ەندى بيىل ەۋرووداق رف تەرريتورياسى ارقىلى جۇك تاسىمالداۋعا تىيىم سالدى. سونىڭ سالدارىنان قانشاما جۇك كولىكتەرىمىز پولشا اۋماعىنان شىعا الماي قالدى. بۇل ءوز كەزەگىندە تاسىمالداۋشىلار مەن بيزنەس يەلەرىنىڭ شىعىنىن ءاپ-ساتتە ءوسىرىپ جىبەردى. ەندى ءبىز تەز ارادا حالىقارالىق جۇك تاسىمالى مارشرۋتىن ءارتاراپتاندىرۋدى ويلاستىرۋىمىز كەرەك.
ترانزيتتەگى وزەكتى ماسەلەلەر جاقىندا Next Generation Central Asia الاڭىندا «الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋى جاعدايىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وڭىرلىك كولىك-لوگيستيكالىق جۇيەسىنىڭ دامۋى» دەگەن تاقىرىپپەن تالقىلاندى. لوگيستيكا جانە ترانسپورت كورولدىك ينستيتۋتىنىڭ (CILT) قازاقستانداعى فيليالىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرلان يگەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىز نەگىزىنەن قىتاي – ەۋروپا باعىتىنا, ودان قالدى ترانسكاسپي حالىقارالىق ترانسپورتتىق دالىزىنە كوپ كوڭىل بولدىك. بىراق ورتالىق ازيا باعىتتارىنداعى جۇمىس ماردىمسىز.
«USAID قولداۋى بويىنشا, قازىر ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز – وسى ماسەلە توڭىرەگىندە جاقسى شەشىمدەر ۇسىنۋ جانە ونى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جەتكىزە الۋ. ءيا, ءبىز ءاردايىم الەمدىك مۇحيتقا رەسەي ارقىلى شىعىپ كەلدىك. ەكى ەل اراسىندا 11 شەكارا بەكەتى بار ەكەن. ولاردىڭ وتكىزۋ قۋاتتىلىعى – 123 ملن توننا. قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ جۇكتەمەسى 97 ملن توننا بولىپ تۇر. ال وزبەكستانمەن ارادا 2 شەكارا بەكەتى عانا بار, ولاردىڭ وتكىزۋ قابىلەتى – 30 ملن توننا شاماسىندا. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, جۇكتەمە دەڭگەيى 29 ملن توننا بولىپتى. دەمەك بىزگە ونى تەز ارادا جۇكتەمە كولەمىن ارتتىرۋ كەرەك. ەگەر ءبىز ءۇشىن رف ارقىلى الەمدىك نارىققا شىعۋ جولى جابىلسا, وندا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋىمىز كەرەك», دەيدى نۇرلان يگەمباەۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قىتايمەن ەكى ورتادا دا 2 وتكىزۋ بەكەتى بار, ولاردىڭ قۋاتتىلىعى 23 ملن توننا كولەمىندە. ال جۇكتەمە كولەمى – 21 ملن توننا. ونى دا ءوز قۋاتتىلىعى دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەپ تۇر دەپ باعالاۋعا بولادى جانە ءارى قاراي دامىتۋ پەرسپەكتيۆاسىن قاراستىرۋ قاجەتتىگى تۋىنداۋدا.
كاسىپكەر, ساراپشى قانات كوبەسوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق وزگەرىستەر ۇلكەن تاپشىلىققا, ينفلياتسياعا جانە داعدارىسقا اكەلىپ وتىر.
«قازىر الەم حالقىنىڭ سانى 8 ملرد-قا جەتتى. سونىڭ ءبىراز بولىگى ورتالىق ازيادا جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا ءومىر سۇرەدى. ولار ارينە وتە كوپ كولەمدە ەنەرگەتيكانى, شيكىزاتتى, ازىق-ت ۇلىكتى تۇتىنادى. ودان كەيىنگى فاكتور – كليماتتىڭ وزگەرۋى. بۇل الەم ەلدەرىندە سۋ تاسقىنىن, قۋاڭشىلىقتى تۋدىرىپ جاتىر. ودان بولەك بىزگە قاتتى اسەر ەتىپ جاتقان باستى فاكتور – ۋكرايناداعى سوعىس. ەو جاڭا سانكتسيا پاكەتى اياسىندا رف ارقىلى ترانزيتكە شەكتەۋ قويدى. دەمەك ەندىگى كەزەكتە بۇكىل تاسىمال اعىنى قىتاي ارقىلى كاسپي تەڭىزىنە, ودان ءارى قارا جانە جەرورتا تەڭىزدەرى ارقىلى ءۇندى مۇحيتىنا شىعارىلا باستايدى. ەندى بۇل ورايدا ينۆەستيتسياعا دەگەن قاجەتتىلىك تە ارتا تۇسەدى. سونداي-اق تەڭىز تاسىمالىنىڭ دا قۇنى قىمباتتاپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە كونتەينەرلەر دە جەتىسپەي جاتىر», دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ترانسپورتتىق جۇيەسى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. بىراق ولاردىڭ بارلىعى ترانسكاسپي مارشرۋتىمەن ينتەگراتسيا جاساۋعا تىرىسىپ جاتىر.
«ماسەلەن, قىرعىزدار قازىر قىتايمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە باستاپقى كەلىسىم بار. وش – كارشي باعىتىندا جول سالىناتىن بولدى. 7 جىلدان كەيىن پايدالانىلا باستايدى. تاجىكستان كۋلياب ستانساسىندا قىتايعا اپاراتىن ءدالىزدى ىسكە قوستى. اۆتوترانسپورتتان جابىق كونتەينەرگە قايتا تيەيدى. سودان كەيىن وزبەكستان, تۇرىكمەنستان تەرريتورياسى ارقىلى ءوتىپ يران نەمەسە تۇركيا ارقىلى تەڭىزگە شىعادى. وزىمىزگە كەلەر بولساق, ازىرگە دوستىق – مويىنتى دا, داربازا – ماقتاارال دا ترانزيت ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشەتىن الەۋەتكە يە ەمەس», دەيدى ساراپشى.
2022 جىلى 30 قاراشادا قىتايدا تسزينحە – الاشانكوۋ ۋچاسكەسىندە لانچجوۋ – شىڭجاڭ تەمىر جولىنىڭ ەكىنشى جەلىسىنىڭ قوسىمشا قۇرىلىسى باستالدى. قازاقستان تاراپىندا دا دوستىق – مويىنتىنىڭ ەكىنشى جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. دوستىق – مويىنتى تەمىر جولى الاشانكوۋعا بارىپ تۇمسىق تىرەيدى. جوسپار بويىنشا, قىتايداعى جەلىنىڭ قۇرىلىسىنا ەكى جىل جانە 3,455 ملرد يۋان قارجى كەرەك. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, اتالعان باعىت ەلدەر اراسىنداعى تاسىمال كولەمىن ۇلعايتادى جانە ەۋروپاعا ءترانزيتتى كۇشەيتەدى.
بۇعان دەيىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ورتالىق ازيا الەۋەتىن جوعارى باعالايتىنى جونىندەگى پىكىرىن بىلدىرگەن.
«ورتالىق ازيا – ءىرى الەمدىك نارىقتاردى بايلانىستىراتىن ماڭىزدى ايماق. سوندىقتان قازىرگى جانە پەرسپەكتيۆالى ترانسپورتتىق-ترانزيتتىك مارشرۋتتاردى دامىتۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك. دۇنيەجۇزىلىك بانك باعالاۋى بويىنشا ورتالىق ازيادا ترانسپورتتىق كوممۋنيكاتسيانى دامىتۋ بۇكىل ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 15 پايىزعا ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ءداستۇرلى لوگيستيكالىق تىزبەكتەر بۇزىلىپ جاتقان كەزدە ترانسپورتتىق-ترانزيتتىك الەۋەتتى تولىق كولەمدە ىسكە قوسۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. ينفراقۇرىلىمدى مودەرنيزاتسيالاپ, اكىمشىلىك پروتسەدۋرانى جەڭىلدەتىپ, ترانزيت ءۇشىن جايلى ورتا قالىپتاستىرىپ, ينتەگراتسيالانعان لوگيستيكالىق تسيفرلى شەشىمدەردى ەنگىزۋ كەرەك», دەيدى پرەزيدەنت.
ونىڭ ايتۋىنشا, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك دالىزىنە, «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» باعىتىنا, شىعىس ازيادان پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە توتە شىعاراتىن «قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» تەمىر جول باعىتىنا باسىمدىق بەرۋ اسا ماڭىزدى.
بۇعان دەيىن قىرعىزستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى اقىلبەك جاپاروۆ قۇنى 6 ملرد دوللارعا باعالانعان «قىتاي – قىرعىزستان – وزبەكستان» تەمىر جول باعىتىنىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ايتقان بولاتىن.
«ورتالىق ازيا بىرتىندەپ جاھاندىق نارىقتا ءوز ورنىن ەنشىلەپ جاتىر. ترەندكە ساي بولۋ ءۇشىن قىرعىزستان ينفراقۇرىلىمدىق وزگەرىستەر جاساۋى ءتيىس. تەڭىزگە شىعار مۇمكىندىگى جوق ءبىز سياقتى ەلدەر ءۇشىن اۆتوجولدى جانە تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ وتە ماڭىزدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىراتىن جانە ءبىزدى جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەگىنە ينتەگراتسيالايتىن جاڭا تەمىر جول مارشرۋتتارى كەرەك», دەگەن ەدى ول توكيودا وتكەن ينۆەستيتسيالىق فورۋمدا.
جاقىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى تيمۋر جاقسىلىقوۆ رەسەيگە سوقپاي-اق قىتاي مەن ەۋرووداق اراسىندا تىكەلەي جەتكىزۋدى جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىنىن مالىمدەدى.
«جەتكىزۋ گەوگرافياسىنىڭ قايتا ءبولىنىپ جاتقانىن جانە ەندى تىكەلەي جەتكىزۋگە كوشەتىنىمىز بەلگىلى بولىپ تۇر. ءبىزدىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى رەسەيگە قارسى سانكتسيالىق شەكتەۋلەر ساۋدا ەكونوميكاسىنىڭ گەوگرافياسى مەن باعىتىن وزگەرتتى. بۇكىل 2022 جىل بويى ساۋدا اعىندارىنىڭ باعىتى وزگەرىسكە ۇشىرادى. قازىر رەسەيدەن كەلەتىن يمپورت ءوسىمى ايتارلىقتاي باياۋلادى, ونىڭ ەسەسىنە ءۇشىنشى ەلدەردەن, سونىڭ ىشىندە ەۋرووداق ەلدەرى مەن قىتايدان كەلەتىن يمپورت ۇلەسى 30 پايىزعا ارتتى», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.
ەلىمىزدە 2026 جىلى 5 ترانسشەكارالىق حاب قۇرىلماق. ساۋدا جانە ينتەگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, جامبىل وبلىسىنداعى قىرعىز ەلىمەن شەكارادا – يندۋستريالدى ساۋدا-لوگيستيكالىق كەشەنى, تۇركىستان وبلىسىنداعى وزبەك ەلىمەن شەكارادا – «ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ورتالىعى, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا – قىتايمەن جالعاستىراتىن «قورعاس تورابى» شەكارا ماڭى كەشەنى بوي كوتەرمەك. اتالعان ترانسشەكارالىق حاب جەلىسى ءوڭىردىڭ ەكسپورتتىق پوتەنتسيالىن ارتتىرادى دەگەن سەنىم بار.
