«ستالنايا ماگيسترال رەسپۋبليكي» كىتابىنىڭ اۆتورى بەيسەن شورماقوۆ قازاقستان تەمىر جولىنىڭ تاريحىن 1894 جىلدان باستايدى. ال 1930-جىلداردىڭ سارعايعان باسىلىمدارىن اقتارىپ وتىرساڭىز, «سسسر-دى ۇلى تەمىر جول دەرجاۆاسىنا اينالدىرايىق!» دەگەن ۇران ءجيى كوتەرىلگەنىن بايقايمىز. بۇل قازاقستان اۋماعىندا دا شويىنجول شيىرى كوبەيگەن كەزەڭ. ريازان – ورال تەمىر جولى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 1935 جىلى ماسكەۋ مەن ورال قالاسى اراسىندا تۇڭعىش رەت جولاۋشىلار پويىزى قاتىناعان ەكەن. 1938 جىلدىڭ 15 مامىرىنان باستاپ ايگىلى ماسكەۋ – الماتى پويىزى ورال قالاسىن باسىپ وتە باستاپتى.
قازاقستان تەمىر جولى حرونيكاسىنىڭ مەرەيلى داتالارى قاتارىندا 1936-1939 جىلدارى ساراتوۆقا شىعاتىن ورال – يلەتسك بولىگىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلگەندىگى جازىلعان. مىنە, ءدال وسى ورال – يلەتسك اراسىن 1936 جىلدىڭ 19 جەلتوقساندا قازاقتان شىققان تۇڭعىش ماشينيست قىز زىليحا تەمىرشيەۆا باسقارعان پويىز ءجۇرىپ ءوتىپتى. ءبىر قىزىعى, وتاربا رولىنە تۇڭعىش وتىرعان قازاق قىزى تۋرالى دەرەك وتە ماردىمسىز. ينتەرنەتتەن جوعارىدا ءبىز كەلتىرگەن جالعىز سويلەمنەن باسقا مالىمەت تاپپايسىز. تەك كەزدەيسوق كونە گازەت تىگىندىسىن اقتارىپ وتىرىپ, زىليحانىڭ ءوزى جازعان مىنا ءبىر ماقالاعا تاپ بولدىق.
ورال وبلىسىنداعى كومسومول جاستاردىڭ ءۇنى بولعان «كومسومول ۇرپاعى» گازەتىنىڭ 1937 جىلعى 10 ناۋرىزداعى №21(196) سانىندا «كولحوز مۇشەسىنەن پاروۆوز ماشينيسىنە كەلدىم» دەگەن ماقالا باسىلعان. «بۇرىن ايەل اتاۋلى, اسىرەسە قازاق ايەلى كۇندەلىكتى قۇلدىقتى تەگىس كوردى. «شاشى ۇزىن, اقىلى قىسقا» دەپ اتالدى. ول ومىردەن تەك ءبىزدى وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, لەنين-ستالين پارتياسى عانا قۇتقاردى. ەسكىلىكتىڭ تۇساۋىنان قالقوز قۇرىلىسى بوساتتى. قازىردە ايەل جۇرتشىلىعى سوتسيالدى قۇرىلىسىمىزدا ۇلكەن ورىن الىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى – مەن» دەپ باستالادى ماقالا. ارينە, بۇل سول كەزدەگى ساياسي ۇراندار ەكەنى بەلگىلى. ءبىز ماقالا اۆتورىنىڭ جەكە باسىنا قاتىستى دەرەكتەردى ىزدەدىك.
«مەن تالوكپە (بۇل قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسىنا قاراستى قازتالوۆ – ق.ق.) اۋدانىنداعى ءبىر كەدەيدىڭ قىزىمىن. ەڭ الدىمەن قالقوزعا مۇشە بولىپ كىرىپ, تراكتوريستەر كۋرسىندا وقىدىم. ونى ءبىتىرىپ شىعىپ, ەكى جىل تراكتوريستكا بولدىم. 1933 جىلى 3 اي شوپىرلار كۋرسىندا وقىپ شىعىپ, شوپىر بولىپ ىستەدىم. 1936 جىلى يۋن ايىندا «ورال – ەلەكتىڭ ءبىرىنشى پويىزىن الىپ جۇرەتىن ماشينيست قازاق ايەلى بولسىن» دەگەن قازاقستان بولشەۆيكتەرىنىڭ باسشىسى جولداس ميرزوياننىڭ نۇسقاۋىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وبلىستىق ۇيىمدار مەنى ورال – ەلەك تەمىر جولىنا پاروۆوز ءماشينيستى بولىپ شىقسىن دەپ پراكتيكانت ەتىپ جىبەرگەن ەدى. مەن قازىردە 22-54 ساندى پاروۆوز ءماشينيستىنىڭ جاردەمشىسىنە ەمتيحاندى جاقسى تاپسىردىم. پاروۆوزدىڭ ءماشينيسى كۋرىتسين جولداس ماعان ۇنەمى ۇيرەتىپ, جاردەم بەرىپ وتىرادى» دەپ جازادى وتاربا تىزگىنىن ۇستاعان تۇڭعىش قازاق قىزى.
ماقالادا كەڭەس زامانىنىڭ اۋىلدا, ەسكىلىكتىڭ تۇساۋىندا جۇرگەن قاراپايىم قازاق قىزىن بوستاندىققا, شىرقاۋ بيىككە شىعارعانى تۋرالى جازىلعانىمەن, بۇل جولدىڭ وڭاي بولماعانىن زىليحانىڭ ءوزى اشىق ايتىپتى. «شىنىندا مەن 8 مارت – ايەلدەر كۇنىن پاروۆوزدىڭ ءماشينيستى بولىپ قارسى الۋىم كەرەك ەدى. بۇل جونىندە ماعان شۆەتسوۆ (پارتيا مۇشەسى), زابورتايلوۆ (كومسومولەتس), بىكوۆ, دۋباس سياقتىلار كەسەل جاسادى. مەنى وقىتۋدىڭ, ۇيرەتۋدىڭ, تاربيەلەۋدىڭ ورنىنا قورلادى, بوقتاپ بالاعاتتادى. ۇلى ورىسشىلدىق جاسادى, مەنى ۇستاتقىسى دا, جويعىسى دا كەلدى. باسشى ورىنداردىڭ كومەگى ارقاسىندا بۇل حال تۇزەلدى. بىراق تا مەنىڭ وسۋىمە كەسەل جاساعاندار «ايەل ماشينيست بولا المايدى» دەپ سسسر-ءدىڭ ستاليندىك كونستيتۋتسياسىنا قارسى شىققاندار ءالى جاۋاپقا تارتىلماي كەلەدى», دەپ اشىق جازادى زىليحا.
ماقالاسىن «مامانداردان ۇيرەنىپ, جاتپاي-تۇرماي, وقىپ ءبىلىم الىپ, تەحنيكانى مەڭگەرە ءبىلىپ باس ماشينيست بولۋعا 8 مارت كۇنى ۋادە بەرەم» دەگەن جولدارمەن اياقتاعان قايسار قىزدىڭ ودان كەيىنگى تاعدىرى بىزگە بەلگىسىز. تاريحتى قاراساق, 1930-جىلدارى كەڭەس وداعىندا سوۆەتتىك فەمينيزمنىڭ جارقىن وكىلى بولعان زينايدا ترويتسكايانىڭ ەسىمى ءجيى اتالادى. ول دا ستاحانوۆشى, الەمدەگى تۇڭعىش ايەل ماشينيستكا اتانعان ايەل. كەزىندە ونىڭ سۋرەتى باسىلعان پلاكاتتار ميلليون دانامەن تارالىپ, جارنامالانىپ جاتتى. بىراق وسى زينايدانىڭ ءومىر جولىنا قاراساڭىز دا ءتۇرلى قيىندىق كورگەنىن بايقايسىز. «تەمىر جول, اۋىر تەحنيكا – ايەل ادامنىڭ جۇمىسى ەمەس» دەپ, ورىس قىزىنىڭ بەتىنەن قاققاندار از بولماپتى. وسكەن ورتاسى, قاۋمالاعان قوعامى الدەقايدا وزىق سانالاتىن ورىس قىزىنىڭ كورگەنى وسىنداي بولسا, زىليحانىڭ باسىنداعى حالدى ءوزىڭىز شامالاي بەرىڭىز.
وكىنىشكە قاراي زىليحا تەمىرەشەۆانىڭ كەيىنگى ءومىر جولى تۋرالى ازىرگە ەش مالىمەت تاپپادىق. ءتۇرلى قۇجاتتى اقتارىپ, 1899 جىلى قازتالوۆ اۋدانى ەڭبەك اۋىلىندا تۋعان تەمىرەشوۆ يسقاقتىڭ ءوز اۋىلىندا بريگادير بولىپ ءجۇرىپ, 1937 جىلى شىلدە ايىندا «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ۇستالعانىن, 2 قىركۇيەكتە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنىن كوردىك. ءدال وسى قازتالوۆ اۋدانىندا 1907 جىلى تۋعان لۇقپان تەمىرەشەۆ پەن 1915 جىلى تۋعان عالىم تەمىرەشەۆ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا حابارسىز كەتكەن. بۇل ادامداردىڭ زىليحاعا قاتىسى بار ما, جوق پا, الدە تەك اتا-تەگى ۇقساس ادامدار ما, ونى دا بىلمەيمىز. مۇمكىن وسى ماقالادان كەيىن وقىرماندار قازاقتان شىققان تۇڭعىش پاروۆوزشى قىزدىڭ كەيىنگى تاعدىرى تۋرالى تىڭ دەرەكتەرمەن بولىسەر دەگەن ويدامىز.
باتىس قازاقستان وبلىسى
