بۇقار جىراۋدىڭ دانالىق عيبراتناماسى

شوقان ءۋاليحانوۆ «ابىلاي ءداۋىرى قازاقتاردىڭ ەرلىگى مەن سەرىلىگىنىڭ عا­سىرى» دەپ, ءتۇيىن جاسايدى. ءيا, ابىلاي حاننىڭ باس كەڭەسشىسى, اقىلگويى, زامان­نىڭ ساۋەگەيى بۇقار جىراۋدىڭ كورىپ­كەلدىگىن شوقان ءۋاليحانوۆ ء«حVىىى عاسىر­داعى باتىرلار تۋرالى تاريحي اڭىز­دار» اتتى جازباسىندا ايرىقشا اتايدى.

زامان كەلبەتى, وتان تاعدىرى, بولمىس شىندىعى, ەل تۇتقاسىن ۇستاعان اسقان قولباسشى, ءبىرتۋار ءباھادۇر, ۇزدىك مامىلەگەر, زەردەلى مەملەكەت باسشىسى ابىلاي حاننىڭ جورتۋىل-جورىق كۇندەرىندەگى ءىس-قيمىلدارى, ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتتار جولىنداعى ىزگى, جالىندى كۇرەسى جىراۋ مۇرالارىندا شىنايى شىندىقپەن سۋرەتتەلەدى. بۇقار جىراۋ تولعاۋلارىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋشىلىق, باسقىنشىلىق ساياساتى, ز ۇلىمدىق ارەكەتتەرى دە مەيلىنشە اشكەرەلەنەدى.

مىسالى, «قيلى زامان» تولعاۋىندا مىسىقتابانداپ كەلە جاتقان بۇلدىر زاماندى ەلەستەتەدى: «كۇنباتىستان كەلەر ءبىر دۇشپان, اقىردا شىعار سول تۇستان.  ءوزى سارى, كوزى كوك, ءدىندارىنىڭ اتى – بوپ. كۇنشىعىسقا قارايدى, شاشىن الماي تارايدى. قۇدايدى بىلمەس, ءدىنى جوق, جاماندىقتا ءمىنى جوق, زاتسىز, تەكسىز ءبىر كاپىر. اۋزى-باسى ءجۇن كاپىر. جاياۋلاپ كەلەر جۇرتىڭا. جاعالى شەكپەن كيگىزىپ, بالدى ماي جاعار مۇرتىڭا. جەمقورلارعا جەم بەرىپ, ازدى كوپكە تەڭگەرىپ, ەل قامىن ايتقان جاقسىنى سويلەتپەي ۇرار ۇرتىنا. باۋىزداماي ىشەر قانىڭدى, ولتىرمەي الار جانىڭدى, قاعازعا جازار مالىڭدى, ەسەپ الار پ ۇلىڭا, سولدات الار ۇلىڭ­نان. كۇندەردىڭ كۇنى ابىلاي, ەسە تيمەس وزىڭە, ەسىكتەگى ق ۇلىڭنان».

قازاق قوعامىنىڭ شىنايى سانىنەن, مانىنەن ايىرىلاتىنىن, ءدىنىنىڭ, ءتىلىنىڭ توزاتىنىن, قابىلەتسىزدەر, كورگەنسىزدەر سۇڭعىلالاردى يلەپ بيلەيتىنىن, شىنايى دارمەنسىزدىك جايلايتىنىن, مار­قاس­قالاردىڭ توبەسىندە قارا بۇلت ۇيىرى­لەتىنىن بايانداعان.

جىرشىنىڭ «قيلى زامان» تولعا­ۋى­نىڭ قاشان, قالاي تۋىنداعانىن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى ءوز جازبالا­رىندا تۇسىندىرەدى. ابىلاي حان ءبىر سالتاناتتى كۇندە, ات ۇستىندە بۇقاردان: «اسان قايعىنىڭ قيلى-قيلى زامان بولار, قاراعاي باسىن شورتان شالار دەگەنى نە تانتىق, سۋدا جۇرگەن شورتان تاۋعا بىتكەن قاراعايدىڭ باسىنا قايدان شىعادى؟ ميعا قونبايتۇعىن ءسوز عوي», – دەپ سۇراپتى. سوندا بۇقارەكەڭ قىرىن قاراي تۇرىپ, اتىنىڭ باسىن بۇرىپ, قامشىسىن ەرىنىڭ ۇستىنە تاستاي سالىپ, كوزىنە جاس الىپ: ء«اي, حان! بۇل ءسوزدى سەن سۇراماساڭ كەرەك ەدى, مەن ايتپاسام كەرەك ەدى!» – دەپ, وسى تولعاۋدى تاپقىرلىقپەن تۋىنداتىپتى.

وتارلاۋدىڭ امالدارىن قاپىسىز ويلاستىرعان رەسەي يمپەرياسى ساحارادا قارا شەكپەندىلەر مەن كەلىمسەكتەردى تۇپكىلىكتى قونىستاندىرۋ ءۇشىن, الدىمەن, تۇس-تۇستان قالالار مەن بەكىنىستەر سالدى. نۋلى, سۋلى, شۇيگىندى, ورماندى جەرلەردەن قازاقتاردى قىرعا ىعىستىردى. اتامەكەنىنەن, كاسىبىنەن اجىراپ, ابدىراي باستاعان, تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعان حالقىنىڭ كۇيىگىن بۇقار جىراۋ بىلايشا جوقتاپ زارلايدى: ء«وزىڭ قونعان كوكشەتاۋ كاپىر قالا سالدى, ويلا! جارقايىڭ دەگەن جەرلەرگە شاشىلىپ شەتى باردى, ويلا! اتباسار مەن قالقۇتان بالىعى ءتاتتى سۋ ەدى. وزەن بويىن شاڭدىپ اپ, سۇزەكىسىن سالدى, ويلا! قارقارالى دەگەن تاۋلارعا قارقاراسىن شانىشتى, ويلا! ۇلىتاۋ, شەتى سوزاقتان, بەرەكەلى جەرلەردەن, كوكوراي شالعىن كورە الماي, شۇبىرىپ قازاق كەتتى, ويلا! نۇرادا بار اقمولا, ەسىلدە بار قاراوتكەل, ەكى وتكەلدىڭ اۋزىنان قاراوتكەلدى سالدى, ويلا! باياناۋىل, قىزىلتاۋ ونى دا كاپىر الدى, ويلا! ...كەتپەيىن دەسە جەرى تار, قورشاپ العان كاپىر بار. ۇيلىققان قويداي قامالىپ, بۇيىرىنەن شانشۋ قا­دالىپ, سورلى قازاق قالدى, ويلا!».

بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلىنىڭ (1668–1781) ءومىر تاريحى مەن ونەر­ناماسى, شىن مانىندە, ابىلاي ءداۋىرىنىڭ شارايناسى. ۇلتىنىڭ تاماشا رۋحاني ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن بويىنا دارىتقان كوكىرەگى داڭعىل, الماس ءتىلدى, دۋالى اۋىز كەمەڭگەر اقىلشى, داناگوي, تىلەگى قابىل باتاگوي, تولقىندى توپتا ءتىلدىڭ مايىن تامىزىپ, ءسوزدىڭ بالىن اعىزاتىن, سۇڭقارداي ساڭقىلدايتىن سۋىرىلعان شەشەن, «حان شەشە الماعان اۋىر ءتۇيىن, قيىن جۇمباق, كومەسكى كە­لەشەكتى» بۇلجىتپاي بولجايتىن, قاپيادا ايرىقشا ساۋلەتتى وي-پىكىر وربى­تەتىن اۋليە جىراۋدى ابىلاي قاسىنان ءبىر ەلى قالدىرماعان. اقىل-ويعا كەمەل «كومەكەي اۋليە» ابىلاي حاننىڭ دۇرىس شەشىم, پاراساتتى پايىم قابىلداۋىنا, قوس بۇيىردەگى ەكى الىپ مەملەكەتتىڭ اراسىندا وڭتايلى ساياسات ۇستانۋىنا, اسكەري ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋ بارىسىندا تاماشا ىقپال جاسايدى.

بۇقار جىراۋ پوەزياسىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرىن, ىشكى اعىس-تولقىندارىن بىلىمپازدىقپەن باجايلاعان مۇحتار اۋەزوۆ: «بۇقاردىڭ تولعاۋىندا ەكى ءتۇرلى كۇي, سارىن بار. بىرەۋى... الەۋمەت قامىن سويلەۋ, ەكىنشى سول جايدى سوي­لەگەندە مۇڭ-زارمەن, ارمانمەن سويلەۋ. قايعىلى ءپىشىن, قارالى كوڭىلمەن كۇڭى­رەنتىپ سويلەۋ» دەيدى. سايىپ كەلگەندە, وتان قورعاۋ, قورعانىس قابىلەتىن كۇشەيتۋ, جەر-سۋدى جات قولىنان ساق­تاۋ, تىنىشتىق بۇزباۋ, ەل بيلەۋ تاسىل­دەرىن مۇلتىكسىز مەڭگەرۋ, حاننىڭ جاقسى قادامدارىن قولداپ قۋاتتاۋ, تەرىس ىستە­رىن ىستەتپەۋ, رايىنان قايتارۋ, زامان اعىمىن جەتە اڭعارۋ, تاريح تاعى­لىمى مەن تاجىريبەسىن زەردەلەۋ, تۇزۋ­لىككە, دۇرىستىققا, ادىلەتتىلىككە شاقىرۋ ماسەلەسى, ۇلتتىق مۇددەنى, سالت-داستۇر­لەردى, ادامگەرشىلىك قاعيدالارىن سىيلاتۋ جىراۋ تولعاۋلارىنىڭ ساياسي-الەۋ­مەتتىك مازمۇنىن انىقتايدى. ارىس­تان تۋعان ازۋلى كورەگەن جىراۋدىڭ كوكەي­كەستى ويلارىنا, تۇجىرىمدى, تۇرلاۋلى تولعانىستارىندا:

…قاراشى, مىناۋ ويدا

جاتقان ورىستى,

ءدىن مۇسىلمان جۇرتىنان,

شىركىن, العان ەكەن قونىستى!

اياعىڭنان شالىستى,

كۇندەردىڭ كۇنىندە

باسىڭىزعا سالىپ جۇرمەسىن زور ءىستى!

تاريح ساحناسىندا سۋىرىلىپ شىق­قان ايتۋلى جىراۋلار تايپا كو­سەمى, اسكەرباسى, باتىر, جورىق شەجى­رەسى رەتىندە كورىنەدى. بۇل ورايدا قاز­تۋعان, دوسپامبەت, شالكيىز, جيەم­بەت, اقتامبەردى, بۇقار جىراۋلار تول­عاۋ­لارىندا ۇلتتىق سانا-سەزىم, كۇرەسكەرلىك رۋح, الەۋمەتتىك سارىن, فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىم, ازاماتتىق اۋەن باسىم. مەملەكەت تاعدىرى مەن مارتەبەسى, كە­مەل­­دەنۋى مەن كەلەشەگى, تۇتاستىعى مەن بىرلىگى الاڭداتادى.

بۇقار جىراۋ ەسىلتىپ-توگىلتىپ وتىرادى. بۇعان:

ەلىڭنىڭ قامىن جە – سانا,

ەسىلىپ كەڭەس ايت – سانا, –

دەگەن لەبىزى كۋا.

كەيدە ساۋەگەي ابىزدىق تۇسپالمەن, يشاراتپەن, تاسىلمەن سويلەيدى. ونىڭ قاپيادا شىعارىلعان فيلوسوفيالىق-ديداكتيكالىق سيپاتقا بولەنگەن قۇدى­رەتتى وي-تولعانىستارى, تاپقىر بيلىك-كەلىسىمدەرى تولعاۋ تۇرىندە بەرىلەدى. جىراۋدىڭ ەرەسەن شىعارماشىلىق قابى­لەتى, وي-ساناسى, كوڭىلى رەتتىلىككە, جۇيە­لىلىككە, ىرعاقتىلىققا بەيىم بول­عاندىقتان, ءارى جىر مەن سىردان جا­رالعاندىقتان, قيىننان قيىستىرىلعان قۇرىشتاي ءتاستۇيىن سوزدەر, قاناتتى كەسەك ويلار, پايىمدى تەرەڭ بايلامدار بەلگىلى ءبىر ناقىستى ماقاممەن, تۇي­دەكتەتە, تولقىنداتا ايتۋدى قالايدى.

بۇقار جىراۋ ءداۋىر, ءومىر, تۇرمىس-تىرشىلىك قۇبىلىستارىن جانە ولاردىڭ سەبەپ-سالدارى مەن ءتۇپ-تامىرىنان قوزعاپ قانا قويماعان, بىلگىر دانا قيال قاناتىندا سامعاپ, كەلەشەك زاماننىڭ كەرەمەتىن دە كورە بىلگەن, كورەگەندىكپەن بولجاي تانىعان.

الەمدى تۇگەل كورسە دە,

التىن ۇيگە كىرسە دە,

اسپاندا جۇلدىز ارالاپ,

اي نۇرىن ۇستاپ مىنسە دە,

قىزىققا تويماس ازامات!

ءىلىمدى تۇگەل بىلسە دە,

قىزىعىن قولمەن بولسە دە,

قىزىقتى كۇنى قىرىنداپ,

قيسىنسىز كۇيگە تۇسسە دە — 

ومىرگە تويماس ازامات!

جاقىنداپ اجال تۇرسا دا,

جانىنا قىلىش ۇرسا دا,

قالجىراپ كوڭىل قارايىپ,

قاراۋىتىپ كوزى تۇرسا دا — 

ءۇمىتىن قويماس ازامات!

ۇلى ويشىل-فيلوسوف ءسوزىن دە, پى­كى­رىن دە ويناتىپ, جايناتىپ, ەتەك-جەڭى جيناقى, ىقشام, جۇزىكتىڭ كوزىنەن وتكەندەي, كۇندەي كورىكتى, سىرلى دا سۇلۋ, ءمىنسىز تۇيدەك اكەلگەن. «الەمدى تۇگەل كورۋ», «اسپاندا جۇلدىز ارالاپ, اي نۇرىن ۇستاپ ءمىنۋ» دەگەن دانىشپاندىق تولعامدارى ەسىڭدە ساقتارلىقتاي ەستى سوزدەر.

جىراۋ تولعاۋلارىنىڭ سىرتقى سىم­باتى مەن ىشكى قاسيەت — قۋاتىندا, كوركەم ويلاۋ پروتسەسىندە شيىرشىق اتقان جالىندى شەشەندىكتىڭ دە بۋى, اسقاق قاھارماندىق رۋحتىڭ دا لەبى بىلىنەدى. نەگىزىنەن, تولعاۋدىڭ قۇرىلىسى كۇردەلى وي اعىمىنا, پىكىر ەركىندىگىنە, اۋىزەكى سويلەۋ ستيلىنە باعىنادى. تار­ماقتار 7-8 بۋىندى, ۇيقاستارى ەركىن. تەگىندە تولعاۋ مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ (قوبىز ياكي دومبىرا) سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندالادى.

بۇقار جىراۋ تولعاۋىنىڭ پوەتيكالىق ساۋلەتى, ارتىقشا قاسيەتى جانە ونىڭ ءسوز قولدانۋ ەرەكشەلىگى دە وزگەشە.

قارا سۋدى تەرىس اعىزعان ابىلاي حاندى «اي, ابىلاي, سەن ءبىر ون ءبىر جا­سىڭدا», «كۇپشەك ساندى كۇرەڭدى» دەيتىن تولعاۋلارىندا «قارا سۋدىڭ بەتىندە, شايقالاپ اققان سەڭ ەدىڭ... التىن تون­نىڭ جەڭى ەدىڭ», «التىن تۇعىر ۇستىندە, اقسۇڭقار قۇستاي تۇلەدىڭ... باق ۇيى­نە تۇنەدىڭ» دەپ, «ايبالتاسىن التىن­مەنەن بۋلاتقان», «پەرىشتەسىن جۇرت ۇستىنەن دۋلاتقان», «جاسىل كولگە ماس­ليحاتقا كەلتىرىپ, ءزامزام سۋىن مىس تاباققا تولتىرعان. قازىعىن قالايىدان قاقتىرىپ, توقپاعىن سوم التىننان سوق­تىرىپ, ناقىرا كۇمىس شاپتىرىپ... ورىندىعىن ويمىشتان, ويۋ ناقىش سالدىرعان, ساندىعىن سارى التىنعا مالدىرعان» دەگەن پوەزيالىق سيپاتتاۋلارى, ەردىڭ ەرى بوگەنباي باتىردى «قازاقتىڭ قامال قورعانىنا», «بۇتاقتى ءمۇيىز بۇعىسىنا» ۇقساتۋى, جىراۋلاردىڭ ءپىرى «مەن – ارعىن دەگەن ارىسپىن, ازۋى كەرە قارىسپىن. سەن – بۇزاۋ تەرىسى شونشىكسىڭ, مەن – وگىز تەرىسى تالىسپىن» دەگەن مەتافورالىق سالىستىرۋلارى ياكي ءوزىنىڭ وبرازدىق — كوركەمدىك بەينەسىن سومداۋى كەلىستى, كەسەك. نەمەسە: ء«بىرى ەتەك, ءبىرى جەڭ بولعان», «نايزاسىنىڭ ۇشى التىن» ءتارىزدى كەستەلى, كەلىستى, كوركەم سۋرەتتى سويلەمدەر جىراۋلار پوەزياسىنىڭ مۋزىكالىق ارحيتەكتوني­كاسىن, وبرازدىلىق-بەينەلىلىك تابي­عاتىن انىقتايدى.

وسىلاردىڭ بارشاسى بۇقار جى­راۋ­دىڭ جاراتىلىستى, دۇنيەنى, عالام­­دى جان-جاقتى ۇعىپ-تۇسىنۋدەن, تانىپ-بىلۋدەن, «تۇرمىس قازانىندا قاي­ناپ پىسكەن» ءسوز-ۇعىمداردى, ءسوز-وبراز­دار­دى جاڭعىرتا, كوركەيتە تۇسەر شىعا­رىمپازدىق قابىلەتىنەن, فيلوسوفيالىق كوزقاراسىنان تۋعان دەۋگە بولادى.

بۇقار جىراۋ پوەزياسىندا اقىندىق دانالىقتان, تاپقىرلىقتان ءنار العان اسەرلى, كوركەم تەڭەۋلەر دە كەزدەسەدى. مىسالى, «ۇرعاشىنىڭ جاقسىسى, ابجى­لانداي ەسىلىپ... بوزجورعاداي بۇلعاڭى», «ورمانداي كوپ ورتا ءجۇز», «قورعاسىنداي بالقىعان», «كيىگىن قويداي قايىرعان», «قۇلانى ق ۇلىنداي تۋلاعان, تۇلكىسى يتتەي شۋلاعان», «بۋىرشىنداي تىزدەس­تى», «اعىپ جاتقان بۇلاقتاي», «جارعا ويناعان لاقتاي», «ەرتتەپ قويعان قۇر اتتاي», «وت ورنىنداي تۇياقتىم... ساپ­تىاياقتاي ەرىندىم, سارىمساقتاي ازۋ­لىم... كەكىلىن قىزداي تاراعان» جانە ت.س.س. بۇلار ۇلتتىق پوە­زيا ءتىلىنىڭ قۇلپىرا قۇبىلىپ تۇسۋىنە, سىرتى سۇلۋ, ءىشى نۋ ويۋلى, ورنەكتى سوز­دەردىڭ مولايا بەرۋىنە جويقىن ىقپال جا­سايتىندىعى داۋسىز.

بۇقار تولعاۋلارىنىڭ تانىمدىق-ەستەتيكالىق ءمانى, سۇلۋلىق الەمى ينديۆيدۋالدى-اۆتورلىق ايقىن­داۋ­لاردان دا بايقالادى. ايتالىق, «سەگىز قيىر شارتاراپ», ء«توسى ارشىندى سۇلۋ», «قۇرساعى جۋان بوز بيە», «الپىس باس­تى اق وردا», «ەڭسەسى بيىك كەڭ ساراي», «قۇبىلىپ تۇراعان بايشەشەك», «ارداق­تالعان سۇلۋلىق», «ويناي باسقان اياق­تىم», «قيعاش قامىس قۇلاقتىم», «شۇبار كەسە سارى اياق», «قوسپاق وركەش سارى اتان», «توستاعان كوزدى تورىنى» جانە ت.ب.

ءسوز كەستەسى مەن بۋناقتالۋ ءتارتىبىنىڭ اۋەنىن, ورايىن, شىرايىن تۇرلەندىرىپ كەلتىرۋگە مەرۋەرتتەي مولتىلدەگەن فرا­زەو­لوگيالىق ورالىمداردىڭ ءبىر-بىرى­مەن اسەم قيىسىپ, تابيعي قۇيىلىپ وتىرۋى — جىراۋ پوەزياسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى. ماسەلەن: «وكپەڭمەنەن جا­رىلما», «ومىرتقاسى ۇزىلگەن», «ولە­تۇعىن تاي ءۇشىن, قالاتۇعىن ساي ءۇشىن», «تار قۇرساعىن كەڭىتكەن, تاس ەمشەگىن جىبىتكەن», «نازىمەنەن كۇيدىرگەن, قى­لىعىمەنەن سۇيدىرگەن», «قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان, قايىرۋسىز جىلقى باقتىرعان», «ەكى قارا كوزدى الار, اۋىز­داعى ءسوزدى الار, بويىڭداعى ءالدى الار, بەتىڭدەگى نۇردى الار, بويىڭداعى شىر­دى الار, اۋزىڭداعى ءتىستى الار, قو­لىڭ­داعى ءىستى الار», «ەڭكەيىپ وراق ورارعا, توڭقايىپ ماساق تەرەرگە».

بۇقار جىراۋ وي-پىكىرىن, لەبىزىن قۇي­قىلجىتا, تامىلجىتا جەتكىزۋدە بىرى­نەن-ءبىرىنىڭ ارتىقشىلىعىن, ايىر­ما­شىلىعىن كورسەتۋدە ماعىناسى قاراما-قارسى قۇبىلىستاردى شەندەستىرە سۋرەت­تەيدى: «اينالاسىن جەر تۇتقان, ايدى باتپاس دەمەڭىز. اينالا ىشسە تاۋسىلماس, كول سۋالماس دەمەڭىز». نە بولماسا: «قۇلاندار وينار قۋ تاقىر, قۋراي بىتپەس دەمەڭىز. قۋراي بىتپەس قۇبا جون, قۇلان جورتپاس دەمەڭىز».

زاماننىڭ ءسوزىن سويلەگەن بۇقار جىراۋ شىعارمالارىندا زاماندار بويى مىسقالداپ جينالىپ, اقىل-وي تارا­زى­سىنان دانالىق قورىتىندىسى, ادام­گەرشىلىك ەرەجە-قاعيداسى ىسپەتتى ناقىل-عيبرات سوزدەر مول. اسىرەسە بەلگىلى ءبىر قۇبىلىستاردى, زاتتار مەن نارسەلەردى تىزبەلەپ, سالىستىرىپ ايتاتىن «قارا قۇلاش جۇيرىك دەپ», «ەجەلگى دوس جاۋ بولماس», «باعانالى وردا, باستى وردا», «جار باسىنا قونباڭىز», «كوكتە بۇلت سوگىلسە», «الىستان قىزىل كورىنسە», «بيىك تاۋعا جاراسار», «قورعاندى شاھار قالاسىن», «جال قۇيرىعى قابا دەپ», «اسقار تاۋدىڭ ولگەنى», «اقساڭنان بيىك تاۋ بولماس» سەكىلدى تەرمەلەرىندە نەشە الۋان ماقال-ماتەلدەر مەن ءدىلمار سوزدەردى كەلتىرۋگە بولادى. مىسالى: «تار پەيىلدى كەڭىمەس, كەڭ پەيىلدى كەمى­مەس», «ەر جىگىتكە جاراسار, قولىنا العان نايزاسى. بي جىگىتكە جاراسار, حالقىنا تيگەن پايداسى».

جىراۋ شىعارمالارىنىڭ تاقى­رىپ­تىق اياسى, شەڭبەرى – جاقسىلىق پەن جاماندىق, ەلدىك پەن ەرلىك, ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىق, ادىلدىك پەن ادەپتىلىك, جاستىق پەن كارىلىك, تاتۋلىق پەن ارازدىق, دوستىق پەن دۇشپاندىق, ادالدىق پەن ارامدىق, تەكتىلىك پەن ازعىندىق, تۇتاستىق پەن بىرلىك. «بۇقارەكەڭ سويلەگەن ۋاقىتىندا ءسوزى مۇنداي ءجۇز ەسە, مىڭ ەسە شىعار. بىزگە كەلىپ جەتكەن تامىرى عانا. بۇل كىسىنىڭ ءسوزىن تۇگەل جازامىن دەۋشىگە نۇقتىڭ ءومىرى, ايىپتىڭ سابىرى, اپلاتونوننىڭ اقىلى كەرەك» – دەيدى جىراۋلاردىڭ تۇڭعىش بيبليوگرافى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي.

قازاق تاريحىنداعى باھادۇرلەردىڭ ءدۇرى قاراكەرەي قابانبايعا قىزىر اتا:

كىم جەتەر قابانبايعا دۋا قونعان,

ۇزىلمەي تۇقىمىنا قۋا قونعان, – دەپ ۇلى تىلەگىن جەتكىزگەن دەسەدى. تەگىنە, زاتىنا ۇڭىلسەك, اق ارعىماق مىنگەن اقسا­قالى – ورمان ابىز-باتىردىڭ كيەسى ەكەن. (قوندىباي س. جاۋىنگەرلىك رۋح كىتابى. الماتى, «نۇرلى الەم», 2006. 146-147 بەتتەر).

زاماننىڭ ءسوزىن سويلەگەن بۇقار جىراۋدىڭ قاراكەرەي قابانبايدىڭ دۇنيەدەن وزعاندا ايتقان دانالىق عيب­راتىنىڭ تاريحىنا دا توقتالايىق. بىردە ەپوس ءتىلىن زەرتتەۋشى ەسەت قۇداي­بەرگەن ۇلى جۇبانوۆ «تۇماردا ساقتالعان باتا» دەيتىن جۋرناليست كوبجان جول­دىباەۆتىڭ ماقالاسىن («اقتوبە» گازەتى, 1996 جىل, 1 ماۋسىم, № 71) جىبەرگەن-ءدى. ماقالادا بۇقار جىراۋدىڭ مىنا ءبىر ەل اۋزىنداعى تولعاۋى بەرىلگەن:

ءبىرىنشى تىلەك تىلەڭدەر,

ءبىر اللاعا جازباسقا.

تاعى دا تىلەك تىلەڭدەر,

ەش پەندەدەن قارعىس الماسقا.

ەكىنشى تىلەك تىلەڭدەر,

وزىڭنەن تۋعان ۇل مەن قىز,

اعايىن تۋما, جەكجات, جۇراعات,

باۋىرلاس ادامدار قيسىق

جولدى باسپاسقا!

ءۇشىنشى تىلەك تىلەڭدەر,

جاستارىڭ جەتپەي ۇشكۇلسىز

كويلەك كيمەسكە.

ءتورتىنشى تىلەك تىلەڭدەر,

توردە توسەك تارتىپ جاتپاسقا!

بەسىنشى تىلەك تىلەڭدەر,

جاس بالا شىرىلداپ,

جەتىم قالماسقا.

التىنشى تىلەك تىلەڭدەر,

اعايىن-تۋما, جەكجات, جۇراعات,

قيسىق اۋىز, قيعاش قاباق بولماسقا.

جەتىنشى تىلەك تىلەڭدەر,

جەلپىلدەتىپ تۋ الىپ,

جەر قايىسقان قول كەلىپ,

قىرعىن سوعىس بولماسقا!

سەگىزىنشى تىلەك تىلەڭدەر,

دىنىمىزدەن, تىلىمىزدەن, ار-ۇيات,

ادامگەرشىلىگىمىزدەن ايىرىلىپ,

ماڭگۇرت بولىپ قالماسقا.

توعىزىنشى تىلەك تىلەڭدەر,

ەڭبەكتەگەن بالا مەن ەمپەڭدەگەن

قاريالار

باعۋسىز دالادا قالماسقا.

ونىنشى تىلەك تىلەڭدەر,

ويماق اۋىز, قيعاش قاس,

جاس جۇبايلار ءبىر-بىرىنەن

ايىرىلىپ,

زارلاپ جەسىر قالماسقا.

ون ءبىرىنشى تىلەك تىلەڭدەر,

نەكەسىز بالا تۋماسقا.

ون ەكىنشى تىلەك تىلەڭدەر,

نەكەدە تالاق بولماسقا.

ون ءۇشىنشى تىلەك تىلەڭدەر,

سارى جامباستار مەن ءسۇر

بويداقتار بولماسقا!

ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىنا ارنالعان جۇ­باتۋدىڭ تاريحى بىلايشا ورىلەدى: اۆتور العا ەلدى مەكەنىنىڭ 1910 جىلى تۋعان 86 جاستاعى شەجىرەشى قارياسى نۇرجان بيتقاريننىڭ اۋزىنان ەستىگەن: «قازاق توڭكەرىسىنەن بۇرىن – دەيدى نۇرجان اتاي, – نازاردىڭ بەرتىس دەگەن اتالىعىندا بىزگە تۋمالاس ابدوللا كوزدىباەۆ دەگەن بي بولدى. مەنىڭ اكەم بيتقارا ەلگە سىيلى اقساقال ابدوللامەن قۇرداس ەكەن. ابدوللادا ەر بالا بولماپتى. ء«ومىر بار جەردە ءولىم بار» دەگەن, ەگەر ەكەۋىمىزدىڭ ءبىرىمىز ولاي-بۇلاي بولا كەتسەك, ارتىمىزدا بابالارىمىزدىڭ ايتا جۇرەرلىك ءبىر باتاسىن سەنىڭ ءبىر بالاڭا قالدىرايىق», دەپتى سۇڭعىلا بي.

سونىمەن اتالى-باتالى نۇسقالى سوز­دەر جازىلعان قاعازدى تۇمار ەتىپ, ماق­پالمەن كومكەرىپ, بەشپەنتتىڭ جاعا­سىنىڭ استارىنا تىكتىرىپتى. بۇل 1917 جىل ەكەن.

1928 جىلى نۇرجان بيتقارين اقتوبە پەداگوگيكا ۋچيليششەسىنە قابىلدانادى. ۇزدىك وقىمىستى-فيلولوگ قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ ۇيىمەن تۋىسقانى بولعان­دىقتان ارالاسىپ تۇرادى.

بىردە كەڭەستىك ساياساتتىڭ كەسىر-كەسا­پاتىن بولجاعان وقىمىستى لەنينگراد قالاسىنان كەلگەن ق.جۇبانوۆ: «جەل­كەڭدەگى كۇدىرەيىپ تۇرعان نە زات؟» – دەي­دى دە: «جاتقا توگىلتىپ ايتاتىنىڭدى ەش­كىمگە سەزدىرمە, مي-ساناڭا ءسىڭىرىپ الىپ­­سىڭ!» – دەپ, اقىل-كەڭەسىن بەرىپ, جا­عىپ جى­بە­رىپتى. سونان سوڭ: «بۇل – بۇقار جى­راۋ­دىڭ قاراكەرەي قابانباي باتىر كوز جۇمعاندا جانازاعا جينالعان ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىنا بەرگەن باتاسى ەكەن», – دەپتى.

زادىندا, بۇقار جىراۋدىڭ دانالىقتى عيبراتناماسى – عاسىرلاردىڭ كاۋسار بۇلاعى. سونداي-اق ءححى عاسىردىڭ گەوساياسي جاعدايىندا وزگەشە وزەكتى!

سەرىك نەگيموۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور