– زامير سادىق ۇلى, الدىمەن مەكەمە اتقارىپ جاتقان جۇمىستاردان حاباردار ەتسەڭىز؟
– ەلىمىز بويىنشا 157 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق اۆتوجول بار بولسا, سونىڭ 25 مىڭ شاقىرىمى حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە. ال 70 مىڭ شاقىرىم جول وبلىستار مەن اۋدانداردى جالعايدى. سونداي-اق ولارعا 62 مىڭ شاقىرىم كوشە جولدارىن قوسىڭىز. جىل سايىن 16 مىڭ شاقىرىمنان استام حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ماگيسترالدەرگە دياگنوستيكا جۇرگىزەمىز. ال جول-قۇرىلىس ماتەريالدارىنا 220 ءتۇرلى جان-جاقتى زەرتحانالىق زەرتتەۋ جاسايمىز. مەكەمە ينسپەكتورلارى قىزمەت ەتكەن ءۇش جىلدا رەسپۋبليكا جولدارىنا 44 مىڭنان استام رەت تەكسەرۋ جۇرگىزدى. بىلتىر حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 16,9 مىڭ شاقىرىم جولدى دياگنوستيكادان وتكىزدى. ەسكە سالايىن, بۇل كاسىپورىندى قۇرۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكپەن ارنايى كەلىسىم جاسالعان ەدى. بۇگىندە سول كەلىسىمنىڭ اياسىندا كوپتەگەن ماڭىزدى ءىس-شارانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز.
– ترانزيتتىك اۆتوجولداردىڭ جاعدايى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى جولداردىڭ جاقسى ساپاسى تەك وزىمىزگە عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدىڭ بارىنە كەرەك دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى ەلىمىزدە 25 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ترانزيتتىك اۆتوماگيسترال جەلىلەرى بار ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. بۇل ترانزيتتىك ماگيسترالدىڭ باسىم بولىگى باتىس پەن شىعىستاعى الپاۋىت ەلدەردى جالعاپ, ەكى قۇرلىق اراسىنداعى تاۋار تاسىمالى اينالىمىن ەسەلەپ ارتتىراتىنى ءمالىم. ال قازاق ەلىنە ترانزيتتىك ماگيسترالدان اعىلاتىن پايدا ەسەلەنە كوبەيەتىنى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى.
– زامير سادىق ۇلى, اۆتوجولدىڭ سىنعا ءجيى ىلىگەتىنى بەلگىلى. سىننان قالاي قورىتىندى شىعارامىز؟ جول ساپاسىن تۇزەۋدىڭ ءتيىمدى شەشىمى بار ما؟
– ونىڭىز راس. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وتاندىق باق-تا جول ساپاسىنا قاتىستى 900 سىني ماتەريال جاريالانىپتى. شاعىمداردىڭ باسىم بولىگى جەرگىلىكتى جولدارمەن بايلانىستى. ارينە, ءبىز سىندى دۇرىس قابىلداپ, وڭ ناتيجە شىعارۋعا دايىنبىز. بىراق سالانىڭ دامۋىن تىعىرىققا تىرەپ تۇرعان تۇيتكىل كوپ. سونىڭ ءبىرى – مامان تاپشىلىعى. اۆتوجولداعى كەيبىر كاسىپ يەلەرى مۇلدە جوق دەۋگە بولادى. سەبەبى قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا اۆتوجولشى ماماندىعىن نەبارى 607 ازامات وقىپ جاتىر. سالاداعى وزگە كومپانيالار دا تاپ وسى تۇيتكىلدى ايتىپ, دابىل قاعادى. ەگەر اۆتوجول ماماندارىن دايارلاۋ شاراسى بۇگىننەن باستاپ قولعا الىنباسا, تاياۋ بولاشاقتا جولداردى سالاتىن جانە ولاردى جوندەپ وتىراتىن بىردە-ءبىر ادام قالمايدى. البەتتە, ءوزىمىز دە قول قۋسىرىپ وتىرعان جوقپىز. ءۇش جىلدا 5000-عا جۋىق مەكتەپتى ارالاپ, بالالارمەن تانىسىپ, اۆتوجول ماماندارىنىڭ جۇمىسىن, قىزمەتىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ ءجۇرمىز. اۆتوجولدا تەك كەتپەن-كۇرەك ۇستاعان قارا جۇمىسشى مەن اۋىر تەحنيكا مەحانيزاتورلارى عانا ەمەس, باسقا دا ءتۇرلى كاسىپتەر بار ەكەنىن ۇعىندىرىپ جاتىرمىز. استاناداعى, الماتىداعى جانە وڭىرلەردەگى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارىن, جولعا قاتىستى كوللەدج ستۋدەنتتەرىن زەرتحانالارىمىزعا شاقىرىپ, جول جاساۋدىڭ, ونى سالۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن كورسەتەمىز. جولدىڭ تۇتاس ءبىر عىلىم ەكەنىنە, كەرەمەت كاسىپ يەلەرى بار ەكەنىنە كوزى جەتكەن شاكىرتتەر وسى سالاعا مويىن بۇرىپ جاتىر.
ستۋدەنتتەردى تاجىريبەدەن وتۋگە شاقىرىپ, ولارعا 70-80 مىڭ تەڭگە جالاقى تولەپ تۇرامىز. كەلىپ, جۇمىستا قالىپ جاتقاندارى دا بار.
– قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى قاي وقۋ ورىندارى اۆتوجول ماماندارىن دايارلايدى؟
– بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە اۆتوجول ماماندارىن دايارلايتىن 8 جوعارى وقۋ ورنى بار. ولار – ل.ب.گونچاروۆ اتىنداعى قازاق اۆتوموبيل جولدارى ينستيتۋتى, داۋلەت سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق جول-بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتى, قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, مۇحامەد-حايدار دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, لوگيستيكا جانە ترانسپورت اكادەمياسى, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى. بىلاي قاراساق, وقۋ ورنى از ەمەس. بىراق ول وقۋ ورىندارىنىڭ بارىندە دەرلىك بىزگە قاجەت ماماندار جاناما عانا وقىتىلادى. سونىڭ سالدارىنان جول جۇمىسىندا اقاۋلار سانى ارتىپ بارادى. سالادا كادر تاپشىلىعى وتكىر سەزىلىپ ءجۇر دەپ دابىل قاعىپ وتىرعانىمىزدىڭ سىرى دا وسىندا. 2004 جىلى «جولدار, كوپىرلەر جانە توننەلدەر قۇرىلىسى» جانە «عيماراتتار مەن قۇرىلىستار قۇرىلىسى» ماماندىقتارى ءبىر ماماندىققا بىرىكتىرىلدى. بۇل جول ماماندىعىنا قاجەتتى بىلىكتىلىك دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتى. وكىنىشتىسى, بۇرىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋگە گرانتتار ماماندىقتار بويىنشا بولىنسە, قازىر ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا توپتارعا بولىنەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە توپ ىشىندە ءبىلىم گرانتتارىنىڭ بىركەلكى بولىنبەۋىنە جول بەرەدى. مىسالى, «قالا قۇرىلىسى, قۇرىلىس جۇمىستارى جانە قۇرىلىس» توبىندا جالپى قۇرىلىس سالاسىنىڭ ماماندارىن دايارلايتىن 23 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اراسىندا ورتا ەسەپپەن 10-15 باعدارلاما بويىنشا گرانتتار بولىنەدى.
– سالاعا عىلىمي كوزقاراس قاجەت ەكەنىن ايتىپ قالىپ ەدىڭىز. ينستيتۋت, ۋنيۆەرسيتەتتەردەن كەيىن ءبىلىم-بىلىگىن ءارى قاراي جوعارىلاتىپ جاتقاندار بار ما؟
– 2010-2022 جىلدار ارالىعىندا, قازاقستاندا اۆتوموبيل كولىگى ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرانى نەبارى 253 ادام عانا ءبىتىردى. ال دوكتورانتۋراعا بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك گرانت بولىنبەدى. 10 جىلدان استام ۋاقىتتاعى ناتيجە وسى. بۇگىندە الىس-جاقىن شەتەلدەردە جول قۇرىلىستارى دامىپ كەلەدى. كۇندە بولماسا دا, اي سايىن, ايتپەسە جىل سايىن سالاعا جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ دە قاتارىمىزعا كەلگەن دارىندى جاستاردى الەمنىڭ كەز كەلگەن وقۋ ورنىندا وقىتىپ الۋعا نيەتىمىز دە, جاعدايىمىز دا بار. بىلتىر ول ىقىلاسىمىزدى جۇزەگە اسىرىپ, بىرنەشە بالانى گەرمانياعا جىبەرىپ, ءبىلىم-بىلىگىن ارتتىرىپ كەلۋىنە مۇمكىندىك جاسادىق.
– ەلىمىز مامانداردى ىلگەرىدە قالاي دايارلاپ كەلگەن؟ الدە وداقتىڭ وزگە ەلدەرىندە وقىتاتىن با ەدى؟
– ەسكە السام, ەلىمىز جول سالاسىندا ءدال وسىنداي كادر تاپشىلىعىن وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە دە باستان كەشىرگەن. 1950-1960 جىلدارى جول قۇرىلىسشىسى ماماندىعى وتە تاپشى بولدى. نەگىزى قازاقستانداعى جول ءبىلىمىنىڭ تاريحى 1958 جىلدان باستالادى. ودان كەيىن سالاعا ارنايى مامانداردى وسكەمەن قۇرىلىس-جول ينستيتۋتى دايارلادى. رەسپۋبليكاداعى جالعىز جول ءپروفيلى بار جوعارى وقۋ ورنى بولعاندىقتان, ارينە, نارىق سۇرانىسىن وتەي المادى. 1978 جىلى سول كەزدەگى الماتىدا جالپى تەحنيكالىق فاكۋلتەت اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, وعان بىردەن 200-گە جۋىق ستۋدەنت قابىلداندى. 1991 جىلى الماتى اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتى اشىلدى, ول 5 جىلدا جوعارى بىلىكتى جولشىلاردىڭ تۇتاس گالاكتيكاسىن شىعارا الدى: تەك ااجي-ءدىڭ 1-كۋرسىندا 200 ستۋدەنت, جالپى سانى 5 كۋرستا 1000 ستۋدەنت وقىدى.
سالا ءۇشىن ەڭ جاقسى ءبىلىم بەرۋ ءداۋىرى وسى كەز بولدى.
1996 جىلى وسى ۋنيۆەرسيتەت الماتى تەمىر جول ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىمەن بىرىگۋىنىڭ ناتيجەسىندە مۇحامەدجان تىنىشباەۆ اتىنداعى قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار اكادەمياسى قۇرىلدى. جول قۇرىلىسشىسى ماماندىعىنىڭ بەدەلى باسىلىپ قالدى.
بولون جۇيەسى جىلدارىندا ماماندىقتار مەن بەلگىلى ءبىر بىلىكتىلىك كورسەتكىشى جويىلدى. بەيىندى وقىتۋ, اسىرەسە پاندىك ءبولىم قىسقارتىلدى. ءبىلىم سالاسىنداعى وسىناۋ شالاعايلىقتاردىڭ كەسىرىنەن ءبىزدىڭ سالا زارداپ شەگىپ قالا بەردى.
– سالانى قايتا ساۋىقتىرۋ ءۇشىن نە امال جاساماق كەرەك؟
– ماسەلەنى تولىققاندى شەشۋ ءۇشىن جان-جاقتى ارەكەت ەتۋ كەرەك. «كولىك قۇرىلىسى» وقۋ ورنىنىڭ جەكە باعىتىن اشىپ, ونى «اۆتوموبيل جولدارى مەن اەرودرومدار قۇرىلىسى», «تەمىر جولدار قۇرىلىسى», «كوپىرلەر مەن كولىك توننەلدەرىنىڭ قۇرىلىسى», «گاز بەن كولىك قۇرىلىسى» توپتارىنا قايتا بولگەن ابزال. ءبىزدىڭ جايىمىزدى ەۋروپامەن سالىستىرىپ قارايىقشى. كەرەمەت اۆتوباندارىمەن الەمگە ايگىلى گەرمانيادا «قۇرىلىس جانە كولىك تەحنيكاسى» دەگەن ناقتى ءبولىم بار. جالپى, ەۋروپادا جول سالالارىنداعى ءبىلىم وشاقتارى وتە بەدەلدى سانالادى. وندا ساپالى ءبىلىم الۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان.
ال بىزدە ستۋدەنتتەردى وقىتۋعا ءوندىرىس قىزمەتكەرلەرىن دە تارتۋ كەرەك. سەبەبى ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا پراكتيكالىق ءبىلىم جەتىسپەيدى. ءبىلىم بەرۋ ءوندىرىس ۇدەرىسىنە باعىتتالعانى دۇرىس. دايىن جول سالۋشى ماماندى ەشبىر وقۋ ورنى شىعارا المايدى. سوندىقتان جول پروفيلىندەگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ءوندىرىس قىزمەتكەرلەرى ءدارىس وقىپ, زەرتحانالاردا تاجىريبەلىك تاپسىرمالار جۇرگىزىلىپ, ءبىتىرۋ ەمتيحاندارىندا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءسوزى شەشۋشى ءرولدى اتقارۋى كەرەك. ويتكەنى ساپالى جولدى ەڭ الدىمەن ءوندىرىسشى عانا سالا الادى.
– جول سالۋعا دايىندىق جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلەدى؟ قانداي ماتەريالدار پايدالانىلادى؟
– جولدى باستاۋ – وتە كۇردەلى ۇدەرىس. جەر بەدەرىن زەرتتەپ, ناقتى ءبىر شەشىمگە كەلۋ كەيدە تىم كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. اۋەلى جوبالاۋ كەزەڭىندە جەر بەدەرى تياناقتى زەرتتەلەدى. كەيدە بىردەن بىرنەشە كليماتتىق ايماقتار, لاندشافت, گەولوگيا جانە گيدرولوگيا ماسەلەلەرى زەردەلەنەدى. جولدى جاقسى جوبالاۋ بولاشاق پروبلەمالاردى بولدىرمايدى. سوندىقتان بولاشاق مارشرۋتتىڭ جوباسىن جاساماس بۇرىن, جولاقتاردىڭ نەگىزىن جانە جابىننىڭ سانىن دۇرىس ەسەپتەپ, قوزعالىس قارقىنى مەن كولىك اعىنىن بولجاۋ قاجەت. بۇل رەتتە كوپتەگەن فاكتور ەسكەرىلەدى: ايماقتىڭ كليماتتىق-گەوگرافيالىق جاعدايى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, جانۋارلاردىڭ قونىس اۋدارۋ جولدارى, مارشرۋت جوسپارىنىڭ گەومەتريالىق ەلەمەنتتەرى, اۆتوموبيل جولىنىڭ بويلىق جانە كولدەنەڭ ءپروفيلى, جول قۇرىلىمدارى, جەلى تۇعىرى جانە بايلانىس تىرەكتەرى تالاپقا ساي بولعانى ءلازىم. وسى شارۋالاردى اتقارىپ العاننان كەيىن عانا ءبىر شەشىمگە كەلۋگە بولادى.
دايىندىقتىڭ كەلەسى كەزەڭى – دالا. مۇنىمەن گەودەزيستەر اينالىسادى. ولار جەكەلەگەن ۋچاسكەلەردىڭ كولەمىن, قانداي كولبەۋ بۇرىشى قاجەت ەكەنىن, قانداي گەولوگيالىق جانە لاندشافتتىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرۋ كەرەكتىگىن, نوسەر اعىندارىن قايدا ورنالاستىرۋ كەرەكتىگىن, جولداعى بۇرىلىستاردىڭ سانىن, جەر جۇمىستارىنىڭ كولەمىن انىقتايدى.
بولاشاق جولدىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى كوبىنە وسى ەسەپتەۋلەردىڭ دۇرىستىعىنا بايلانىستى. دايىندىقتىڭ بارلىق كەزەڭى اياقتالعاننان كەيىن جەر جۇمىستارى باستالادى. جولدىڭ باستى جاۋى – سۋ, سوندىقتان ونىڭ جويقىن اسەرىن بولدىرماۋ ءۇشىن قاجەتتى جەرلەرگە سۋ وتكىزگىش قۇبىرلار توسەلەدى. ال مۇندا گيدرولوگتەردىڭ قاتىسۋى وتە قاجەت. تەك وسى دايىندىقتاردان كەيىن عانا جولدى توسەۋدى باستاۋعا بولادى.
توپىراقتى تىعىزداۋ جولدىڭ بەرىكتىگىن قامتاماسىز ەتەدى. قازىر توپىراقپەن جۇمىس ىستەۋدى بىلەتىندەر تىم از. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وزىندە بۇل ماتەريالدىڭ قاسيەتتەرى تۋرالى تەرەڭ ءبىلىم بەرمەيدى. وسى ماسەلەنى ءبىلىم وشاقتارى نازارعا السا دەگەن تىلەك بار. كەلەسى ماتەريال – بيتۋم. بۇگىنگى تاڭدا بۇكىل الەم جولداعى ۇلعايعان جۇكتەمەلەرگە توتەپ بەرە الاتىن جوعارى ساپالى بيتۋمعا مۇقتاج. بۇل ماتەريالدىڭ بارلىق ەرەكشەلىكتەرىن ءتۇسىنۋ – جول سالۋشىلاردىڭ مىندەتى. بىراق وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى ماماندار ونىڭ تەحنيكالىق جانە فيزيكالىق مىنەزدەمەسىن تولىق ۇقپايدى.
اۆتوموبيل جولدارى مەن اەرودرومدار قۇرىلىسىنىڭ مامانى جولداردى جوبالاۋ, سالۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ, جوندەۋ جانە كۇتىپ ۇستاۋ بويىنشا جۇمىستاردىڭ ءبارىن تولىق اتقارا الادى. بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بەيىندىك وقىتۋدى قىسقاردى. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە جول قۇرىلىسىمەن كوبىنە بىلىكتىلىگى جوق ماماندار اينالىسادى.
– جول سالاسىنداعى جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەردىڭ قانشا پايىزى كاسىبي ماماندار دەپ ايتۋعا بولادى؟
– سوڭعى ساراپتامالىق زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى بولىمدەرى مەن بولىمشەلەرىندەگى بارلىق قىزمەتكەرلەردىڭ تەك 10 پايىزىنىڭ عانا ارنايى ءبىلىمى بار ەكەن. ال ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ەڭبەكتى دامىتۋ ورتالىعى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرگە زەر سالساق, ەلىمىزدە ەڭ كوپ سۇرانىسقا يە بوس جۇمىس ورنى – جول مامانى.
2022 جىلى سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردىڭ ۇشتىگىنە قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنىڭ شەبەرلەرى كىردى. وندا 1,7 مىڭ جۇمىس ورنى بوس تۇرعان. «اتامەكەن» ۇكپ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى قۇرىلىس سالاسىندا مامان تاپشىلىعى 8 256 ادامدى قۇراسا, باسقا سالالاردا سۇرانىس بىرنەشە جۇزدەن دە اسپاعان ەكەن.
– راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
