالىق-دراما تەاترىنىڭ جاڭا, ادەمى عيماراتىندا وتكىزىلدى. فەستيۆال ءوزىنىڭ كاسىبي جوعارى دەڭگەيىمەن ءتانتى ەتتى. ف.مولداعالي, ا.سالبان, د.جۇمابەۆا, ر.ماحاتاەۆ, ۇ.قارىپباەۆ سىندى جاس رەجيسسەرلەر قىزىق قويىلىمدارىمەن وزدەرىن ايقىن دا جارقىن كورسەتە الدى.
ولار ءوز سپەكتاكلدەرىندە كۇردەلى دە ماڭىزدى تاقىرىپتاردى كوتەردى. فەستيۆالدىڭ «ۇزدىك سپەكتاكلى» اتانعان رەجيسسەر ف.مولداعاليدىڭ «التايدان اۋعان ەل» – بۇگىنگى قازاقتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋدا ماڭىزى زور. التايدان امالسىزدان شەتەلدەرگە اۋعان قازاقتاردىڭ تراگەدياسى رەجيسسەردىڭ تەرەڭ شەشىمىندە جانە ساحنالىق كورىنىستە ناعىز ەپيكالىق شىعارما بولىپ كورىندى. سپەكتاكل بەينەلى ميزانستسەنالارعا, اسەرلى ەپيزودتارعا, قىزىقتى رەجيسسەرلىك شەشىمدەرگە تولى بولدى.
شاعىن فورماداعى ۇزدىك سپەكتاكل قازاقستانعا جاقسى تانىمال جاس رەجيسسەر ر.ماحاتاەۆتىڭ رەجيسسۋراسىمەن م.گوركي اتىنداعى اكادەميالىق ورىس دراما تەاترىنىڭ (استانا) ساحناسىندا قويىلعان «نايزاعاي» بولدى دەر ەدىم. رەسەي مەملەكەتتىك ساحنا ونەرى ينستيتۋتىن ا.پراۋدين شەبەرحاناسىنان بىتىرگەن رەجيسسەر قازاقستاندا ون شاقتى سپەكتاكل قويعان. ول ءاربىر سپەكتاكلىندە اكتەرلەرمەن, ماتىنمەن, رولمەن جۇمىس ىستەي الاتىنىن كورسەتتى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى قازاقستان رەجيسسۋراسىنا وسىنداي شەبەرلەر جەتپەي تۇر. ر.ماحاتاەۆ قويىلىمدارى رەجيسسەرلىك تەرەڭ ويلارىمەن, وزىندىك تۇجىرىمدارىمەن, كوركەمدىك ءستيلدى سەزىنۋىمەن, مىنەزدەردى جەكە تالداۋىمەن, كەڭىستىكپەن جانە دىبىسپەن جۇمىس ىستەي الۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
«ۇزدىك رەجيسسەر» سىيلىعىن «تەكەبۇرقاق» قويىلىمى ءۇشىن ا.سالبان الدى. بۇل وزەكتى سپەكتاكل بۇگىنگى قوعامعا اياۋسىز ساتيرالىق كوزقاراسىمەن, رەجيسسەرلىك وتكىر گروتەسكىسىمەن جانە اكتەرلەردىڭ پلاستيكالىق ايقىندىلىعىمەن دارالاندى. گازەتتىك فورمات باعدارلاماداعى ءاربىر قويىلىمعا كەڭىنەن توقتالۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. سوعان قاراماستان «تە-ART-كوكشە» IV فەستيۆالىندە كورسەتىلگەن م.اۋەزوۆتىڭ «كوكسەرەگىن» ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. جاس تاتار رەجيسسەرى ت.كۋلوۆپەن جاڭا بۋىن تالانتتى قازاق اكتەرلەرى اوردت (كوكشەتاۋ) تاڭعاجايىپ سپەكتاكل جاسادى. ولار ماماندىقتى كەرەمەت يگەرگەنىن, مۋزىكالى, پلاستيكالى, ەڭ باستىسى ۋاقىتتى نازىك تە ناقتى سەزىنە الاتىنىن كورسەتتى.
جۇلدەگە جاڭا كوزقاراس كەرەك
– بارلىق تەاتر فەستيۆالدارى مەن ونەر باسەكەسىنىڭ تۇپكى ماقساتى – جۇلدە مەن جەڭىس. وسى جۇلدە بەلگىلەۋ فورماتىنا ءبىر وزگەرىس جاسايتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. ءسىز قالاي ويلايسىز؟
انار ەركەباي,
ونەرتانۋ كانديداتى:
– وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا تەاتر سىنشىلارىنىڭ بىرلەستىگى 2022 جىلى ساحنالانعان قويىلىمداردىڭ جەتىستىكتەرىن سارالاي كەلە, وزدەرى كورگەن دۇنيەلەرگە كاسىبي تالداۋ جۇرگىزىپ, رەجيسسۋرا, اكتەرلىك ونەر, ستسەنوگرافياسى مەن مۋزىكالىق كوركەمدەلۋىنە, حورەوگرافياسىنا باعا بەرە وتىرىپ, ۇزدىكتەرىن انىقتاپ, ماراپاتتادى. «سىنشىلار جۇلدەسىندە» تەك ءبىر كۇنتىزبەلىك جىلدا قويىلعان سپەكتاكلدەر قاراستىرىلىپ, ناتيجە شىعارىلادى. تەاتردىڭ تاريحىن جازىپ قالدىراتىن تەاترتانۋشىلار بولعاندىقتان, بولاشاقتا بۇل جۇلدە ارقىلى ەلىمىزدىڭ تەاتر شەجىرەسىن قالىپتاستىرساق, بۇگىنگى تاڭدا كورەرمەن مەن كاسىبي ماماندارعا قازىرگى ەلىمىزدەگى تەاتر ءومىرىنىڭ باعىت-باعدارىنىڭ قانداي جولمەن, قاي دەڭگەيدە دامىپ كەلە جاتقانىن دا كورسەتىپ وتىرمىز.
بۇل ءىس-شارانى ءتورتىنشى جىل قاتارىنان وتكىزىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار ءبىز وسى جۇلدەگە جاڭا كوز-قاراسپەن كەلدىك دەپ باسا ايتقىم كەلىپ تۇر. ەلىمىزدە وتەتىن فەستيۆالدارعا قاتىساتىن ءار تەاتر ءبىر اتالىمدى الىپ, اۋىلىنا قايتۋ – ادەتكە اينالعان قۇبىلىس. «سىنشىلار جۇلدەسى» بۇل قاعيدانى بۇزىپ وتىر. سوندىقتان دا كورگەن سپەكتاكلىمىزدىڭ بارلىعى دەرلىك جۇلدەگە ۇمىتكەر بولا المادى. كەرىسىنشە, ءبىر سپەكتاكل بىرنەشە اتالىمعا ىلىكتى.
وسى جىلى «سىنشىلار جۇلدەسى» 29 اتالىمنان تۇردى. ساراپتامانى ەلىمىزدەگى بارلىق تەاترعا جىبەردىك. وسى جىلى ساۋالدى جىبەرگەن 70 تەاتردىڭ 59-ى جاۋاپ قايتاردى. 59 تەاتردا 2022 كۇنتىزبەلىك جىل كولەمىندە 257 پرەمەرا ءوتىپتى, تەاتر سىنشىلارى سولاردىڭ 112 سپەكتاكلىن ءوز كوزىمەن كورگەن. الەمدىك تەاتر سىنشىلارىنىڭ جازىلماعان زاڭى بار – ءوز كوزىڭمەن كورمەگەن سپەكتاكل تۋرالى پىكىر ايتپاۋ. ءبىز دە سول قاعيدانى ۇستانىپ وتىرمىز. ارينە, بۇگىنگى تسيفرلانىپ جاتقان داۋىردە قازاقستان تەاترلارى دا قويىلىمدارىن ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ وتىر. بىراق, ساپالىق جاعىن ايتپاعاندا, بەينەقويىلىمنىڭ اتموسفەراسى مەن تەك ءتىرى ادامنىڭ اعزاسىنا ءتان «كەڭ بۇرىشتى» وبەكتيۆتى وپتيكاسىنىڭ ارقاسىندا كوزگە تۇسەتىن ءىرى پلاندار, ماعىنالىق, سەمانتيكالىق اسەرى تولىق جەتپەيدى.
ارينە, جۇلدە جۇرگەن جەردە قۋاناتىنداردىڭ دا, رەنجيتىندەردىڭ دە بولاتىنى زاڭدىلىق. تەاتر سىنشىلارىنىڭ بارلىعى الماتى مەن استانا قالالارىندا شوعىرلانعاندىقتان, ءبىز كورگەن پرەمەرالاردىڭ دەنى وسى قالالارداعى ۇجىمداردىكى بولدى. وبلىستىق تەاترلارداعى جاڭا قويىلىمداردى جول ءتۇسىپ بارعان كەزدە عانا, سونىمەن قاتار وسى جىلى ۇلكەن ۇزىلىستەن كەيىن استانادا وتكەن رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالىنە جاڭا قويىلىمداردىڭ قاتىسۋى دا ءبىز ءۇشىن ازىق بولدى. قازىرگى تاڭدا ب.ريموۆا اتىنداعى, ن.بەكەجانوۆ اتىنداعى, ن.ءجانتورين اتىنداعى, ج.ايماۋىتوۆ اتىنداعى, س.مۇقانوۆ اتىنداعى تەاترلار سىنشىلارىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ, پرەمەرالارىنا رەسمي شاقىرىپ, ولارعا تالداۋ جاساتىپ وتىر.
ءتورت جىل قاتارىنان جۇرگىزگەن مونيتورينگ بىزگە دە تەاترلاردىڭ شىعارماشىلىق جاعدايىنان حابار بەرسە, ۇجىمدار ءۇشىن دە وتە پايدالى بولىپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىز. ساۋالناماعا قاتىسىپ وتىرعاننىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك تەاترلار. ارينە, ولاردىڭ جىل سايىن مينيسترلىككە, وبلىس, قالا اكىمدىكتەرىنە ەسەپ تاپسىرىپ وتىراتىنى بەلگىلى. بىراق سول ەسەپتەردىڭ ناتيجەسى كوبىنەسە ءوز مەكەمەلەرىنەن اسپايدى, سايتتارىنا ىلىنگەن كۇننىڭ وزىندە سول وبلىستىڭ كولەمىندە عانا قارالادى. بۇگىنگى قوعامدا ەكونوميكانى باسقارۋ مەحانيزمىندە ستاتيستيكانىڭ ورنى بولەك بولىپ وتىرعانىن بارشامىز كورىپ وتىرمىز.
ماسەلەن, جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي, 2022 جىلى 257 پرەمەرانى 159 رەجيسسەر, ونىڭ ىشىندە 25 شەتەلدەن شاقىرتىلعان ماماندار قويىپتى. سول 257 پرەمەرانىڭ ساحنالىق ستسەنوگرافياسىن جاساعان 109 سۋرەتشى, ونىڭ ىشىندە 11 شەتەلدەن شاقىرتىلعان جانە 72 حورەوگراف ءبيىن قويعان ەكەن. ياعني تەاتردا كاسىبي مامانداردىڭ سانى ارتا تۇسكەنىن بايقاپ وتىرمىز. سونداي-اق مونيتورينگ ارقاسىندا ءبىر ەمەس, بىرنەشە تەاتردا سپەكتاكلدى ساحناعا شىعارىپ جۇرگەن ۇلكەن سۇرانىسقا يە رەجيسسەر, ستسەنوگراف, حورەوگرافتاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەن 159 رەجيسسەردىڭ تەڭ جارتىسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە تەك ءبىر قويىلىمدى عانا ساحنالاعانىن دا كورىپ وتىرمىز. وسىنداي مالىمەتتەردىڭ بارلىعى ءبىزدى دە, تەاتردى دا ويلاندىرىپ, كەلەسى جىلعا جوسپارلاردى دۇرىس قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىز.
ءدال سونداي, مونيتورينگتىڭ ارقاسىندا تەاترلاردىڭ مەنەدجەرلىك ساياساتى, باق-پەن جۇمىسى, گاسترولدىك ءىسساپارلارى مەن فەستيۆالدارعا قاتىسۋى, قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا ءىس-شارالارى ايناداعىداي كورىنەدى. سپەكتاكلدەردىڭ قويىلۋ كورسەتكىشى, كورەرمەننىڭ سۇرانىسى دا ۇجىمداردىڭ شىعارماشىلىق دەڭگەيىن كورسەتەدى. تەاتر سىنشىلارىنىڭ بىرلەستىگى اقىسىز, ەش قاراجاتسىز وسىنداي ۇلكەن جۇمىس اتقارىپ جاتقانىن ايتقىمىز كەلەدى. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ تەاتر ۇجىمدارىنا بىرلەسىپ جۇمىس اتقارايىق, جوبالار جاسايىق, اقىلداسايىق دەگەن نيەتىمىزدى بىلدىرەمىز.
– بۇگىنگى ۇلتتىق تەاتر ونەرىنىڭ قايدا باعىت الىپ بارا جاتقانىن ءبىلىپ وتىرۋ ءۇشىن وسى تەكتەس دوڭگەلەك ۇستەلدەردىڭ ۇيىمداستىرىلۋى ماڭىزدى. تەاتر سىنشىلارىنىڭ باس بىرىكتىرىپ, ساحنا ونەرى توڭىرەگىندە توپتاسقان ماسەلەگە ءمان بەرىپ, اشىپ كورسەتىپ, پىكىر بىلدىرگەندەرىڭىز ءۇشىن راحمەت.
دايىنداعان
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
