جولداۋدىڭ قۇقىقتىق ىرگەتاسى ساپالى زاڭدارمەن قالانادى

العا قويعان ماقساتىڭدى ايقىن بىلمەسەڭ, وعان جەتۋدىڭ جولدارىن سەزىنە الماساڭ, تابىسقا جەتۋىڭ قاشان دا قيىن. بۇل – جەكە ادامعا دا, بۇكىل حالىققا دا, تۇتاستاي مەملەكەتكە دە بىردەي بەلگىلى اقيقات. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆ ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى تۋرالى ءوز ويلارىن «قازاقستان-2030» سترا­تەگياسىندا بەلگىلەگەن بولاتىن. ەسكە الاتىن بولساق, ءبىزدىڭ مەم­لەكەتىمىز كەڭەس وداعىنىڭ ىدى­راۋىنان كەيىنگى اۋىر داعدا­رىستان سوڭ ءوزىنىڭ ەكونوميكاسىن قالىپتاستىرا باستاعان كەزدە  وسى­ناۋ باعدارلامالىق قۇجاتتا كورىنىس تاپقان ەلىمىز پرەزيدەنتىنىڭ كوپتەگەن يدەيالارى ۋتوپيا سەكىلدى, ال ماقساتتار وسىنداي قىسقا مەرزىمدە ورىندالمايتىن سەكىلدى كورىنگەنى راس. بىراق, كەيدە ءبىزدىڭ ەڭ باتىل ارماندارىمىز ىسكە اساتىن الداعى كۇندەر ءبىز كۇتكەننەن دە ەرتە كەلەتىنى بار. حالىق ءوزىنىڭ ەلباسىنا سەنىم ارتىپ, بەلگىلەنگەن ماقسات-مۇراتتاردىڭ كوپشىلىگىنە ايتىلعان مەرزىمنەن ەداۋىر بۇرىن قول جەتكىزە الدى. قازىرگى كەزدە «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى تابىستى تۇردە ىسكە اسىرىلدى. قازىرگى كەزدە ءبىز كەلەسى ماڭىزدى ماقساتقا – الەمنىڭ ۇزدىك 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋگە قاراي ىلگەرىلەپ كەلەمىز. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاق­ستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپ­تاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىندا بەلگىلەنگەن نەگىزگى ءمىن­دەتتەردىڭ ءبىرى وسىنداي. جاڭا ستراتەگيادا مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ تاياۋ ونجىلداقتاعى دامۋ كەلەشەگىن ايقىندادى. ەلباسى جول­داۋدا اتاپ وتكەندەي, «ءبىزدىڭ باس­تى ماقساتىمىز – 2050 جىلعا قاراي مىقتى مەملەكەتتىڭ, دامىعان ەكو­نوميكانىڭ جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە بەرەكەلى قوعام قۇرۋ. مىقتى مەملەكەت كۇنكورىس ساياساتىمەن ەمەس, جوسپارلاۋ ساياساتىمەن, ۇزاق مەرزىمدى دامۋمەن جانە ەكونوميكالىق وسۋمەن  اينالىسادى». ەلىمىزدىڭ ءححى عاسىرداعى ورنىقتى دامۋىنا پرەزيدەنت «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا وسىنداي جوسپار ۇسىندى. 2014 جىلعى 17 قاڭتارداعى «قا­زاق­ستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسىنىڭ ەرەجەلەرىن دامىتا وتىرىپ, ۇلت دامۋى­نىڭ نەگىزگى جەتى باسىمدىقتارىنا ءبولىپ ناقتىلادى. ول ۇلتتىق يننوۆا­تسيالىق يندۋس­تريا­لاندىرۋدىڭ, اگرو­ونەر­كاسىپ كەشەنىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, عى­لىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا قالىپتاستىرۋ, اگلومەراتسيا­نى, كو­لىك ينفراقۇرىلىمىن, ەنەر­گەتيكانى قار­قىندى دامىتۋ, قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋەتىن اشۋ­دىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جۇ­مىس­تارىن جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. ەگەر دە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن بەينەلى تۇردە قازاقستاننىڭ بولا­شاعىنا اپاراتىن جول كارتاسى دەپ الاتىن بولساق, ەلىمىزدىڭ بارلىق سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىراتىن زاڭداردى العا قويىلعان مىندەتتەرگە جەتكىزەتىن كۇرەجولدارعا تەڭەۋگە بولادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتى العا قويعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋدە ەلىمىزدىڭ پارلا­مەن­تىنە نەگىزگى ءرول بەرىلەدى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي باعى­تىن زاڭنامالىق تۇرعىدا تۇتاس­تاي قامتاماسىز ەتۋ ىرگەلى كونستي­تۋ­تسيالىق-قۇقىقتىق نەگىزدەرمەن بەكەمدەلىپ وتىر, وندا پرەزيدەنتتىڭ پارلامەنتكە قاتىناستارىنداعى ۋاكىلەتتىگى ناقتى بەلگىلەنگەن. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن 20 جىل بۇرىن قۇرىلعان قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ پار­لا­مەنتتەگى وكىلدىگىنە ىنتى­ماق­تاس­تىق جانە ءوزارا قارىم-قاتى­ناس­تار­دى قالىپتاستىرۋدا ەرەكشە ءرول بەرىلدى. جولداۋلاردىڭ باسىم ەرەجە­لەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قۇقىقتىق جاع­داي قالىپتاستىراتىن زاڭ جوبا­لارى ەلىمىزدىڭ جوعارى زاڭ شى­عا­رۋ ورگانىندا شۇعىل تۇردە قارا­لاتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. وتكەن سەسسيادا, دەپۋتاتتاردىڭ ءبىر مەزگىلدە ءتورت كودەكسپەن (قىل­مىس­تىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك, قىل­مىس­تىق-اتقارۋ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستەر) جۇمىس جۇرگىزگەنى وعان ايقىن دالەل بولدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا اتاپ وتىلگەندەي, ولاردى قابىلداۋ «قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى جانە ەڭ الدىمەن, قىلمىسقا قارسى مەملەكەتتىڭ كۇرەس ساياساتىن تۇجىرىمدىق تۇر­عىدان جاڭعىرتادى, ءبىزدىڭ قۇقىق­تارىمىزدى قازىرگى سىن-قاتەر­لەرگە ءوز دارەجەسىندە ارەكەت جاساي­تىن­داي دەڭگەيگە كوتەرەدى». جاڭا تۇر­پاتتاعى بۇل كودەكستەردى قابىل­داۋداعى نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى زاڭ­نامانى ودان ءارى ىزگىلەندىرۋ قاجەت­تىگى بولىپ وتىر. اتاپ ايتقان­دا, العاش رەت قاتەلەسكەندەرگە ءجا­نە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز قابا­تىنا جاۋاپتىلىق بارىنشا جۇمسار­تىلدى, سونىمەن بىرگە, قىلمىس­تىڭ جاڭا تۇرلەرىمەن كۇرەس ءۇشىن نەگىز جاسالىپ, «قىلمىستىق ارە­كەت» ۇعىمى ەنگىزىلدى, قىلمىس­تىق قۋدالاۋ اياسىنا تۇسكەن ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ەلەۋلى كەپىلدىكتەرى ەسكەرىلدى. ءوز كەزەگىندە اكىمشىلىك قۇقىق بۇ­زۋشىلىق تۋرالى زاڭنامانى جاڭ­عىرتۋ ازاماتتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە, ولاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ قور­عالۋىن ارتتىرۋعا دا باعىت­تالعان. سونداي-اق, جازالاردىڭ ورىندالۋ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلىپ, سوتتال­عان­دار قۇ­قىق­تارىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋدە جۇرتشىلىقتىڭ ءرولى كۇشەيە تۇسەدى. «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماق­سات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاق­ستان حالقىنا جولداۋىندا پرەزيدەنت الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ەرەكشە توقتالىپ, ەڭبەكاقىنى, ستي­پەنديانى, زەينەتاقىنى, ءجار­دەم­اقىنى كوتەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن پارلامەنت الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسە­لەلەرى تۋرالى زاڭ قابىلدادى, وعان سايكەس بيىلعى 1 ساۋىردەن باستاپ جاردەماقى مولشەرى جانە الەۋمەتتىك سيپاتتاعى تولەمدەر 12 پايىزعا ۇلعايدى, ال 1 شىلدەدەن باستاپ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلار 25 پايىزعا وسەدى. زاڭ, سونداي-اق, بالا اسىراپ الۋعا بايلانىستى 75 ايلىق ەسەپتىك كور­سەتكىش مولشەرىندە ءبىر جولعى اقشا تولەمىن ەنگىزۋدى كوزدەيدى. ەلباسى «قازاقستان-2050» سترا­تە­گياسىندا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنە ءتان الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ وسە ءتۇسۋى سەكىلدى ەلەۋلى ماسەلە تۋرالى ايتتى. الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس تۋىنداتقان باسقا جاعىم­سىز كورىنىستەردىڭ قاسىندا قازاق­ستانداعى جۇمىسسىزدىق جاعدايى دامىعان ەۋروپالىق ەلدەرگە قا­را­عاندا جاقسىراق كورىنەدى. دەگەنمەن, جاھاندىق قاتەرمەن ساناسپاۋعا بولمايدى. الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ ارتا ءتۇسۋىن ەسكەرتۋگە, اتاپ ايتقاندا, «كاسىپتىك وداقتار تۋرالى» جاڭا زاڭ كومەكتەسەدى. ول جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇقىقتارىن قورعاۋداعى كاسىپ­وداق­تاردىڭ ءرولىن ارتتىرىپ, الەۋ­مەت­تىك-ەڭبەك داۋلارىن الدىن الا ەسكەرتەتىن بولادى. مەملەكەت باسشىسى, سونداي-اق, اي­­ماقتارداعى ەڭبەك نارىعىنا اسەر ەتەتىن كوشى-قون ماسەلەلەرىن كە­شەندى تۇردە شەشۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ۇكى­مەتكە وسى سالاداعى جاع­دايدى رەت­تەيتىن ءتيىستى زاڭ ازىرلەۋگە تاپسىرما بەرىلدى. ول زاڭ جوباسى پارلامەنتتە قارالىپ, قابىلداندى. ونىڭ ماقساتى – ەڭبەك كوشى-قونىن زاڭداستىرۋ, جەكە ادامداردىڭ شەتەلدىك جۇمىس كۇشتەرىن تارتۋىنا رۇقسات بەرۋ ءتارتىبىن وڭايلاتۋ, جەكە ادامداردىڭ جۇمىسىنداعى كوشىپ-قونۋشىلار كىرىستەرىنەن قوسىمشا جەكە قۇن سالىعى تولەنۋىن ەنگىزۋ بولىپ وتىر. «قازاقستان-2050» ستراتە­گيا­سىندا مەملەكەت باسشىسى ايەل­دەرگە ەرەكشە قامقورلىقپەن قاراۋ قاجەتتىگىنە, ولاردىڭ قۇقىقتارىنا شەكتەۋدىڭ قانداي ءتۇرى بولسا دا جول بەرمەۋگە نازار اۋداردى. بۇل مىندەتتەردى تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بىلىق جاعدايىنا قارسى ءىس-قيمىل جانە ودان زارداپ شەككەن ادامدارعا جاردەم بەرۋ جونىندەگى كەشەندى قۇقىقتىق شارالار مازمۇندالعان زاڭ رەتتەيتىن بولدى. ونداي زاڭ تاياۋدا پارلامەنتتە قابىلداندى. بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز حالىق­ارالىق ەكسپو-2017 ماماندان­دىرىلعان كورمەسىن استانادا وتكى­زۋگە ازىرلىك جۇمىستارىن قولعا الدى. جاھاندىق اۋقىمداعى بۇل وقيعا قازاقستان ءۇشىن جاڭا مۇمكىن­دىكتەر اشاتىن بولادى. پارلا­مەنت ەلىمىزدىڭ وزىنە العان مىندەت­تەمەلەرىن ورىنداۋعا جانە ايتىلعان كورمەنى ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋعا باعىتتالعان زاڭدى قابىلدادى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تاياۋ­داعى ون جىلدا جاھاندىق قاتەرگە اينالاتىنى تۋرالى ايتا كەلىپ, ن.ءا.نازارباەۆ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن بۇل قاتەردىڭ وزىندە زور مۇمكىندىكتەر جاتقانىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان قازىردىڭ وزىندە الەمدەگى ءىرى استىق ەكسپورت­تاۋشىلاردىڭ قاتارىنا كىرگەنى, بىراق ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن ەڭ جاڭا اگروتەح­نولوگياعا كوشىرە وتىرىپ دامىتۋدا ءالى زور مۇمكىندىكتەر بار ەكەنى ايتىلدى. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋگە, اتاپ ايتقاندا, اگروونەركاسىپ كەشەنى ماسەلەلەرى جونىندەگى قابىلدانعان زاڭ ىقپال ەتەتىن بولادى. مەملەكەت باسشىسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ, كاسىپ­كەر­لىك باستامالاردى ىنتالاندىرۋ قاجەتتىگىنە ۇدايى نازار اۋدا­رىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەلەرگە جول­داۋدا دا ەرەكشە ورىن بەرىلدى. پارلامەنتتە شۇعىل تۇردە قابىل­دانعان «رۇقساتتار جانە حابارلا­مالار تۋرالى» زاڭ بيزنەس قۇرى­لىمدارعا بيۋروكراتتىق تۇردە كەز كەلگەن ورەسكەل ارالاسۋدان قور­عاي­تىن كەپىلدىكتى بەكىتىپ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋعا ىقپال ەتەدى. وسى زاڭنىڭ اياسىندا قازاق­ستان­دىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتپەيتىن بارلىق رۇقسات­تار مەن ليتسەن­زيا­لار ەسكەرتۋلەرگە اۋىستىرىلدى. ەتيل ءسپيرتى مەن الكوگولدىك ءونىم­دەر ءوندىرىسى مەن اينالىمىن مەملەكەتتىك رەتتەۋگە وزگەرىستەر ەنگىزەتىن زاڭ تەك ەكونوميكالىق ءمۇد­دەنى عانا ەمەس, ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋعا دا باعىتتالعان. ولاردىڭ قاتارىندا, ول الكوگولدى ساتۋعا تىيىم سالىناتىن ورىندار كەڭەيتىلىپ, سپيرتتىك ىشىمدىكتەردى ساتۋعا تىيىم سالىناتىن ۋاقىتتىڭ ۇلعايا تۇسەتىنى تۋرالى ەرەجەلەر بار. ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاق­سارتۋ ماقساتىندا زاڭ جۇزىندە ينۆەستورلاردى ىنتالاندىرۋدىڭ جاڭا قۇقىقتىق توپتاماسى ەنگىزىلدى. ونىڭ باستى نەگىزى ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەردىڭ مۇلتىكسىز اتقارىلۋى جانە وسى سالاداعى زاڭنامانىڭ تۇراقتىلىعى بولىپ وتىر. دەپۋتاتتىق كورپۋس, سونداي-اق, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان جاڭا زاڭ جوبالارىن قارايتىن بولادى. قازاقستاندىقتاردى «جاسىل» تەح­نولوگيانى بەلسەندى تۇردە پاي­دالانۋعا شاقىرا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى جاھاندىق قاتەرلەردىڭ قاتارىندا ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­سىزدىكتى دە اتادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋى تۋرالى زاڭ ەنەرگيانىڭ بالاما كوزدەرىن كەڭىنەن قولدانۋعا, ونەركاسىپ كاسىپ­ورىندارى قىزمەتىنىڭ ەكولوگيالىق قۇرامىن كەڭەيتۋگە قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى. تاياۋدا ءتيىستى زاڭ جوباسى پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلەتىن بولادى. بيىلعى 29 مامىردا قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس پرەزيدەنتتەرى قول قويعان ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداق تۋرالى شارت پارلا­مەنت­كە كۇزدە راتيفيكاتسياعا كەلە­دى. بۇل ىقپالداستىق جاھان­دىق ەكولوگيالىق جۇيەنى تۇراقتان­دى­رۋدا ەلەۋلى ءرول اتقارىپ, ەكونوميكانى دامىتۋدا, ءۇش ەل ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدا كەلەشەگى زور كەڭىستىك اشىلاتىن بولادى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت باس­شىسىنىڭ جولداۋلارىن پارلامەنت تاراپىنان قولداۋ تەك زاڭ قابىل­داۋمەن عانا شەكتەلمەيتىنىن ايتۋ كەرەك. دەپۋتاتتار رەسپۋبليكا اي­ماقتارىن ۇدايى ارالاپ تۇرادى, ولار وزدەرىنىڭ سايلاۋشىلارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان. حالىق قالاۋلىلارى زاڭ شىعارۋ قىزمەتى تۋرالى حالىقتى حاباردار ەتەدى, قوعامدىق ەرەكشە ماڭىزى بار ماسەلەلەر بويىنشا ازاماتتاردىڭ پىكىرىمەن تانىسادى, مەملەكەت باس­شىسى جولداۋلارىنىڭ باسىم با­عىتتارىن جۇرتشىلىققا ءتۇسىن­دىرەدى. پارلامەنت ءدال بۇرىنعىداي ەلى­مىز پرەزيدەنتى جولداۋلارىنىڭ ەرەجەلەرىن ومىرگە ەنگىزۋدە بەلسەندى جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرەتىنى كۇمانسىز. ەلىمىزدىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسى وسى ستراتەگيالىق قۇجاتتى ىسكە اسىرۋعا لايىقتى ۇلەس قوساتىنى تۋرالى نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. قايرات نۇرپەيىسوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ پارلامەنتتەگى وكىلدىگىنىڭ باسشىسى.