«ەڭبەگى باردىڭ ونبەگى بار» دەمەكشى, بيىل جاس عالىمدى Times Higher Education World University Rankings اتتى الەمنىڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بەدەلىن انىقتايتىن جاھاندىق زەرتتەۋگە عالىم جانە ساراپشى رەتىندە قاتىسۋعا شاقىردى. بۇعان ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەيدى. ناقتىراق ايتساق, ۋنيۆەرسيتەت جەتىستىكتەرىنىڭ دەڭگەيى جاھاندىق ساراپشىلار ساۋالداماسىنىڭ ناتيجەسى, ستاتيستيكالىق تالداۋ نەگىزىندە باعالانادى. Times Higher Education جۋرنالى ءتورت ءتۇرلى رەيتينگتى ازىرلەيدى: ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جالپى الەمدىك رەيتينگى, پاندىك رەيتينگ, اكادەميالىق بەدەل رەيتينگى, سونداي-اق ازيا, لاتىن امەريكاسى جانە BRICS ەلدەرىنە ارنالعان وڭىرلىك رەيتينگ. ەندى قازاق عالىمى دا الەمدىك ساراپشىلاردىڭ قاتارىندا 2023-2024 جىلدارعا ارنالعان الەمدىك رەيتينگتى تۇزۋگە قاتىسادى.
Times Higher Education (THE) جاھاندىق اكادەميالىق بەدەل ساۋالداماسىن تولتىرۋ ارقىلى Times Higher Education World University Rankings زەرتتەۋiنە عالىم رەتىندە ساراپشى بولۋعا لايىق دەپ تانىلعان قازاق عالىمى بۇعان عىلىمي جاريالانىمدارى نەگىزىندە تاڭدالعانى ءسوزسىز. Times Higher Education – 2004 جىلدان باستاپ ستۋدەنتتەرگە جانە ولاردىڭ وتباسىلارىنا, عالىمدارعا, ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارىنا, ۇكىمەتتەرگە جانە ونەركاسىپكە ارنالعان ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى دەرەكتەردى جاريالايتىن عىلىمي باسىلىم. سونىمەن بىرگە بۇل جۋرنال الەمدەگى ۋنيۆەرسيتەت كورسەتكىشتەرىنىڭ ەڭ باي دەرەكقورلارىنىڭ بىرىنە اينالدى. سان ءتۇرلى دەرەكتەر بويىنشا ساراپشىلار توبى الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردى 13 جەكە تيىمدىلىك كورسەتكىشى بويىنشا باعالايدى. ولار ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەت قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ تولىق سپەكترىن قامتيدى. بۇعان وقىتۋ, زەرتتەۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە حالىقارالىق كوزقاراس جاتادى.
– مەنى باسىلىمدارىمنىڭ نەگىزىندە الەمنىڭ باسقا دا جەتەكشى عالىمدارىنىڭ ىشىنەن تاڭداپ الدى. ساراپشىلىق ساۋالداماعا شاقىرۋمەن عانا قاتىسادى. ۋنيۆەرسيتەتتەر نەمەسە عالىمدار ساۋالداماعا قاتىسۋ ءۇشىن وزدەرىن ۇسىنا المايدى. مەنى شاقىرادى دەپ ويلاماپپىن, جاريالانىمدارىم مەن زەرتتەۋلەرىمە جوعارى باعا بەرگەنىنە قۋانىشتىمىن. وسىنداي بەدەلدى باسىلىمنان شاقىرۋ الۋ, Times Higher Education باسپاسى تاراپىنان جوعارى ءبىلىم جانە مەملەكەتتىك ساياسات سالاسىنداعى عالىم جانە ساراپشى رەتىندە حالىقارالىق مويىندالۋ ماعان بىلدىرىلگەن ۇلكەن سەنىم – دەيدى سان سىناقتان سۇرىنبەي وتكەن قازاق قىزى.
2011 جىلدان باستاپ اراي Nazarbayev University-نە اكىمشى قىزمەتكەرى رەتىندە قابىلداندى. 2017 جىلدان باستاپ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعاننان كەيىن عىلىمي جانە وقىتۋشىلىق قىزمەتپەن اينالىسا باستادى. كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جوعارى ءبىلىم مەكتەبىندە وقىتۋشى اسسيستەنتى, 2018-2020 جىلدارى جوعارى مەملەكەتتىك ساياسات مەكتەبىندە پوستدوكتورانت-عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەدى. ماگيسترانتتارعا «مەملەكەتتىك ساياساتقا كىرىسپە» نەگىزگى كۋرسىن وقىدى. اراي الەۋمەتتىك ساياساتتا پانارالىق تەوريا رەتىندە ساياسي ترانسفەرت تەورياسىن قولدانۋ كونتەكستىندە جوعارى ءبىلىم بەرۋ ساياساتىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك ساياسات ۇدەرىستەرىن, بولون ۇدەرىسى, جالپى قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ رەفورمالارى جانە عىلىم ساياساتىن زەرتتەگەن.
– قازاقستاندا ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسى بارلىق دەڭگەيدە تالقىلانىپ كەلەدى. عىلىم سالاسىنداعى ساياساتتى جەتىلدىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن جۇمىس توپتارى, كەڭەستەر قۇرىلىپ, فورۋمدار, سەمينارلار, عىلىمي قاۋىمداستىق ءۇشىن كەزدەسۋلەر وتكىزىلىپ كەلەدى. بيىل عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلدى. كەڭەستىڭ قۇرىلۋىنا بىرنەشە ماقسات تۇرتكى بولدى. بىرىنشىدەن, ۇلتتىق عىلىمي جۇيەنى باسقارۋ ءىسىن جەتىلدىرۋ, ەكىنشىدەن, عىلىم جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ودان ءارى دامىتۋ, ۇشىنشىدەن, باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋ جانە ۇسىنىمدار ازىرلەۋ. ءبارى دە جاقسى باستاما. بىراق مەملەكەتتىك ساياساتتى دامىتۋ ءۇشىن عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ كەرەك. ءار مينيسترلىكتە اناليتيكالىق ورتالىقتار بار, ولار – سول مەكەمەلەردىڭ «ميى». ءبىلىم بەرۋ, زەينەتاقى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سەكىلدى سالالارداعى ماسەلەلەردى ساپالى جانە ساندىق زەرتتەۋلەرگە سۇيەنىپ شەشۋ ماڭىزدى. مەملەكەتتىك پروبلەمالاردى زەرتتەۋ ادىستەرىن جان-جاقتى قولدانا الاتىن, ساياسات سالاسىندا عىلىم دوكتورلارى مەن زاڭ عىلىمدارى وسىنداي ورتالىقتاردا جۇمىس ىستەۋى قاجەت. مۇنداي ماسەلەلەرگە ارنالعان اناليتيكالىق ورتالىقتار سينگاپۋردا دا بار. سوندا عانا بارلىق شەشىم عىلىمي-زەرتتەۋگە سۇيەنىپ شىعارىلادى (evidence-based policy and decisions) جانە بۇل مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزىن قالايدى, – دەيدى اراي قوزىقىزى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتاردى عىلىمعا تارتۋ, ونىڭ ىشىندە عىلىمي ءبىلىمدى تانىمال ەتۋ ارقىلى ادامدارعا جەكە جانە كاسىبي تۇرعىدان سانالى تاڭداۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءبىلىم مەن داعدىلاردى قالىپتاستىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقاراتىن نەگىزگى كۇش – عىلىم سالاسى. ويتكەنى عىلىم – قوعامدىق ۇدەرىستىڭ ەڭ قۋاتتى قوزعالتقىشى جانە ءبىلىمنىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ارتسا دا, جۇيەلى ماسەلەلەر ساقتالىپ وتىرعانىن, عالىمداردىڭ جالاقىسىنىڭ كەشىگۋىن, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جەتىلدىرىلمەۋىن اتاپ وتكەن ءجون.
– قازاق ۇلتى عىلىمي ۇلتقا اينالۋى ءۇشىن نە ىستەۋى كەرەك؟ الدىمەن ەسەپ بەرۋ دەيتىن ەسكى جۇيەدەن ارىلساق جاقسى بولار ەدى, بۇل – كەڭەس وداعىنىڭ ءتاسىلى. شەتەلدىك ساراپشىلارمەن سويلەسكەنىمدە, «قازاقستانداعى عىلىم سالاسى نەلىكتەن كەڭەستىك ستيلدە؟» دەپ سۇرادى. جيىنداردا سان مەن كورسەتكىشتەرگە باسىمدىق بەرىپ, عىلىم سالاسىندا وزىقپىز دەپ ماقتانامىز. سويتە تۇرا شەتەلدىك مامانداردى شاقىرىپ, كەڭەسىپ, ۇسىنىستار سۇرايمىز. بۇل سالادا ءونىمدى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن اكادەميالىق عىلىمي قۇندىلىقتاردى جۇمىس تارتىبىنە ەنگىزۋ كەرەك. سينگاپۋرعا بارىپ, ول جاقتاعى عىلىم سالاسى تۋرالى زەرتتەۋ جاسادىم. سينگاپۋر ۋنيۆەرسيتەتتەرى ۇنەمى عىلىم سالاسىن جەتىلدىرىپ, ازياداعى جانە الەمدەگى ەڭ جاقسى ۇردىستەردى بەرىك ۇستانىپ كەلەدى. ءبىلىم مەن عىلىم – مەملەكەتتىڭ باستى قۇندىلىعى. ۇكىمەتتىڭ ەل بيۋدجەتىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 20 پايىزىن وسى سالاعا سالۋى سينگاپۋر عىلىمىنىڭ اتىن الەمگە شىعاردى, – دەيدى عالىم.
«انا كورگەن تون پىشەر» دەمەكشى, ارايدىڭ عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, وسىنشاما جەتىستىكتەرگە جەتۋىنە اناسى, «ەڭبەگى سىڭگەن ونەرتاپقىش» اتاعىن يەلەنگەن تۇڭعىش قازاق ايەلى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سۇلۋكەن راحماديەۆانىڭ دا ۇلەسى زور ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. 250-دەن استام عىلىمي جۇمىستىڭ, 32 پاتەنتتىڭ جانە ءتۇرلى اۆتورلىق كۋالىكتەردىڭ يەگەرى, مارقۇم سۇلۋكەن اپايىمىز ونەگەلى ۇرپاق تاربيەلەگەن انا رەتىندە قىزىنىڭ عىلىم سالاسىنداعى جولىنا ساتتىلىك تىلەگەن ەكەن.
اراي يلياسوۆا-شەنفەلد 2020 جىلدان «قوعامدىق ساياساتتاعى ايەلدەر» حالىقارالىق جەلىسىنىڭ, جاس عالىمدار اليانسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە دە كوپشىلىككە تانىلا باستادى. «پوستكوممۋنيستىك مەملەكەتتەردەگى حالىقارالىق ساياسات ترانسفەرتى: قازاقستانداعى جاعداي» اتتى زەرتتەۋى تۋرالى دا عالىمدار جاقسى باعا بەرگەن. اتالعان عىلىمي جۇمىسىندا عالىم قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ رەفورمالارىن زەردەلەۋ ارقىلى حالىقارالىق ساياسات ترانسفەرتىن (International Policy Transfer) زەرتتەۋگە كۇش سالعان. قازىر ول 17-دەن استام عىلىمي جۇمىستىڭ اۆتورى, ونىڭ ىشىندە Q1-Q2 رەيتينگتىك جۋرنالداردا جاريالانعان ماقالالار بار. عالىمنىڭ PhD ديسسەرتاتسياسى اۆتوردىڭ رۇقساتىمەن لوندوندا – بريتان كىتاپحاناسىندا (The British Library) ساقتاۋلى تۇر.
