ءبىزدىڭ قوعامدا ۇنەمى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قاندى مايدانى جانە وعان قاتىسقان قازاقستاندىقتار تۋرالى ءسوز بولعاندا, سوعىس قاسىرەتىن كورگەندەر ەرىكسىز ەسكە الىنادى. ونىڭ ىشىندە: باتىرلار دا, ماراپاتتاۋ توسبەلگىسىن الىپ ماراپاتتاۋ شاتتىعىنا جەتە الماعاندار دا, ەرلىك جاساي جەر قۇشقاندار دا, مايداننان امان-ەسەن ورالعاندار دا... ياعني, ازاپ شەگۋشىلەر دە جانە ءوز ءىس-قيمىلدارىنا بەرىك سەنگەندەر دە بار.
ال وسىنىڭ بەل ورتاسىندا تۇرعان, نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارى قولىنا تۇسكەن تۇتقىندار, ولاردىڭ تاعدىرى تۋرالى زەردەلەۋگە عالىمداردىڭ مۇمكىندىگى بولماسا, حالىق پەن كۋاگەرلەردىڭ بۇل تاقىرىپتا ءسوز قوزعاۋدا بويىن ۇرەي بيلەدى. اجال الدىندا تۇرعان پەندەدەن «دۇرىس باعىت ۇستامادىڭ» دەۋ, ايتۋعا وڭاي بولعانمەن, ادام جانىنىڭ تاتتىلىگى دە شىندىق ەمەس پە؟ ارينە, قورقاقتىق پەن باتىرلىقتىڭ سىنالاتىن كەزى بولادى. دەگەنمەن, الىپ اۋقىمداعى مايدان دالاسىندا جاۋ قولىندا قورشاۋدا قالىپ جاپا شەگۋى, جارالى شالا-جانسار قالۋى نەمەسە اجداھاداي ازۋلى دۇشپان الدىندا السىزدىك كورسەتۋى ابدەن مۇمكىن جاعداي ەدى ول. بىراق, سونى ەكشەي الدىق پا؟ ءتىپتى و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەن ەرلەردى قويعاندا, ءتىرى قالىپ, تۇتقىن توزاعىنان وتكەن ازاماتتارىمىزدىڭ تاعدىر-جولى شىنايى جازمىش پا ەدى, الدە زورلىق-زومبىلىق سالدارى ما؟ مۇنى سەزگەنمەن, سەرگەكتىك تانىتا المادىق. ەندەشە, «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەن قازاق اتامىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ماڭگى ەل» يدەياسىنان كەيىنگى مەنىڭ باسىما تۋىنداعان العاشقى وي, ءداستۇرلى قالىپتاسقان ادام قۇندىلىعىن تولىققاندى قالاي ساقتاي الامىز؟ ول ءۇشىن نە قاجەت؟ دەگەن سۇراقتار مازالادى. البەتتە «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى». مۇمكىندىگىنشە تاريحي اقيقاتقا نەگىزدەلگەن ادىلەتتىلىك بولماي, تاريح كوشى جىلجۋى دا قيىنعا سوعار. سوندىقتان دا ءاربىر ازامات وسى جولدا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. مەن دە كەڭەس كەزەڭى تاريحىندا ەلەنبەي كەلگەن سوعىس تۇتقىندارىنىڭ تاعدىرلارى جونىندە قىسقاشا ءسوز قوزعاۋدى پارىزىم دەپ سانادىم.
***
تۇتقىنعا تۇسكەن كەڭەس سولداتتارىنىڭ, اسىرەسە, 1941 جىلعى كۇز ايىنداعىلاردىڭ سانى وتە كوپ ادامدى قامتىدى. 1990 جىلعى كسرو قورعانىس مينيسترلىگى دەرەكتەرى بويىنشا, 3 ملن. 900 مىڭنان استام ادام كەڭەس سولداتىنىڭ نەمىس تۇتقىنى بولعانى جونىندە مالىمەت بەرىلەدى. جالپى, سوعىس جىلدارى فرانتسۋز تاريحشىسى ن.ۆەرتتىڭ اقپاراتى بويىنشا 6 ملن.-عا جۋىق كەڭەس وداعىنىڭ تۇرعىندارى تۇتقىندىق قاسىرەتتىڭ ءدامىن باسىنان وتكەرگەن. ءدال وسىنداي ساندى مقك مالىمەتى نەگىزىندە ىزدەنۋشى, ديپلومات ب. سادىكوۆا دا كەلتىرەدى. بۇل ادام جانىن تۇرشىكتىرەتىندەي سان. ادام وركەنيەتى تاريحىندا, مۇنشالىقتى دۇشپان جاعىنداعى وسىنشاما ادامداردىڭ تۇتقىنعا تۇسكەن كەزى بولماعان. سولداتتاردىڭ باسىم بولىگى, تۇتقىنعا تۇسكەندەر دە 17 مەن 37 جاس ارالىعىنداعى جاستار بولدى. وسىنداي بۇلت ۇيىرىلگەن كەزەڭدە تۇتقىنعا تۇسكەندەر ىشىندە جاس جاۋىنگەر, تالانتتى مۋزىكانت – ايتكەش تولعانباەۆ پەن جازۋشى حامزا ابدۋللين سياقتى مىڭداعان باسقا دا جاۋىنگەرلەر بولدى. نەمىس كونتسلاگەرلەرىندە 3 ميلليوننان اسا ادام جان تاپسىردى. ونداعى توزاق وتىنا كۇيگەن جانە جان ازابىنا شىداعان ادامدارعا «ساتقىندىق» «مارتەبەسىن» بەرۋ, قانشالىقتى ادامزات جاراتىلىسى قۇقىنا ساي كەلەدى ەكەن؟ جان كۇيزەلىسىن ادامنان وزگە تۇسىنەر كىم بار؟ مۇنداي سۇراقتار جاھاندىق اۋقىمدا قازىر دە وزەكتى.
سىزدەرگە ۇسىنىلىپ وتىرعان ماقالادا تۇتقىنعا تۇسكەندەر, ونىڭ ىشىندە «تۇركىستان لەگيونىنا» تۇسكەندەر تۋرالى ءسوز قوزعالادى. وتاندىق تاريحشىلار بۇل ماسەلە جونىندە سوڭعى جىلدارى قالام تارتا باستادى. پروفەسسور كوشىم ەسماعامبەتوۆ, امانتاي كاكەن, باقىت سادىقوۆا جانە گۇلجاۋھار كوكەباەۆانىڭ مونوگرافيالارى, نەمىس جانە كەڭەستىك كونتسلاگەرلەردەن كەيىن امان قالعانداردىڭ ەستەلىكتەرى جارىق كوردى. بۇل تاقىرىپتى تۇركيا قازاعى, پروفەسسور ابدۋاقاپ قارا دا مونوگرافياسىندا كەڭىرەك زەرتتەۋگە تالپىنىس جاساعان.
تۇتقىن. لەگيوننىڭ قۇرىلۋى.
كەڭەس مەملەكەتىنىڭ قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىنىڭ ءتۇرلى قىرلارىن زەرتتەۋ ماقساتىن كوزدەگەن 1997-1999 جىلدار ارالىعىندا, تاريحي ادىلەتتىلىكتى زەردەلەۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا كوميسسيانىڭ قۇرامىندا بولعان كەزەڭدە, قۇقىقتانۋشى سابىر قاسىموۆ مەنىڭ قولىما ءبىرشاما قۇجاتتار كوشىرمەسىن ۇسىنعان ەدى. سولاردىڭ ىشىندە: بۇرىشتاما (شتامپ) قويىلعان مىنا ءبىر قۇجاتتا («وتە قۇپيا», 1 دانا. كسرو ىىۇك كۇنگەي كاۆكاز مايدانىنىڭ ەرەكشە ءبولىمى, 1943 جىلدىڭ 19 قاڭتارىنان 6-شى ءبولىم, № 1840/ب, تبيليسي ق.) نەمىس ارمياسىنىڭ «تۇركىستان لەگيونى» سولداتتارىنىڭ (قۇجاتتا وسىلاي) قىزىل ارميا جاعىنا شىققاندارى تۋرالى» حابارلايدى. سونىمەن قاتار, «انىقتاما. قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقاسى كسرو مقك ورتالىق مۇراعاتىنداعى ءىس-قاعازىندا ساقتالىنعانى تۋرالى دا حابارلايدى, 1-توم, قور (تۇسىنىكسىز), 312 «ە»-ءتىزىم, رەتتىك 663, ءىستىڭ بەتى -10-11. سول جاعىنداعى بۇرىشتا 31.12.1965 جىلى كسرو مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى مقك-ءنىڭ ءمورى».
بۇل قۇجاتتار ارقىلى تاريحتىڭ «اقتاڭداق» بەتتەرى اشىلا تۇسەتىندىكتەن جانە ناقتى ادامدار تاعدىرىنا بايلانىستى بولعاندىقتان مالىمەتتى جاريالاۋدى ءجون كوردىك. جاۋ قولىنا تۇسكەندەردىڭ بارلىعى ساتقىن بولماعانى كوپشىلىككە ايان, ول «تۇركىستان باتالونىنىڭ» قۇرامىنداعىلار نكۆد حابارلامالارىندا ايتىلعانداي «ءوز ەرىكتەرىمەن جانە قولدارىنداعى قارۋلارىمەن قىزىل ارميا جاعىنا وتكەندىگىمەن» دايەكتەلەدى. كەڭەس سولداتتارىن تۇتقىنداۋدىڭ جاي-كۇيى پۋ چگۆ زكف 7-ءشى ءبولىمىنىڭ باستىعى مايور ءزۋسمانوۆيچتىڭ بەرگەن حابارلاماسىندا جان-جاقتى جازىلعان. تۇركىستان لەگيونى بويىنشا مالىمەتتەر كسرو ىدىراعانعا دەيىن, مۇراعاتتىڭ زكف قورىنىڭ 286-ءىس, 1019-ءتىزىمى, 106-110پپ., III, 112-115 پپ. ساقتالىنعان ەدى. مۇنى بولاشاق زەرتتەۋشىلەر نازارىنا باعىت-باعدار بەرۋگە كومەگى بولار دەگەن نيەتپەن, ناقتىلاپ وتىرمىز.
قاشقىن (ب.ا. – ماتىندە وسىلاي جازىلعان) بەكتاسوۆتىڭ (ەسىمى بەرىلمەگەن) حابارلاماسىنان, نەمىستىڭ رككا جاۋىنگەرلەرى مەن كومانديرلەرىنەن قۇرالعان تۇتقىنعا تۇسكەندەردى ۇستاۋ لاگەرى – نەگىزىنەن اۋىر ازاپ پەن ءولىم قۇشتىرعان, ياعني ادامدى قورلاۋ مەن حايۋاندىق ءتارتىپتىڭ ورنى بولعانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس: «1941 جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ سوڭىندا مەنى ليباۆسك گوسپيتالىنان سوعىس تۇتقىندارىنا ارنالعان تيلزيت لاگەرىنە اۋىستىردى. سول كەزدە تۇتقىندار سانى – 24000-عا جۋىق بولعان ەدى. كۇز بەن جاز ايلارىندا لاگەردە 18-19 مىڭ ادام قايتىس بولدى. جاڭادان تۇسكەن كەزەڭدە ساياسي قىزمەتكەرلەر مەن ەۆرەيلەردى تۇتقىنداردىڭ نەگىزگى بولىگىنەن ايىرىپ, اتۋ جازاسىن بەرەتىن. لاگەردەگى كەز كەلگەن ءتارتىپتى بۇزعانى ءۇشىن ادامدار اتۋ جازاسىن الاتىن. اشتىق پەن اۋرۋدان (تيف, ديزەنتەريا, وكپەنىڭ قابىنۋى, تۋبەركۋلەز) كۇن سايىن 100-گە جۋىق ادام ءولىم قۇشاتىن».
ادام ايتقىسىز اشتىق تۇتقىنداردىڭ باسىن اينالدىردى, كاننيباليزمگە دە (ادام جەۋ) جول بەرىلدى. وسىنداي مالىمەتتەرمەن نۇرعاليەۆ, ومىرزاقوۆ جانە باسقالار دا كۋالىك ەتەدى. تيلزيت لاگەرىندە قازاقستاندىق سولداتتاردىڭ بولعانىن ۇلتى تاتار يدەلەۆ تە جاۋابىندا كۋالاندىرادى. ونىڭ قولجازباسى گۋۆەردىڭ سوعىس, رەۆوليۋتسيا جانە بەيبىتشىلىك (اقش) مۇراعاتىندا بولعاندا قولىما تۇسكەن جانە 2005 جىلعى جارىق كورگەن «قىزىلدار جانە قارالار» اتتى كىتابىمدا باسىلعان بولاتىن.
ايتا كەتۋ كەرەك, كەڭەس وداعى زامانىنداعى گااگا جانە جەنەۆا «سوعىس تۇتقىندارىن ۇستاۋ تۋرالى» (1929 جىلعى 27 شىلدە) كونۆەنتسيالارىنا قول قويماۋى, تۇتقىنعا تۇسكەن ميلليونداعان وتانداستارىمىزدىڭ قايعى مەن قورلىققا دۋشار بولۋىنا جول اشتى. كوپتەگەن تۇتقىندار قورلىقتان, اشتىقتان, ءتۇرلى زارداپتاردان ولىمگە ۇشىرادى. كسرو تاراپىنان تۇسكەن سوعىس تۇتقىندارى دارىگەرلىك كومەك, حالىقارالىق «قىزىل كرەست» قورعاۋى, تۋعان-تۋىستارىمەن حات الماسۋ جانە باسقا دا قۇقىعىنان مۇلدەم ايىرىلدى.
ي.ۆ.ستالين باستاعان كەڭەس مەملەكەتىنىڭ باسشىلارى ازاماتتاردىڭ جانە نەمىس اسكەري بولىمدەرىنە تۇسكەن تۇتقىندار مەن جاۋ قولىنا بەرىلگەندەردىڭ وتباسىلارى قولداۋىنان باس تارتتى. مۇنداي جاعداي فاشيستىك اكىمشىلىكتىڭ ارقاسىن كەڭ جايىپ, ەركىمەن ارەكەت ەتۋىنە مۇمكىندىك بەردى.
كەيبىر زەرتتەۋشىلەر تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋ مۇستافا شوقاي يدەياسى بولدى دەپ ەسەپتەيدى. كەڭەستىك بيلىكتى مويىنداماعان, نەمىس يدەولوگياسىن قابىلداماعان ساياسي ەميگرانت م. شوقاي ءوزىنىڭ پايىمداۋىمەن, ءتۇرلى ۇيىمدار قۇرۋ جولىمەن دە تۇتقىنعا تۇسكەن, اشتىق پەن ءمۇساپىر حالدەگى تۇركىستاندىقتاردى تۇتقىننان الىپ شىعۋعا بولاتىندىعىن بىلدىرگەن-ءدى.
كسرو ىشكى ىستەر حالكومىنىڭ ورىنباسارى, ەرەكشە بولىمدەر باسقارماسىنىڭ باستىعى, 3-ءشى رانگتاعى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميسسارى اباكۋموۆقا تۇسكەن حابارلامادان ءۇزىندى كەلتىرسەك: «1942 جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا تەڭىز اتقىشتار بريگاداسىنىڭ 68-ءشى قورعانىس بولىگىندە, 56-ارميانىڭ, 1941 جىلعى شايقاستاردا ءارتۇرلى ۋاقىتتا نەمىستەر قولىنا تۇسكەن, لاگەردە بولعان, سونان سوڭ تاڭدالىپ الىنىپ, «تۇركىمەن (؟) ۇلتتىق لەگيونىنىڭ» 3-ءشى باتالونىنا بەكىتىلگەن ورتاازيالىق ۇلت وكىلدەرى, قىزىل ارميانىڭ بۇرىنعى قاتارداعى جانە كوماندالىق قۇرامىنان تۇراتىن اسكەري قىزمەتكەرلەردەن توپتاستىرىلعان نەمىس ارمياسىنىڭ «تۇركىستان لەگيونىنىڭ» 41 جاۋىنگەرى ءوز ەرىكتەرىمەن ءبىزدىڭ جاققا قاراي ءوتتى: قازاقتار – 20, وزبەكتەر – 9, تاتارلار – 4, قىرعىزدار – 3, تاجىكتەر – 3, تۇركىمەن-1, باشقۇرت – 1, بۇرىنعى قىزىل ارميانىڭ ورتاشا كومانديرلەرى – 3, قىزىل ارميانىڭ كىشى كومانديرلەرى – 8, بۇرىنعى قىزىل اسكەرلەر – 30». سونىمەن قاتار, حابارلاما ماتىنىندە «تۇركىمەن لەگيونىنىڭ» ۇيىمداستىرىلۋىنا باستاما جاساعانداردىڭ ءبىرى ەميگرانت ۆەليحان, ۋزبەك (ماتىندە وسىلاي)» ەكەنى ايتىلادى. بۇل جەردە اسا ءمان بەرىلەتىن جاعداي, تۇركىستان لەگيونىنىڭ جاۋىنگەرلەرى كەڭەس اسكەرىنىڭ 1945 جىلعى جەڭىسىنەن بۇرىن-اق, ياعني 1942 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قىزىل ارميا جاعىنا ءوز ەرىكتەرىمەن وتكەندىگى.
كەلەسى انىقتامادا «تۇركىستان جاياۋ اسكەر لەگيونىنىڭ», «بۋرجۋازيالىق-ۇلتشىل» ۆالي كايۋم حان باسشىلىعىنداعى, جان-جاقتى سيپاتتاماسى بەرىلگەن ء(تۇرى, بويى, كىممەن قارىم-قاتىناستا جانە ت.ب.) «تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ» قاتىسۋىمەن, نەمىس باسشىلىعىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعانى جونىندە ايتىلادى. سول سياقتى, بريانسك مايدانى ماڭىندا قىزىل ارميا جاعىنا وتكەن لەگيونەر سەيتمۋراتوۆ, ۆالي كايۋم حانعا دەيىن «تۇركىستان كوميتەتىنىڭ» توراعاسى, 1942 جىلدىڭ قاڭتارىندا قايتىس بولعان اتاقتى ۇلتشىل مۇستافا شوقاي بولعانىن ايتادى. (اتاقتى قازاق ساياسي ەميگرانتى مۇستافا شوقاي (چوكاي) بەلگىسىز انىقتالماعان جاعدايدا 1941 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا قايتىس بولعان, سوندىقتان دا ول لەگيوننىڭ قالىپتاسۋى ونىڭ قاتىسۋىنسىز بولعان. (قاراڭىز: م. چوكاي «يا پيشۋ ۆام يز نوجانا...»). ساياسي قايراتكەر ءولىمى ۇرپاعىن ويلاندىرماي قويمادى, كەيىن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ك.ەسماعامبەتوۆ جانە باسقا دا زەرتتەۋشىلەر ەڭبەكتەرىندە زەردەلەنەدى. جوعارىداعى مالىمەتتەر م.شوقايدىڭ لەگيوننىڭ قۇرىلۋىنا قاتىسۋى مۇمكىن ەمەستىگىن ايقىندايدى.
كەلەسى حابارلاما بويىنشا كسرو حىىك كۇنگەي كاۆكاز مايدانى ەرەكشە ءبولىمىنىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ اعا مايورى ن.رۋحادزە جوعارى جاققا بىلايشا اقپارات بەرەدى: «لەگيونەرلەردى تەرگەۋمەن قاتار, ولاردىڭ قارسى تىڭشىلىق جانە ديۆەرسيالىق جاعى بويىنشا مايدان جۇمىسىنا تارتۋ قۇرالدارىن زەرتتەۋمەن اينالىستىم. بۇل جۇمىسقا التى ادامنىڭ كانديداتۋراسى تاڭداپ الىندى: لەگيون تۇرعان جەرگە جەتۋ جانە باسقا لەگيونەرلەردى اكەلۋ تاپسىرماسىمەن بەس ادام, سونىمەن قاتار, لەگيوندا جۇمىس اتقاراتىن نەمىستىڭ «I-تس» تىڭشىلار بولىمىنەن» نەمىس وفيتسەرىن ۇستاۋ جانە كەڭەس اسكەرى جاعىنا جەتكىزۋ ماقساتى بەلگىلەندى. ودان باسقا, چگۆ ارمياسى حىىك (نكۆد) ەرەكشە بولىمدەرىنىڭ بارلىعىنا كەڭ اۋقىمدا لەگيوندى بولشەكتەۋ ماقساتىندا, ولاردى «تۇركىمەن لەگيونى» قاتارىنا ەنگىزۋ ءۇشىن قازاق, وزبەك, تاتار, قىرعىز جانە باسقا اسكەري قىزمەتكەرلەر قاتارىنان تەكسەرىلگەن اگەنتۋرا تاڭداپ الىندى».
حابارلامادان كورىنىپ تۇرعانداي, حىىك (نكۆد) ءوز ەركىمەن بەرىلگەن لەگيون مۇشەلەرىن كەڭەس اسكەرىنىڭ ناقتى ماقساتتارىنا بەلسەنە پايدالانعان. تيىسىنشە, كوپتەگەن لەگيون مۇشەلەرى ۇگىت-ناسيحات جانە كەڭەس وداعى جاعىنا وتەتىندەردى تارتۋ ءۇشىن نەمىستەر جاعىنا كەرى قايتارىلدى. ولار بولسا مۇنداي قايتا ورالعانداردى سول جەردە ۇستاپ, اتىپ تاستايتىن بولعان. جالپى بايانداۋ بويىنشا «تۇركىستان لەگيونى» تۋرالى ءسوز بولعانمەن, حىىك (نكۆد)-نىڭ ارنايى حابارلامالارىندا «تۇركمەنسكي», «تۋركەستانسكي» دەگەن اتاۋلار ءجيى كەزدەسەدى. ۇيىمداستىرۋشىلار فاميلياسى دا ءارتۇرلى جازىلادى: ۆالي كايۋم حان (ۆاليحان), ەسىمدەرى مەن تەگى دە كورسەتىلمەگەن. مىسالى, م. شوقايدى «م. چوكاي» دەپ كورسەتەدى.
بالعا مەن ءتوس اراسىندا
تۇركىستان لەگيونى 1942 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قۇرىلدى. كەي جاعدايلاردا باسقا دا ايلار اتالادى. بىراق بۇل ءارتۇرلى باتالونداردىڭ قۇرىلۋ مەرزىمىنە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ماۋسىمنان قىركۇيەككە دەيىن, مىسالى, 785.5 ءنومىرلى 7-ءشى باتالون 1942 جىلى ماۋسىم ايىندا رومنى قالاسىندا (پولشا) قۇرىلدى. 784 ءنومىرلى 6-شى باتالون 1942 جىلى شىلدە ايىندا ۆارشاۆا ماڭىنداعى لەگيونوۆو ەلدى مەكەنىندە جيناقتالدى. كەيبىرەۋلەرى چەحيا, ءتىپتى ۋكراينادا قۇرىلعان سياقتى. لەگيونعا جاۋىنگەرلەر مۇشەلىككە ءوز ەركىمەن كىرگەن دەگەن دە كوزقاراس بار. بىراق, ساراپتاما كورسەتىپ وتىرعانداي, جاۋىنگەرلەردىڭ كەيبىرەۋى لەگيونعا اشتىقتان قاشىپ كىرۋگە مۇقتاج بولسا, ال كەيبىرى وتريادقا كۇشتەۋ ارقىلى تارتىلعان. مىسالى, ايتكەش تولعانباەۆ وسىلايشا لەگيونعا تۇسكەن.
كەڭەستىك وكىمەتكە قارسى ۇلتتىق لەگيونداردى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى ورتالىعى ارنايى لاگەرلەر – پولشاداعى لەگيونوۆو جانە ەدلين ستانتسياسى جانىنداعى كازارمالار بولىپ تابىلادى. ودان باسقا دا ورتالىقتار بولدى. لەگيونەرلەر كيىمىنىڭ فورماسىنا «اللا بىزبەن بىرگە!» دەگەن جازۋى بار قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيىنىڭ سۋرەت-بەلگىسى (ەمبلەما) سالىندى. لەگيونوۆودا بارلىق تۇتقىندار ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس بولىمدەر بويىنشا ورنالاستىرىلدى. مۇندا «تۇركىستان باتالونىنان» بولەك, ارميان, ازەربايجان, گرۋزين, ۋكراين, ءتىپتى افريكاداعى باسقىنشىلىق كەزىندەگى قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردان قۇرالعان اراب لەگيونى قالىپتاستى. ورىس تۇرعىندارىنان قۇرالعان سانى اۋقىمدى لەگيونەرلەر ەكى ارميانى قۇرادى – ارميا گەنەرالى ۆلاسوۆ باسشىلىعىنداعى ورىس ازاتتىق ارمياسى (روا) جانە گەنەرال كامينسكي قولباسشىلىعىندا بولدى. باسقا دا ورىس كازاكتارىنان تۇراتىن پولكتاردىڭ بىرنەشەۋى بولعان.
ءتارتىپ بويىنشا دايارلىق ورتالىقتارىنا كەلگەن بولاشاق لەگيونەرلەرگە ۋاقىتىمەن تاماق, ارنايى فورما بەرىلدى جانە اسكەري-تاكتيكالىق دايارلىق جۇرگىزىلدى. ولارعا اي سايىن تولەندى, دەمالىس كەزىندە قالاعا شىعىپ تۇرۋعا رۇقسات بەرىلدى. (ايتقانداي, وتاندىق تاريحشىلار تاراپىنان «حيۆي» جاعدايى زەرتتەلمەگەن وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. نەمىس تىلىندە – «حيۆي», نەمىس ارمياسىنا كومەك بەرگەن سوۆەت جاۋىنگەرلەرىن قىسقاشا وسىلاي اتاعان). «حيۆيلەر» تولىق ماعىناسىندا تۇتقىندار بولماعان, كوبىنە ەركىن جالدانۋشىلارعا كەلەدى. قورشاۋدا قالعان نەمەسە السىرەگەن كەڭەس جاۋىنگەرلەرى وزدەرى نەمىستەردىڭ اسكەري بولىمىنە بارعان جانە نەمىس سولداتتارىنىڭ تاماعى مەن تۇرعان جەرلەرىندە, وكوپ, بلينداجدار قازۋعا, ءتىپتى سنارياد تاسۋ, تاعى باسقا جۇمىستار ءۇشىن پايدالانىلعان. مۇنداي «حيۆيلەر» نەمىس اسكەرىندە ايلاپ جۇرگەن, بىراق ەكى جاقتى شابۋىل باستالعان كەزەڭدە, قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرى ولاردى قاتال جازالايتىن بولعاندىقتان, سول مەزەتتە قاشىپ كەتەتىن بولعان. «حيۆيلەردىڭ» سانى انىقتالماعان, بىراق وتە كوپ بولعانى دا جاسىرىن ەمەس, كەيبىرەۋلەر ونىڭ سانىن ميلليونعا جۋىقتاتادى. كەڭەستىك تۇتقىندا بولعان نەمىس وفيتسەرى ۆيگاند ۆيۋستەر ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە (كروۆاۆىي كوشمار ۆەرماحتا. م., 2010) «حيۆي» تۋرالى ءىشىنارا جازادى. وندا «حيۆيلەردىڭ» كوپتەگەن سۋرەتى بەرىلگەن.
ال ەندى لەگيون جايىن جالعاستىراتىن بولساق, وعان تارتىلعان تۇتقىندار اراسىندا: بولاشاقتا كسرو مەملەكەتىنىڭ تاراتىلاتىنى, ءدىن قايتا ورنىنا كەلەتىنى, ۇجىمداسقان شارۋاشىلىق بولمايتىندىعى جانە ءاربىر ادامعا ءوز شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋگە جەكە جەر ۇلەسى بەرىلەتىندىگى جونىندە اڭگىمەلەر مەن لەكتسيالار ءوتكىزىلىپ تۇردى. لەگيونەرلەرگە ارنالعان «ميللي تۋركەستان» جانە ورىس تىلىندە «كليچ» جۋرنالى شىعارىلىپ تۇردى. باتالوندى نەمىس وفيتسەرلەرى: مادەلبايەر, حايس, مارمادەر جانە باسقالار باسقارعان. ءاربىر باتالون قۇرامى 300-گە جۋىق جاۋىنگەرلەردەن تۇردى. مايدانعا كەتەر الدىندا لەگيونەرلەر انت قابىلداعان, بارلىق قوعامدىق شارالار مولدالاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلىپ وتىرعان. ناسيحاتشىلار ۇنەمى گەرمانيا تۇركىستان حالقىنا كومەكتەسەتىنىن ايتاتىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ادامدارعا يدەولوگيالىق تاربيە جۇمىسى ۇنەمى جۇرگىزىلگەن. بىراق, دەگەنمەن دە لەگيون جاۋىنگەرى مارتەبەسى, نەمىس ارمياسى اسكەرىنىڭ جاۋىنگەرى مارتەبەسىنەن الدەقايدا تومەن بولدى.
1942 جىلدىڭ جازى مەن كۇز ايلارىندا «تۇركىستان لەگيونىنىڭ» باتالونى مايدانعا جىبەرىلەدى جانە «كاباردينسكايا» جانە «اسفالتوۆايا» ستانتسيالارىنا كەلەدى. اتاۋىنا قاراعاندا ولار كۋبان جانە دون ماڭىندا بولعان. كەيىن لەگيونەرلەردىڭ ءوزى حابارلاعانداي مايدانعا باعىتتالعان جولدا «قىزىل ارميا جاعىنا وتكىسى كەلەتىندەر جاعى بەلسەندىلىك كورسەتكەن, ال مايدان ايماعىنا كەلگەندە, ناقتى دايارلىقپەن قىزىل ارميا جاعىنا جەكە جانە توپ بويىنشا ءوتۋگە بايلانىستى ىشتەي بىتىراڭقى كۇيگە ءتۇستى». باتالوننان روستوۆتان دونعا دەيىن جاۋىنگەرلەر جەكە جانە شاعىن توپ بولىپ قاشا باستادى. قىزىل ارميا جاعىنا ءوتۋدىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءرولىن بايجانوۆ پەن بەكتاسوۆ اتقارعان. وزدەرىنىڭ تىڭشىلارى ارقىلى اقپاراتتانعان نەمىس جاعىنداعىلار, لەگيونەرلەر قىزىل ارميا جاعىنا شىققان جاعدايدا اتۋ جازاسىن الاتىنى, وتباسىلارىنا زيان كەلتىرەتىنىن جاريالاپ قورقىتىپ وتىرعان.
«تۇركىستان لەگيونى» جاۋىنگەرلەرىنىڭ كوڭىل-كۇيلەرى كۇردەلەنە تۇسكەن. ولاردىڭ ءبىر بولىگى نەمىستەر جاعىنا ادال قىزمەت اتقاردى. مۇنداي ادامداردى باسشىلىق ۇنەمى ماراپاتتاپ وتىردى. ال كەيبىرەۋلەرى كەڭەس بيلىگىنىڭ ايىپتاۋىنان سەسكەنىپ, وزدەرىنە قاشۋعا ىڭعايلى مەزگىلدى كۇتتى. العاشقى مۇمكىنشىلىكتى پايدالانىپ قىزىل ارميا جاعىنا شىققاندار دا از ەمەس. مىسالى, نۇرعاليەۆ حابارلاماسىندا: «ۋكراينادا پويىزدان 10 ادام قاشىپ كەتسە, كۋباندا بەلورەچەنسكىدەن جاياۋ كەلە جاتقاندا 7 ادام. اسفالتوۆكىدە جانە جولدا 13 ادام. ءبىز وتپەستەن بۇرىن 22 جەلتوقسان كۇنى تاڭەرتەڭ ءبىر مەرگەن قاشىپ كەتكەن». ...23 جەلتوقسان كۇنى بەكتاسوۆ پەن بايجانوۆ جىلدام وزدەرىنىڭ ادامدارىن جينايدى. «وسى ءتۇن ءبىزدى اۋىستىراتىن نەمىستەر كەلۋ كەرەك ەدى, ولاردىڭ بايلانىسشىسى كەلگەن». «...بايجانوۆ پەن بەكتاسوۆ وزدەرىمەن 29 ادامدى الىپ ەرتەرەك شىعىپ كەتتى», – دەپ كورسەتەدى. قىزىل ارميا جاعىنا لەگيونەر جاۋىنگەرلەر وتەردە دە قايعىلى وقيعالارعا جول بەرىلگەندىگى, نكۆد وفيتسەرلەرى كەڭەستەر جاعىنا شىعۋدان باس تارتقان جاعدايدا جاۋىنگەرلەردى, سول ورنىندا اتىپ جىبەرىلگەنى ايتىلادى. بۇل ولتىرىلگەندەر احمەتوۆ نەمەسە سىزدىكوۆ بولۋى مۇمكىن». ال نەمىستەر قاشقىنداردى كورىپ, اتىستى باستايدى, وسى كەزەڭدە ءبىرشاما لەگيونەرلەر جەر قۇشادى. كەيبىر قاشقىندار ارنايى قويىلعان نەمىس بەكەتتەرىندە ۇستالسا, كەيبىرەۋلەرى ۇستالعان ورنىندا اتىلدى نەمەسە ۇزاق مەرزىمگە اباقتىعا جابىلدى.
لەگيونەرلەر باتالونىن ىدىراتۋ جانە ونى قىزىل ارميا بولىمدەرىنىڭ جاعىنا قاراي بۇرۋ ماقساتىن كوزدەگەن 4-ءشى باتالوندا (№ 782) جاسىرىن ۇيىم بولدى. ۇيىم ءوزىنىڭ كوماندالىق قۇرامىن قۇردى, ونىڭ قۇرامىندا: ۋشۋروۆ باتالون دارىگەرى, 1-ءشى روتا كومانديرى كوروتاەۆ (قاراتاەۆ؟), شتاتتىق روتانىڭ كومانديرى ابدۋللين, فەلدشەر ابدۋجاپاروۆ, 1-ءشى ۆزۆود كومانديرى يسمايلوۆ, 1-ءشى روتا ستارشيناسى ۋماروۆ بولدى. بىراق, شتاتتىق روتا كومانديرى گافۋروۆ, 1-ءشى روتا ستارشيناسى حاميتوۆ, حيميالىق ۆزۆود كومانديرى يمانباەۆ جانە لەگيونەر كۋنيەۆتىڭ جاسىرىن ۇيىمعا ساتقىندىق جاساعانى تۋرالى نكۆد حابارلاماسىندا ايتىلادى. مۇنداي ماقساتتى كوزدەگەن جاسىرىن توپتار 1-ءشى باتالوندا دا بولدى. ولاردىڭ ىشىندە 5-ءشى روتانىڭ كومانديرى, بۇرىنعى قىزىل ارميانىڭ لەيتەنانتى يگديساموۆ جانە بۇرىنعى لەيتەنانت نازيروۆ بەلگىلى بولدى. بۇل اقپارات جوعارىداعى حىىك حاتتاماسىنان الىنىپ وتىر: «1943 جىلدىڭ 18 قىركۇيەكتىڭ تۇنىندە 389-شى باتالوننىڭ سولداتتارى مەن وفيتسەرلەرى «كوتەرىلىسكە شىقتى» (ماتىندە وسىلاي بەرىلگەن), بار نەمىستەردى ءولتىرىپ, قىزىل ارميا ءبولىمىنىڭ جاعىنا تولىقتاي وتەدى. لەگيونەرلەردىڭ ۇيىمداسىپ ءوتۋ جاعىنىڭ باستاماشىسى 1-ءشى روتا كومانديرى اتاحانوۆ ابدۋللا بولدى. ال باتالون كومانديرى, مايور ۆالتەر كەڭەس جاعىنا وتكەن لەگيونەرلەر قولىنان قازا تاپتى. سايىپ كەلگەندە, بارلىق باتالوندا لەگيونەرلەردىڭ قىزىل ارميا جاعىنا ءوتۋ جاعدايى كورىنىس الدى». ورىس-كەڭەس تاريحشىسى دميتري ۆولكوگونوۆ ءوزىنىڭ «تريۋمف ي تراگەديا» دەگەن كولەمدى ەڭبەگىندە بەرگەنوۆ دەگەن قازاق 44 اسكەردى نەمىس جاعىنان مايداندى بۇزىپ قىزىل اسكەرگە وتكەنىن جازادى.
گۋرەۆ (اتىراۋ) وبلىسىنان شىققان اليحان اگاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى جەكە توپ ديۆەرسيالىق جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن باتىس قازاقستانعا تاستالدى. بىراق كوپ ۇزاماي قورشاۋعا ءتۇستى جانە ولاردى حىىك (نكۆد)-نىڭ ەرەكشە توبى جويىپ جىبەرگەن. ا. اگاەۆ سول ءوڭىردىڭ تۋماسى بولاتىن.
ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, «تۇركىستان لەگيونى» جاۋىنگەرلەرىنىڭ جالپى سانى 100 000 ادام شاماسىن قۇرايدى. بىراق بۇل سان دا ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى. لەگيون جاۋىنگەرلەرىنىڭ سەنىمسىزدىگىنە كوزى جەتكەن نەمىس كوماندوۆانيەسى ولاردى مايداننان كەرى شاقىرىپ, يتاليا, فرانتسيا جانە يۋگوسلاۆيا پارتيزاندارىنا قارسى كۇرەسكە جىبەردى. ولاردىڭ ودان كەيىنگى ءومىرى فرانتسياداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتكەرى باقىت سادىقوۆانىڭ ەڭبەكتەرىندە ءبىرشاما زەرتتەلگەن بولاتىن.
ماريا شوقاي ەستەلىگىندە: «ماعان ەكى قازاق كەلدى: ولاردىڭ بىرەۋى تانىمال جازۋشى اسان كايگين, كەلەسى تاشكەنتتىڭ بۇرىنعى ميليتسيونەرى... ەسىمدە قالعانى, ولار نەمىس اسكەرىنەن قاشقىسى كەلدى جانە مەنەن كومەك سۇرادى». بۇل وقيعا 1944 جىلى فرانتسيانىڭ نوجان قالاسىندا بولعان.
ايتكەش تولعانباەۆ كەيىن جازعان ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە تۇركىستان لەگيونىن نەمىس كوماندوۆانيەسىنىڭ فرانتسياعا اۋىستىرعانى تۋرالى ايتادى. 1943 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تۇركىستان لەگيونىنىڭ ورنالاسقان جەرى – فرانتسيانىڭ وڭتۇستىگىندە, تۋلۋزادان الىس ەمەس البي دەگەن شاعىن قالاشىق بولدى. تۇركىستاندىقتار اراسىندا باقتىگەرەەۆ بولعان. وسىندا لەگيون شتابى دا ورنالاستىرىلدى. تۇركىستان لەگيونىندا قارىس كاناتباي دا بولعان ەدى. بىراق ق.قاناتباي ۆالي كايۋم حاننىڭ قاھارىنا ۇشىراۋدان ساقتانىپ, باسقا بولىمشە قۇرامىنا ءوتىپ كەتتى. ءوزارا كەلىسىمنەن كەيىن قارىس كاناتباي اينالاسىنداعى ادامدارمەن گەنەرال ۆلاسوۆ ارمياسىنا كىردى جانە سوندا تۇركىستان ۇلتتىق كەڭەسىن ۇيىمداستىردى. كەيىن بۇل كەڭەستىڭ مۇشەلەرى «تۇركىستان ءىسى» بويىنشا سوتتالدى. سوعىستان سوڭ ق.قاناتباي باتىس ەۋروپادا قالىپ قويعاندىقتان دا «تۇركىستاندىقتار» سوتىنان امان قالدى.
1944 جىلدىڭ مامىر ايىندا تۇركىستان مەملەكەتىن قۇرۋعا ارنالعان العاشقى قۇرىلتاي بولىپ ءوتتى. نەگىزگى باياندامانى ۇلتى قازاق, كوميتەتتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى س.المامبەتوۆ جاسادى. بۇل كىسى تۋرالى مالىمەتتىڭ ازدىعىنا قاراماستان, قۇرىلتايدى وتكىزۋدە ايتارلىقتاي ءرولى بولعانىن بايقاۋعا بولادى.
«تۇركىستاندىقتار» تاعدىرى
«تۇركىستان لەگيونى» مۇشەلەرىنىڭ تاعدىرى ءارتۇرلى, ءبىر بولىگى قىزىل ارميا جاعىنا وتەتىن مەزگىلدە نەمىس بولىمشەلەرىمەن قاراما-قايشىلىقتا قايتىس بولدى. كەلەسى بولىگى قىزىل ارميا قۇرامىنا كىردى.
سوعىس اياقتالعان سوڭ, اسكەري تۇتقىنداردىڭ باسىم بولىگى, ونىڭ ىشىندە «تۇركىستان لەگيونىندا» بولعاندار دا وتانعا قايتىپ ورالدى. كەڭەستىك بيلىك ولارعا كەشىرىم بەرىلەتىنىنە ۋادە بەردى. سونىمەن قاتار, ولاردى ەلىندە وتباسىلارى, سۇيگەن جارلارى مەن بالالارى كۇتكەن ەدى. ا.تولعانباەۆتىڭ ەستەلىگى بويىنشا, ي.ۆ.ستالين اتىنان جانە ونىڭ تاپسىرماسى بويىنشا گەنەرال گوليكوۆ بىلاي دەپ ايتقان: «قۇرباندىقسىز جانە شىعىنسىز سوعىس بولمايدى. دۇشپاندار قولىندا قالعان تۇتقىندار بولعان جاعدايعا كىنالى ەمەس. وتانى كۇتىپ وتىرعان, انالارى, ايەلدەرى, اعايىندارى, قارىنداستارى, قىزدارى مەن بالالارى كۇتىپ وتىرعان وتانداستاردىڭ ۇيلەرىنە ەركىن ورالۋلارىنا بولادى. قايتىڭىزدار!». كەيىنگى جاعداي كورسەتكەندەي تاريحي شىندىق, مۇنىڭ بوس ۇران, ادامداردى الداۋ ەكەنىن كورسەتتى. 1945 جىلى كەڭەس ۇكىمەتى كەي جەردە ۋادەمەن, ال كەيدە كۇشتەپ بۇرىنعى لاگەر تۇتقىندارىن ۇيگە قايتا ورالۋعا ماجبۇرلەدى. بىراق, ەل باسشىلىعىنىڭ اتىنان بەرىلگەن ۋادە تاعى دا وتىرىك بولىپ شىقتى.
م.شوقايدىڭ جەسىرى جاقسى اسەرمەن ەسىنە العان تاعى ءبىر تۇركىستاندىق, ەسىمى حاسان دەگەن قازاق 1946 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا گەرمانياعا جىبەرىلگەن. سوندا بارى-جوعى بەلگىسىز بولىپ كەتەدى, ماريا شوقايدىڭ پايىمداۋىنشا «ونى ولتىرگەن» ءتارىزدى. مۇمكىن حاساندى حىىك (نكۆد) قىزمەتكەرلەرى ۇستاپ الىپ, اتىپ تاستاۋى نەمەسە كەڭەس وداعىندا تار قاپاسقا سالىپ جىبەرىلۋى مۇمكىن.
ايتكەش تولعانباەۆ ەلگە قايتىپ ورالۋ تۋرالى كوپ تولعاندى. ول ورتاعا تانىمال سكريپكاشى بولعاندىقتان دا, وعان يتاليادا كەلەشەگىنە جارقىن جول اشىلعان-دى. بىراق تۋعان دالاسىنا, تۋعان وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, ونى قازاقستانعا ورالتتى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى قارىس قاناتباي, ءالىم (عالىمجان) المات, بايمىرزا حايت گەرمانيادا قالۋدى ۇيعاردى نەمەسە تۇركيا, ەگيپەتكە قونىس اۋداردى... ءالىم المات كەيىنىرەك الەم جۇرتشىلىعىنا مۋزىكانت رەتىندە تانىلدى.
ادىلەتسىز تورەلىك
وتانىنا قايتىپ ورالعاننان كەيىن, بۇرىنعى اسكەري تۇتقىندار نەمەسە كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قىزمەتىنە سىني كوزقاراستاعىلار تۇراقتى تۇردە نكۆد باقىلاۋىندا بولدى. 1945-1946 جىلدار ارالىعىندا ولار تۋرالى ءبىرشاما «ماتەريال» جيناقتالدى. وسى تۇستا اقيقاتىن ايتا كەتۋ قاجەت, وتانىنا ورالعان «تۇركىستاندىقتار» ەشقانداي ساياسي قىزمەتپەن اينالىسقان جوق, زاڭدى بۇزاتىنداي ءىس-قيمىلدار جاساماعان دا ەدى. دەگەنمەن, ولار وزدەرىنىڭ سوڭىنان باقىلاۋدىڭ بارىن بىلەتىن, سوندىقتان دا «بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا» تىرشىلىك كەشتى.
مۇنىمەن سالىستىرعاندا باتىس ەلدەرى, بۇرىنعى اسكەري تۇتقىندارعا مەيىرىمدىرەك جانە كەڭىرەك بولدى. قاجەتتى تەكسەرىستەن كەيىن ولار كۇندەلىكتى ومىرلەرىنە قايتىپ ورالدى, قىزمەت اتقاردى, ءتىپتى ۇكىمەتتىك بيلىك ورگاندارىنا سايلاندى دا. تۇتقىننان بوساپ كەلگەندەر «امان قالعانىڭ ءۇشىن» دەگەن مەدالمەن ماراپاتتالدى.
بىراق, ستاليندىك ۇكىمەت قاراپايىم ادامدار تاعدىرىن ويلاپ, باس قاتىرا قويمادى. جانە شىندىعىندا, كەڭەستىك بيۋروكراتيا, دامىعان ادامزات قوعامىنا ءتان وركەنيەتتىك نورمالارىن ۇستانعىسى كەلمەدى دە.
1947 جىلعا قاراي, وتكەن جىلدار ارالىعىنداعى قازاق, وزبەك, قىرعىز جانە تۇركىمەن كسر-لەرى بويىنشا جيناقتالعان ماتەريالدار ءبىرتۇتاس بىرىكتىرىلدى. ستاليندىك ورگاندار تۇتقىنداردى جازالاعان كەزەڭدەگى ويدان شىعارعان «بىرىككەن» ورتالىقتار مەن وداقتار بويىنشا جيناقتاپ جازالاۋعا بەيىم تۇراتىن. وسىنىڭ مىسالى رەتىندە كوپتەگەن كەڭەس وكىمەتى باسشىلارىن قاپاسقا توعىتقان, 1937-1938 جىلدارداعى «ورتالىقتار» مەن «وداقتاردىڭ» ويلاپ تاپقان «الاشوردا ىسىنە» ەسكە الۋعا بولادى. بۇل ءۇردىستى ۇيىمداستىرۋشىلار: «وتانعا جانە لەنيننىڭ ۇلى ىسىنە ساتقىندىقتارى ءۇشىن حالىقتىڭ تاريحي ءادىل-جازاسىن», الدى دەپ جاريالاپ, ايىپتاۋ شارالارىنىڭ سالماعىن ارتتىرۋعا تىرىسقان-دى.
مۇنداي پروتسەستىڭ جالعاسى رەتىندە «تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتى» جانە «تۇركىستان ۇلتتىق كەڭەسىنە» قاتىسۋشىلار جانە «تۇركىستان لەگيونى» مۇشەلەرى جازاعا تارتىلدى. ايىپتالۋشىلار قۇرامى ءارتۇرلى بولدى, كەيبىرى اسكەري تۇتقىننان ورالعاندار بولاتىن, ال كەيبىرى ستاليندىك لاگەردەن قارمالدى. سولاردىڭ ىشىندە بۇرىن ماشينيستكا – ءىس-قاعازدارىن جۇرگىزۋشى بولىپ قىزمەت اتقارعان, ۇلتى وزبەك ايەل, سوعىسقا دەيىن قازاقستان ۇكىمەتىندە مينيستر قىزمەتىن اتقارعان نۇرقان سەيىتوۆ, سول سياقتى ح.ابدۋللين, ا.ابدۋللاەۆ (تۇرىكمەن) سياقتى جازۋشىلار دا بولدى. سوتتالعانداردىڭ اراسىندا عالىمدار دا, مۇعالىمدەر جانە سونىمەن قاتار, مۋزىكانت ايتكەش تولعانباەۆ تا ايىپتالدى.
پروتسەسس ەكى جاقتىڭ جانە قورعاۋشىلارىنىڭ قاتىسۋىنسىز تۇركىستان اسكەري تريبۋنالىنىڭ جابىق وتىرىسىندا جۇرگىزىلدى. تريبۋنال قۇرامىنا توراعالىق ەتۋشى يۋستيتسيا گەنەرال-مايورى حابۋلاتوۆ, سوت مۇشەلەرى – پولكوۆنيك كاتكوۆ, يۋستيتسيا مايورى دەبرودەنەۆ, حاتشى شياحونين بولعانىن ا.تولعانباەۆ ەسكە الادى. ايىپتاۋ قورىتىندىسىنا پولكوۆنيك ساكەنوۆ قول قويعان. كەيىن ول مقك گەنەرال-مايورى شەنىن الدى. جوعارىدا اتالعان كاتكوۆ پەن ساكەنوۆ كەزىندە س.سەيفۋللين سياقتى تاعى باسقا الاش ازاماتتارىن قيناعان «پولكوۆنيكتەر» بولاتىن.
سوتتالۋشىلاردىڭ ۇلتتىق قۇرامىنا كەلەتىن بولساق: قازاقتار – 19 جانە تۇركىستاننان ءبىر وزبەك, وزبەكتەر – 18, تاجىكتەر – 2, تۇرىكمەندەر – 7, قىرعىزدار – 2. 1947 جىلدىڭ 8 ساۋىرىندە باستالعان سوت ءىسى, سول جىلدىڭ 18 ساۋىرىندە اياقتالدى. ياعني سوت پروتسەسى بار-جوعى 10 كۇنگە سوزىلدى جانە 49 ادامنىڭ قىلمىستىق جازاعا تارتىلۋىمەن اياقتالدى. ولاردىڭ بارلىعى ركفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ ەڭ اۋىر – 51-ءشى جانە 58-ءشى باپتارى بويىنشا سوتتالدى. باسقاشا ايتقاندا, ولاردى «حالىق جاۋىنا» جاتقىزدى جانە ونىڭ 11-ءىن اتۋ جازاسىنا كەستى, 1914 جىلى تۋىلعان اقمولا وبلىسى قورعالجىن اۋدانىنىڭ تۇرعىنى – تىنىبەكوۆ حاكىم, كولدىباەۆ ارتۋر, بەكبوسىنوۆ ساتىبالدى, سەيىتوۆ نۇرقان, جامانقۇلوۆ زۋنۋم جانە باسقالار. كەيىن اتۋ جازاسى 25 لاگەرگە اۋىستىرىلدى. ولاردىڭ ىشىندە بىرەۋى اتىلدى.
وسى تەرگەۋ پروتسەستەرىنىڭ كۇش كورسەتۋ مەن قيناۋ ارقىلى جۇرگىزىلگەنىن, كەيىن امان قالعان تۇركىستاندىقتار كوپكە دەيىن ايتىپ ءجۇردى. ولارعا: شەتەلدىك مەملەكەتتىڭ پايداسىنا شپيوندىق ءىس-ارەكەت (ا.تولعانباەۆ), ديۆەرسيا, ۇگىت جانە تاعى باسقا ءىس-قيمىلدار جاساعان دەگەن كىنا تاعىلدى. قاماۋعا الىنعانداردىڭ وزدەرىن قورعاۋعا مۇرشالارى دا قالمادى. ال قالعان 38 ادامعا كەلەتىن بولساق, ولار 7-25 جىل ارالىعىنداعى ءتۇرلى مەرزىمگە ايىپتالدى (مالىمەت ا. كاكەن «تۇركىستان لەگيونى».-ا., 2000ج. كىتابىنان الىندى). بۇعان قوسىمشا ايتا كەتەتىن ءجايت, ايىپتالعاندار ەڭبەك لاگەرىندە ەركىندىگىنەن عانا ايىرىلعان جوق, «ولاردىڭ ساياسي قۇقىنان ايىرۋ مەن م ۇلىكىن تاركىلەۋ» قوسا جۇرگىزىلدى. بۇل ادامنىڭ قۇر سۇلدەسى عانا, كولەڭكەسى قالدى دەگەندى بىلدىرەدى. بىرنەشە كۇننەن سوڭ ايىپتالۋشىلاردى بەكىتىلگەن ەرەجەگە ساي كەزەڭ-كەزەڭىمەن سىبىرگە, بايكالدان تىس جەرلەرگە... جىبەردى. ال قازاقستاندىق لاگەرلەرگە وسىنداي قۇرباندار پريبالتيكا, ۋكراينا, كاۆكاز, رەسەي قالالارىنان تولاسسىز كەلىپ جاتتى. «تۇركىستاندىقتارمەن», جالپى بارلىق اسكەري تۇتقىندارمەن ەسەپ ايىرىسۋ ءۇردىسى ايتكەش تولعانباەۆ تاعدىرىنان دا بەلگىلى بولىپ تۇر. تەرگەۋ كەزىندە ايتكەش تولعانباەۆتىڭ فرانتسۋزدار قارسىلاسۋىنا قاتىسى, ارتۋر قولدىباەۆتىڭ كۋالىك ەتكەن ءسوزى ەلەنگەن جوق. تەرگەۋ جۇمىسى جاۋىنگەردىڭ كىناسىزدىگىن دالەلدەيتىن, ەرەكشە ءبولىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ يتالياداعى اسكەري ميسسياسىنا دا سۇرانىس جاسالعان جوق. سونىمەن, ايتكەش تولعانباەۆ تا ركفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 2ب., 58-11 58-16 جانە 58-10 باپتارى, دۇشپاندار جاعىنا ءوتۋ تۇرىندەگى وتانعا ساتقىندىق, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ناسيحات, ۇگىت جانە شپيوناج بويىنشا جازاعا تارتىلدى».
1970 جىلى ايتكەش تولعانباەۆ بۇرىنعى يتالياداعى سوۆەت ەلشىسى م.ا. كوستىلەۆتى ءىزدەستىردى. بۇل كىسى ايتكەش ءۇشىن كوپ جاقسىلىقتار جاساعان ەدى. ول تاريحي سۇحباتتى بىلايشا ەسكە الادى: جەكە اڭگىمەلەسكەندە بۇرىنعى ەلشى: «شىندىقتى بىلگىڭىز كەلە مە؟ مەن سوندا ءبىلگەنمىن, وداققا قايتا ورالعان سوڭ ءسىزدى تۇتقىندايتىنىن.
– ءبىلدىڭىز بە؟ سوندا ماعان يشارا دا جاسامادىڭىز با؟
– قۇقىم بولمادى. ەگەر ايتسام, وزىمە وڭاي سوقپاعان بولار ەدى. مەنىڭ قولىمنان كەلگەنى ءسىزدىڭ قايتاتىن مەرزىمىڭىزدى سوزۋ عانا بولدى...ءسىزدىڭ امان قالعانىڭىز, ول باقىت قوي». ەلشىنىڭ بۇل جاۋابى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ اسكەري تۇتقىندارعا جاريالاعان كەشىرىمى ادىلەتتىلىكتى اتتاپ, جالعان بولعاندىعىن دايەكتەپ-اق تۇر. ول كەزەڭدە تۇتقىنداردى ايىپتاۋ مىندەتتى تۇردە بولۋ قاجەت بولدى. ونىڭ باستى ماقساتى شىندىققا قول جەتكىزۋ ەمەس, قورقىنىش پەن بيلىكتىڭ كۇشىنىڭ اسەرىن كورسەتۋ بولدى. بىراق تاعىلعان مۇنداي ايىپتارعا سەنۋ جانە سەنبەۋ كۇردەلى ماسەلە. بىرىنشىدەن, گەنەرال گوليكوۆ ايتقانداي, تۇتقىنعا تۇسكەندەرگە كەشىرىم جاسالىنعان ەدى. ال باسقا قوسىمشا «كۇنالارى» – ايقىن دايەكتەلۋى قاجەت-اق ەدى. ۋاقىت – تورەشى, ايىپتاۋدىڭ قيسىنسىزدىعى مەن قاتەلىگى ايتقانداي, سول بيلىكتىڭ وزىمەن مويىندالدى.
***
« ۇلى كوسەمنىڭ» 1953 جىلعى ولىمىنەن كەيىن 1955 جىلى كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى كليمەنت ۆوروشيلوۆتىڭ شىعارعان «1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى كەزەڭىندە وككۋپانتتارمەن ىنتىماقتاسقان كەڭەس ازاماتتارىنىڭ امنيستياسى جونىندەگى» جارلىعى جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ەسىندە ساقتالا قويعان جوق-تى. ونىڭ قوسىمشاسىنداعى بەرىلگەن قاۋلىدا جاۋ قولىنا بەرىلگەن تۇتقىندار, كەڭەس ارمياسى مەن فلوتىنىڭ اسكەري قىزمەتكەرلەرىنە جارلىقتى قالاي پايدالانۋ قاجەتتىگى جونىندە تۇسىنىك جاسالدى. وسى جارلىق بويىنشا ءبىرشاما تۇتقىن ەلىنە قايتارىلدى.
تۇتقىنعا تۇسكەن اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ ركفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 1922 جانە 58-10 باپتارىمەن جانە باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ قىلمىستىق كودەكستەرىنىڭ باپتارىنا سايكەس, جازاسىن الىپ تاستاۋ جانە ونى قۇقىقتىق جويۋمەن بوساتىلعاندار قاتارىنا جاتتى. بۇل جارلىق كوپتەگەن بۇرىنعى شىن مانىندە جازىقسىز اسكەري تۇتقىنداردىڭ, جانىن سۇيرەتكەن «ولەرمەندەردىڭ» لاگەردەن شىعۋىنا مۇمكىندىك بەردى. دەگەنمەن, بۇل كەزەڭدە 1955 جىلعى جارلىققا دەيىن سوتتالعانداردىڭ كوپشىلىگى ءتىرى ەمەس ەدى. ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ بەرەكەسى كەتكەن, جانۇيالارى جان-جاققا تاراپ كەتكەن بولاتىن. بىراق, بۇل جارلىق تا سىڭارجاقتى بولدى. لاگەردەن بوساتىلعان بۇرىنعى اسكەري تۇتقىنداردىڭ ازاماتتىق قۇقىسى تولىقتاي قالپىنا كەلتىرىلمەدى. ولار پارتيالىق جانە قۇزىرلى ورگانداردىڭ «باقىلاۋىنا الىنىپ» جانە قىزمەتكە ورنالاسۋدا شەكتەۋلەر بولدى. شىندىعىندا ولار, ءوز ەلدەرىنە شاماسى مەن ءمۇمكىندىكتەرىنە قاراي قىزمەت ەتكىسى كەلدى.
ەپيلوگ
1955 جىلى 17 قىركۇيەكتە كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ №17/09 جارلىعى نەگىزىندە كەشىرىم بويىنشا ايتكەش تولعانباەۆ جازاسىن وتەگەن جەردە (سۋسۋماندا) مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلدى. بىراق بۇل كىسى اقتالۋعا ۇزاق جول ارقىلى جەتتى. 1957-1972 جىلدار ارالىعىنداعى جابىرلەنۋشىنىڭ بەرگەن ارىزىنا سايكەس, قازاق كسر قمق جانە كوكپ وك قىلمىستىق ءىستى قايتا قاراۋ جانە اقتاۋ بويىنشا پروكۋراتۋرا تاراپىنان باقىلاۋ تارتىبىندە, مۇراعاتتىق قىلمىستىق ىستەرگە, ونىڭ ىشىندە قوسىمشا دا تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سوڭىندا بيلىك مىناداي انىقتاما بەردى: «ءسىزدىڭ شەتەلدىك مەملەكەتتىڭ ارنايى قىزمەتىنە جانە تىڭشىلىققا قاتىسىڭىز راستالعان جوق». وسىعان قوسا قىلمىستىق ءىستى قايتا قاراۋدىڭ قابىل الىنباۋىنا بايلانىستى, «دۇشپان جاعىنا ءوتۋ جانە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ناسيحات جانە ۇگىت فورماسىنداعى» ايىپتاۋ بۇرىنعىسىنشا تاعى دا قالدىرىلدى. تەك كسرو ىدىراعاننان كەيىن عانا, تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان سوڭ پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆقا جاساعان وتىنىشتەن كەيىن, 1992 جىلى مامىر ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى شەشىم قابىلدادى.
«تولعانباەۆ ايتكەشكە قاتىستى تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ اسكەري تريبۋنالىنىڭ ۇكىمى جانە كەيىنگى سوت شەشىمدەرى نەگىزسىز دەپ تانىلسىن». «20-50-ءشى جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ قۇقىسىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى» 1990 جىلعى 13 تامىزىنداعى كسرو پرەزيدەنتى جارعىسىنىڭ ءبىرىنشى بابى نەگىزىندە ول اقتالدى».
ماريا شوقاي سوعىستىڭ بارلىق قيىنشىلىعى مەن كۇيزەلگەن ەۋروپانىڭ سوعىستان كەيىنگى كەزەڭىن باسىنان وتكىزدى. ول قولىنان كەلگەنشە تۇركىستاندىقتارعا كومەكتەستى, سولارمەن حات الماسىپ تۇردى, اسىرەسە, ءالىم الماتپەن ءجيى حابارلاسقان بولاتىن. م. شوقايدىڭ وسى وتانداس-قازاقتاردان باسقا ەشكىمى جوق ەدى. بۇل ايەلدىڭ كەرەمەتتىگى, م. شوقايعا ادال ماحابباتىن ءومىر بويى ساقتاعانىندا. ول دوستارىنىڭ كومەگىمەن ء(الىم المات تا بار) سۇيگەن جارىنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش ورناتتى. ماريا ياكوۆلەۆنا گورينا-شوقاي 1969 جىلدىڭ 15 ساۋىرىندە فرانتسيا شىركەۋىنىڭ پانسيوناتىندا قايتىس بولدى. كەيىن حالىقارالىق «قىزىل كرەست» ۇيىمى ماريا شوقايدىڭ ءولىمى تۋرالى جەدەلحاتتى ءا. الماتقا جىبەرگەن-ءدى.
تۇركىستاندىقتار ءماجيت ايتباەۆ (قوبىزشى قورقىت) جانە ماۋلەكەش قايبولدينگە (اسان قايعى) دە ءوز ەلىنىڭ توپىراعى بۇيىرمادى. اقتوبەلىك ءالىم المات, مۋزىكانت, سوعىستان كەيىن تۇركياعا قونىس اۋدارعان. ول نوعاي قىزىنا ۇيلەنگەن, ءۇش بالاسى بار. قازىر ونىڭ جاسى 90-نان استى.
شىعىسقازاقستاندىق ماناس نۇعىمانوۆ فرانتسۋز ايەلىن تاستاپ وتانىنا ورالدى, سوتتالدى, 10 جىلىن لاگەردە وتكىزدى. ونىڭ قىزى مونيك لەگرا-نۋگمانوۆا اكەسىن ۇزاق ىزدەدى. بۇل ادامداردىڭ تاعدىرى «ءبىر ۋىس توپىراق ءۇشىن» فيلمىندە كورىنىس تاپتى. تۇركىستاندىقتار تاعدىرى وسىنداي كۇي كەشتى. اسكەري تۇتقىندارعا دەگەن ارسىز جانە قاتال قاتىناس جاساعاندار دا كسرو ازاماتتارى, باسقاشا ايتقاندا كەڭەستىك بيۋروكراتيانىڭ باستى كورىنىسى ەدى. ال تۇتقىنعا تۇسكەندەر بولسا, قاراپايىم ەلىنىڭ ازاماتتارى ەدى. ولاردىڭ بار ارمانى ەركىن جانە باقىتتى ءومىر ءسۇرۋ بولاتىن.
***
اۆتور قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىندار تاعدىرى, جالپى «تۇركىستان لەگيونى» مۇشەلەرى جونىندە ودان ءارى تەرەڭ ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. سونىمەن قاتار, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن از زەرتتەلگەن تاقىرىپ توڭىرەگىندە وقىرماندارعا وي سالۋ كوزدەلدى.
بۇركىتباي اياعان,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
سۋرەتتەردە: 92 جاستاعى ءالىم المات تۇركيادا تۇرادى; قيىن تاعدىرعا بويۇسىنعان تۇركىستان لەگيونەرلەرى (ارحيۆ سۋرەتىنەن).
ال وسىنىڭ بەل ورتاسىندا تۇرعان, نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارى قولىنا تۇسكەن تۇتقىندار, ولاردىڭ تاعدىرى تۋرالى زەردەلەۋگە عالىمداردىڭ مۇمكىندىگى بولماسا, حالىق پەن كۋاگەرلەردىڭ بۇل تاقىرىپتا ءسوز قوزعاۋدا بويىن ۇرەي بيلەدى. اجال الدىندا تۇرعان پەندەدەن «دۇرىس باعىت ۇستامادىڭ» دەۋ, ايتۋعا وڭاي بولعانمەن, ادام جانىنىڭ تاتتىلىگى دە شىندىق ەمەس پە؟ ارينە, قورقاقتىق پەن باتىرلىقتىڭ سىنالاتىن كەزى بولادى. دەگەنمەن, الىپ اۋقىمداعى مايدان دالاسىندا جاۋ قولىندا قورشاۋدا قالىپ جاپا شەگۋى, جارالى شالا-جانسار قالۋى نەمەسە اجداھاداي ازۋلى دۇشپان الدىندا السىزدىك كورسەتۋى ابدەن مۇمكىن جاعداي ەدى ول. بىراق, سونى ەكشەي الدىق پا؟ ءتىپتى و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەن ەرلەردى قويعاندا, ءتىرى قالىپ, تۇتقىن توزاعىنان وتكەن ازاماتتارىمىزدىڭ تاعدىر-جولى شىنايى جازمىش پا ەدى, الدە زورلىق-زومبىلىق سالدارى ما؟ مۇنى سەزگەنمەن, سەرگەكتىك تانىتا المادىق. ەندەشە, «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەن قازاق اتامىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ماڭگى ەل» يدەياسىنان كەيىنگى مەنىڭ باسىما تۋىنداعان العاشقى وي, ءداستۇرلى قالىپتاسقان ادام قۇندىلىعىن تولىققاندى قالاي ساقتاي الامىز؟ ول ءۇشىن نە قاجەت؟ دەگەن سۇراقتار مازالادى. البەتتە «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى». مۇمكىندىگىنشە تاريحي اقيقاتقا نەگىزدەلگەن ادىلەتتىلىك بولماي, تاريح كوشى جىلجۋى دا قيىنعا سوعار. سوندىقتان دا ءاربىر ازامات وسى جولدا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. مەن دە كەڭەس كەزەڭى تاريحىندا ەلەنبەي كەلگەن سوعىس تۇتقىندارىنىڭ تاعدىرلارى جونىندە قىسقاشا ءسوز قوزعاۋدى پارىزىم دەپ سانادىم.
***
تۇتقىنعا تۇسكەن كەڭەس سولداتتارىنىڭ, اسىرەسە, 1941 جىلعى كۇز ايىنداعىلاردىڭ سانى وتە كوپ ادامدى قامتىدى. 1990 جىلعى كسرو قورعانىس مينيسترلىگى دەرەكتەرى بويىنشا, 3 ملن. 900 مىڭنان استام ادام كەڭەس سولداتىنىڭ نەمىس تۇتقىنى بولعانى جونىندە مالىمەت بەرىلەدى. جالپى, سوعىس جىلدارى فرانتسۋز تاريحشىسى ن.ۆەرتتىڭ اقپاراتى بويىنشا 6 ملن.-عا جۋىق كەڭەس وداعىنىڭ تۇرعىندارى تۇتقىندىق قاسىرەتتىڭ ءدامىن باسىنان وتكەرگەن. ءدال وسىنداي ساندى مقك مالىمەتى نەگىزىندە ىزدەنۋشى, ديپلومات ب. سادىكوۆا دا كەلتىرەدى. بۇل ادام جانىن تۇرشىكتىرەتىندەي سان. ادام وركەنيەتى تاريحىندا, مۇنشالىقتى دۇشپان جاعىنداعى وسىنشاما ادامداردىڭ تۇتقىنعا تۇسكەن كەزى بولماعان. سولداتتاردىڭ باسىم بولىگى, تۇتقىنعا تۇسكەندەر دە 17 مەن 37 جاس ارالىعىنداعى جاستار بولدى. وسىنداي بۇلت ۇيىرىلگەن كەزەڭدە تۇتقىنعا تۇسكەندەر ىشىندە جاس جاۋىنگەر, تالانتتى مۋزىكانت – ايتكەش تولعانباەۆ پەن جازۋشى حامزا ابدۋللين سياقتى مىڭداعان باسقا دا جاۋىنگەرلەر بولدى. نەمىس كونتسلاگەرلەرىندە 3 ميلليوننان اسا ادام جان تاپسىردى. ونداعى توزاق وتىنا كۇيگەن جانە جان ازابىنا شىداعان ادامدارعا «ساتقىندىق» «مارتەبەسىن» بەرۋ, قانشالىقتى ادامزات جاراتىلىسى قۇقىنا ساي كەلەدى ەكەن؟ جان كۇيزەلىسىن ادامنان وزگە تۇسىنەر كىم بار؟ مۇنداي سۇراقتار جاھاندىق اۋقىمدا قازىر دە وزەكتى.
سىزدەرگە ۇسىنىلىپ وتىرعان ماقالادا تۇتقىنعا تۇسكەندەر, ونىڭ ىشىندە «تۇركىستان لەگيونىنا» تۇسكەندەر تۋرالى ءسوز قوزعالادى. وتاندىق تاريحشىلار بۇل ماسەلە جونىندە سوڭعى جىلدارى قالام تارتا باستادى. پروفەسسور كوشىم ەسماعامبەتوۆ, امانتاي كاكەن, باقىت سادىقوۆا جانە گۇلجاۋھار كوكەباەۆانىڭ مونوگرافيالارى, نەمىس جانە كەڭەستىك كونتسلاگەرلەردەن كەيىن امان قالعانداردىڭ ەستەلىكتەرى جارىق كوردى. بۇل تاقىرىپتى تۇركيا قازاعى, پروفەسسور ابدۋاقاپ قارا دا مونوگرافياسىندا كەڭىرەك زەرتتەۋگە تالپىنىس جاساعان.
تۇتقىن. لەگيوننىڭ قۇرىلۋى.
كەڭەس مەملەكەتىنىڭ قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىنىڭ ءتۇرلى قىرلارىن زەرتتەۋ ماقساتىن كوزدەگەن 1997-1999 جىلدار ارالىعىندا, تاريحي ادىلەتتىلىكتى زەردەلەۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا كوميسسيانىڭ قۇرامىندا بولعان كەزەڭدە, قۇقىقتانۋشى سابىر قاسىموۆ مەنىڭ قولىما ءبىرشاما قۇجاتتار كوشىرمەسىن ۇسىنعان ەدى. سولاردىڭ ىشىندە: بۇرىشتاما (شتامپ) قويىلعان مىنا ءبىر قۇجاتتا («وتە قۇپيا», 1 دانا. كسرو ىىۇك كۇنگەي كاۆكاز مايدانىنىڭ ەرەكشە ءبولىمى, 1943 جىلدىڭ 19 قاڭتارىنان 6-شى ءبولىم, № 1840/ب, تبيليسي ق.) نەمىس ارمياسىنىڭ «تۇركىستان لەگيونى» سولداتتارىنىڭ (قۇجاتتا وسىلاي) قىزىل ارميا جاعىنا شىققاندارى تۋرالى» حابارلايدى. سونىمەن قاتار, «انىقتاما. قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقاسى كسرو مقك ورتالىق مۇراعاتىنداعى ءىس-قاعازىندا ساقتالىنعانى تۋرالى دا حابارلايدى, 1-توم, قور (تۇسىنىكسىز), 312 «ە»-ءتىزىم, رەتتىك 663, ءىستىڭ بەتى -10-11. سول جاعىنداعى بۇرىشتا 31.12.1965 جىلى كسرو مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى مقك-ءنىڭ ءمورى».
بۇل قۇجاتتار ارقىلى تاريحتىڭ «اقتاڭداق» بەتتەرى اشىلا تۇسەتىندىكتەن جانە ناقتى ادامدار تاعدىرىنا بايلانىستى بولعاندىقتان مالىمەتتى جاريالاۋدى ءجون كوردىك. جاۋ قولىنا تۇسكەندەردىڭ بارلىعى ساتقىن بولماعانى كوپشىلىككە ايان, ول «تۇركىستان باتالونىنىڭ» قۇرامىنداعىلار نكۆد حابارلامالارىندا ايتىلعانداي «ءوز ەرىكتەرىمەن جانە قولدارىنداعى قارۋلارىمەن قىزىل ارميا جاعىنا وتكەندىگىمەن» دايەكتەلەدى. كەڭەس سولداتتارىن تۇتقىنداۋدىڭ جاي-كۇيى پۋ چگۆ زكف 7-ءشى ءبولىمىنىڭ باستىعى مايور ءزۋسمانوۆيچتىڭ بەرگەن حابارلاماسىندا جان-جاقتى جازىلعان. تۇركىستان لەگيونى بويىنشا مالىمەتتەر كسرو ىدىراعانعا دەيىن, مۇراعاتتىڭ زكف قورىنىڭ 286-ءىس, 1019-ءتىزىمى, 106-110پپ., III, 112-115 پپ. ساقتالىنعان ەدى. مۇنى بولاشاق زەرتتەۋشىلەر نازارىنا باعىت-باعدار بەرۋگە كومەگى بولار دەگەن نيەتپەن, ناقتىلاپ وتىرمىز.
قاشقىن (ب.ا. – ماتىندە وسىلاي جازىلعان) بەكتاسوۆتىڭ (ەسىمى بەرىلمەگەن) حابارلاماسىنان, نەمىستىڭ رككا جاۋىنگەرلەرى مەن كومانديرلەرىنەن قۇرالعان تۇتقىنعا تۇسكەندەردى ۇستاۋ لاگەرى – نەگىزىنەن اۋىر ازاپ پەن ءولىم قۇشتىرعان, ياعني ادامدى قورلاۋ مەن حايۋاندىق ءتارتىپتىڭ ورنى بولعانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس: «1941 جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ سوڭىندا مەنى ليباۆسك گوسپيتالىنان سوعىس تۇتقىندارىنا ارنالعان تيلزيت لاگەرىنە اۋىستىردى. سول كەزدە تۇتقىندار سانى – 24000-عا جۋىق بولعان ەدى. كۇز بەن جاز ايلارىندا لاگەردە 18-19 مىڭ ادام قايتىس بولدى. جاڭادان تۇسكەن كەزەڭدە ساياسي قىزمەتكەرلەر مەن ەۆرەيلەردى تۇتقىنداردىڭ نەگىزگى بولىگىنەن ايىرىپ, اتۋ جازاسىن بەرەتىن. لاگەردەگى كەز كەلگەن ءتارتىپتى بۇزعانى ءۇشىن ادامدار اتۋ جازاسىن الاتىن. اشتىق پەن اۋرۋدان (تيف, ديزەنتەريا, وكپەنىڭ قابىنۋى, تۋبەركۋلەز) كۇن سايىن 100-گە جۋىق ادام ءولىم قۇشاتىن».
ادام ايتقىسىز اشتىق تۇتقىنداردىڭ باسىن اينالدىردى, كاننيباليزمگە دە (ادام جەۋ) جول بەرىلدى. وسىنداي مالىمەتتەرمەن نۇرعاليەۆ, ومىرزاقوۆ جانە باسقالار دا كۋالىك ەتەدى. تيلزيت لاگەرىندە قازاقستاندىق سولداتتاردىڭ بولعانىن ۇلتى تاتار يدەلەۆ تە جاۋابىندا كۋالاندىرادى. ونىڭ قولجازباسى گۋۆەردىڭ سوعىس, رەۆوليۋتسيا جانە بەيبىتشىلىك (اقش) مۇراعاتىندا بولعاندا قولىما تۇسكەن جانە 2005 جىلعى جارىق كورگەن «قىزىلدار جانە قارالار» اتتى كىتابىمدا باسىلعان بولاتىن.
ايتا كەتۋ كەرەك, كەڭەس وداعى زامانىنداعى گااگا جانە جەنەۆا «سوعىس تۇتقىندارىن ۇستاۋ تۋرالى» (1929 جىلعى 27 شىلدە) كونۆەنتسيالارىنا قول قويماۋى, تۇتقىنعا تۇسكەن ميلليونداعان وتانداستارىمىزدىڭ قايعى مەن قورلىققا دۋشار بولۋىنا جول اشتى. كوپتەگەن تۇتقىندار قورلىقتان, اشتىقتان, ءتۇرلى زارداپتاردان ولىمگە ۇشىرادى. كسرو تاراپىنان تۇسكەن سوعىس تۇتقىندارى دارىگەرلىك كومەك, حالىقارالىق «قىزىل كرەست» قورعاۋى, تۋعان-تۋىستارىمەن حات الماسۋ جانە باسقا دا قۇقىعىنان مۇلدەم ايىرىلدى.
ي.ۆ.ستالين باستاعان كەڭەس مەملەكەتىنىڭ باسشىلارى ازاماتتاردىڭ جانە نەمىس اسكەري بولىمدەرىنە تۇسكەن تۇتقىندار مەن جاۋ قولىنا بەرىلگەندەردىڭ وتباسىلارى قولداۋىنان باس تارتتى. مۇنداي جاعداي فاشيستىك اكىمشىلىكتىڭ ارقاسىن كەڭ جايىپ, ەركىمەن ارەكەت ەتۋىنە مۇمكىندىك بەردى.
كەيبىر زەرتتەۋشىلەر تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋ مۇستافا شوقاي يدەياسى بولدى دەپ ەسەپتەيدى. كەڭەستىك بيلىكتى مويىنداماعان, نەمىس يدەولوگياسىن قابىلداماعان ساياسي ەميگرانت م. شوقاي ءوزىنىڭ پايىمداۋىمەن, ءتۇرلى ۇيىمدار قۇرۋ جولىمەن دە تۇتقىنعا تۇسكەن, اشتىق پەن ءمۇساپىر حالدەگى تۇركىستاندىقتاردى تۇتقىننان الىپ شىعۋعا بولاتىندىعىن بىلدىرگەن-ءدى.
كسرو ىشكى ىستەر حالكومىنىڭ ورىنباسارى, ەرەكشە بولىمدەر باسقارماسىنىڭ باستىعى, 3-ءشى رانگتاعى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميسسارى اباكۋموۆقا تۇسكەن حابارلامادان ءۇزىندى كەلتىرسەك: «1942 جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا تەڭىز اتقىشتار بريگاداسىنىڭ 68-ءشى قورعانىس بولىگىندە, 56-ارميانىڭ, 1941 جىلعى شايقاستاردا ءارتۇرلى ۋاقىتتا نەمىستەر قولىنا تۇسكەن, لاگەردە بولعان, سونان سوڭ تاڭدالىپ الىنىپ, «تۇركىمەن (؟) ۇلتتىق لەگيونىنىڭ» 3-ءشى باتالونىنا بەكىتىلگەن ورتاازيالىق ۇلت وكىلدەرى, قىزىل ارميانىڭ بۇرىنعى قاتارداعى جانە كوماندالىق قۇرامىنان تۇراتىن اسكەري قىزمەتكەرلەردەن توپتاستىرىلعان نەمىس ارمياسىنىڭ «تۇركىستان لەگيونىنىڭ» 41 جاۋىنگەرى ءوز ەرىكتەرىمەن ءبىزدىڭ جاققا قاراي ءوتتى: قازاقتار – 20, وزبەكتەر – 9, تاتارلار – 4, قىرعىزدار – 3, تاجىكتەر – 3, تۇركىمەن-1, باشقۇرت – 1, بۇرىنعى قىزىل ارميانىڭ ورتاشا كومانديرلەرى – 3, قىزىل ارميانىڭ كىشى كومانديرلەرى – 8, بۇرىنعى قىزىل اسكەرلەر – 30». سونىمەن قاتار, حابارلاما ماتىنىندە «تۇركىمەن لەگيونىنىڭ» ۇيىمداستىرىلۋىنا باستاما جاساعانداردىڭ ءبىرى ەميگرانت ۆەليحان, ۋزبەك (ماتىندە وسىلاي)» ەكەنى ايتىلادى. بۇل جەردە اسا ءمان بەرىلەتىن جاعداي, تۇركىستان لەگيونىنىڭ جاۋىنگەرلەرى كەڭەس اسكەرىنىڭ 1945 جىلعى جەڭىسىنەن بۇرىن-اق, ياعني 1942 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قىزىل ارميا جاعىنا ءوز ەرىكتەرىمەن وتكەندىگى.
كەلەسى انىقتامادا «تۇركىستان جاياۋ اسكەر لەگيونىنىڭ», «بۋرجۋازيالىق-ۇلتشىل» ۆالي كايۋم حان باسشىلىعىنداعى, جان-جاقتى سيپاتتاماسى بەرىلگەن ء(تۇرى, بويى, كىممەن قارىم-قاتىناستا جانە ت.ب.) «تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ» قاتىسۋىمەن, نەمىس باسشىلىعىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعانى جونىندە ايتىلادى. سول سياقتى, بريانسك مايدانى ماڭىندا قىزىل ارميا جاعىنا وتكەن لەگيونەر سەيتمۋراتوۆ, ۆالي كايۋم حانعا دەيىن «تۇركىستان كوميتەتىنىڭ» توراعاسى, 1942 جىلدىڭ قاڭتارىندا قايتىس بولعان اتاقتى ۇلتشىل مۇستافا شوقاي بولعانىن ايتادى. (اتاقتى قازاق ساياسي ەميگرانتى مۇستافا شوقاي (چوكاي) بەلگىسىز انىقتالماعان جاعدايدا 1941 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا قايتىس بولعان, سوندىقتان دا ول لەگيوننىڭ قالىپتاسۋى ونىڭ قاتىسۋىنسىز بولعان. (قاراڭىز: م. چوكاي «يا پيشۋ ۆام يز نوجانا...»). ساياسي قايراتكەر ءولىمى ۇرپاعىن ويلاندىرماي قويمادى, كەيىن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ك.ەسماعامبەتوۆ جانە باسقا دا زەرتتەۋشىلەر ەڭبەكتەرىندە زەردەلەنەدى. جوعارىداعى مالىمەتتەر م.شوقايدىڭ لەگيوننىڭ قۇرىلۋىنا قاتىسۋى مۇمكىن ەمەستىگىن ايقىندايدى.
كەلەسى حابارلاما بويىنشا كسرو حىىك كۇنگەي كاۆكاز مايدانى ەرەكشە ءبولىمىنىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ اعا مايورى ن.رۋحادزە جوعارى جاققا بىلايشا اقپارات بەرەدى: «لەگيونەرلەردى تەرگەۋمەن قاتار, ولاردىڭ قارسى تىڭشىلىق جانە ديۆەرسيالىق جاعى بويىنشا مايدان جۇمىسىنا تارتۋ قۇرالدارىن زەرتتەۋمەن اينالىستىم. بۇل جۇمىسقا التى ادامنىڭ كانديداتۋراسى تاڭداپ الىندى: لەگيون تۇرعان جەرگە جەتۋ جانە باسقا لەگيونەرلەردى اكەلۋ تاپسىرماسىمەن بەس ادام, سونىمەن قاتار, لەگيوندا جۇمىس اتقاراتىن نەمىستىڭ «I-تس» تىڭشىلار بولىمىنەن» نەمىس وفيتسەرىن ۇستاۋ جانە كەڭەس اسكەرى جاعىنا جەتكىزۋ ماقساتى بەلگىلەندى. ودان باسقا, چگۆ ارمياسى حىىك (نكۆد) ەرەكشە بولىمدەرىنىڭ بارلىعىنا كەڭ اۋقىمدا لەگيوندى بولشەكتەۋ ماقساتىندا, ولاردى «تۇركىمەن لەگيونى» قاتارىنا ەنگىزۋ ءۇشىن قازاق, وزبەك, تاتار, قىرعىز جانە باسقا اسكەري قىزمەتكەرلەر قاتارىنان تەكسەرىلگەن اگەنتۋرا تاڭداپ الىندى».
حابارلامادان كورىنىپ تۇرعانداي, حىىك (نكۆد) ءوز ەركىمەن بەرىلگەن لەگيون مۇشەلەرىن كەڭەس اسكەرىنىڭ ناقتى ماقساتتارىنا بەلسەنە پايدالانعان. تيىسىنشە, كوپتەگەن لەگيون مۇشەلەرى ۇگىت-ناسيحات جانە كەڭەس وداعى جاعىنا وتەتىندەردى تارتۋ ءۇشىن نەمىستەر جاعىنا كەرى قايتارىلدى. ولار بولسا مۇنداي قايتا ورالعانداردى سول جەردە ۇستاپ, اتىپ تاستايتىن بولعان. جالپى بايانداۋ بويىنشا «تۇركىستان لەگيونى» تۋرالى ءسوز بولعانمەن, حىىك (نكۆد)-نىڭ ارنايى حابارلامالارىندا «تۇركمەنسكي», «تۋركەستانسكي» دەگەن اتاۋلار ءجيى كەزدەسەدى. ۇيىمداستىرۋشىلار فاميلياسى دا ءارتۇرلى جازىلادى: ۆالي كايۋم حان (ۆاليحان), ەسىمدەرى مەن تەگى دە كورسەتىلمەگەن. مىسالى, م. شوقايدى «م. چوكاي» دەپ كورسەتەدى.
بالعا مەن ءتوس اراسىندا
تۇركىستان لەگيونى 1942 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قۇرىلدى. كەي جاعدايلاردا باسقا دا ايلار اتالادى. بىراق بۇل ءارتۇرلى باتالونداردىڭ قۇرىلۋ مەرزىمىنە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ماۋسىمنان قىركۇيەككە دەيىن, مىسالى, 785.5 ءنومىرلى 7-ءشى باتالون 1942 جىلى ماۋسىم ايىندا رومنى قالاسىندا (پولشا) قۇرىلدى. 784 ءنومىرلى 6-شى باتالون 1942 جىلى شىلدە ايىندا ۆارشاۆا ماڭىنداعى لەگيونوۆو ەلدى مەكەنىندە جيناقتالدى. كەيبىرەۋلەرى چەحيا, ءتىپتى ۋكراينادا قۇرىلعان سياقتى. لەگيونعا جاۋىنگەرلەر مۇشەلىككە ءوز ەركىمەن كىرگەن دەگەن دە كوزقاراس بار. بىراق, ساراپتاما كورسەتىپ وتىرعانداي, جاۋىنگەرلەردىڭ كەيبىرەۋى لەگيونعا اشتىقتان قاشىپ كىرۋگە مۇقتاج بولسا, ال كەيبىرى وتريادقا كۇشتەۋ ارقىلى تارتىلعان. مىسالى, ايتكەش تولعانباەۆ وسىلايشا لەگيونعا تۇسكەن.
كەڭەستىك وكىمەتكە قارسى ۇلتتىق لەگيونداردى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى ورتالىعى ارنايى لاگەرلەر – پولشاداعى لەگيونوۆو جانە ەدلين ستانتسياسى جانىنداعى كازارمالار بولىپ تابىلادى. ودان باسقا دا ورتالىقتار بولدى. لەگيونەرلەر كيىمىنىڭ فورماسىنا «اللا بىزبەن بىرگە!» دەگەن جازۋى بار قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيىنىڭ سۋرەت-بەلگىسى (ەمبلەما) سالىندى. لەگيونوۆودا بارلىق تۇتقىندار ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس بولىمدەر بويىنشا ورنالاستىرىلدى. مۇندا «تۇركىستان باتالونىنان» بولەك, ارميان, ازەربايجان, گرۋزين, ۋكراين, ءتىپتى افريكاداعى باسقىنشىلىق كەزىندەگى قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردان قۇرالعان اراب لەگيونى قالىپتاستى. ورىس تۇرعىندارىنان قۇرالعان سانى اۋقىمدى لەگيونەرلەر ەكى ارميانى قۇرادى – ارميا گەنەرالى ۆلاسوۆ باسشىلىعىنداعى ورىس ازاتتىق ارمياسى (روا) جانە گەنەرال كامينسكي قولباسشىلىعىندا بولدى. باسقا دا ورىس كازاكتارىنان تۇراتىن پولكتاردىڭ بىرنەشەۋى بولعان.
ءتارتىپ بويىنشا دايارلىق ورتالىقتارىنا كەلگەن بولاشاق لەگيونەرلەرگە ۋاقىتىمەن تاماق, ارنايى فورما بەرىلدى جانە اسكەري-تاكتيكالىق دايارلىق جۇرگىزىلدى. ولارعا اي سايىن تولەندى, دەمالىس كەزىندە قالاعا شىعىپ تۇرۋعا رۇقسات بەرىلدى. (ايتقانداي, وتاندىق تاريحشىلار تاراپىنان «حيۆي» جاعدايى زەرتتەلمەگەن وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. نەمىس تىلىندە – «حيۆي», نەمىس ارمياسىنا كومەك بەرگەن سوۆەت جاۋىنگەرلەرىن قىسقاشا وسىلاي اتاعان). «حيۆيلەر» تولىق ماعىناسىندا تۇتقىندار بولماعان, كوبىنە ەركىن جالدانۋشىلارعا كەلەدى. قورشاۋدا قالعان نەمەسە السىرەگەن كەڭەس جاۋىنگەرلەرى وزدەرى نەمىستەردىڭ اسكەري بولىمىنە بارعان جانە نەمىس سولداتتارىنىڭ تاماعى مەن تۇرعان جەرلەرىندە, وكوپ, بلينداجدار قازۋعا, ءتىپتى سنارياد تاسۋ, تاعى باسقا جۇمىستار ءۇشىن پايدالانىلعان. مۇنداي «حيۆيلەر» نەمىس اسكەرىندە ايلاپ جۇرگەن, بىراق ەكى جاقتى شابۋىل باستالعان كەزەڭدە, قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرى ولاردى قاتال جازالايتىن بولعاندىقتان, سول مەزەتتە قاشىپ كەتەتىن بولعان. «حيۆيلەردىڭ» سانى انىقتالماعان, بىراق وتە كوپ بولعانى دا جاسىرىن ەمەس, كەيبىرەۋلەر ونىڭ سانىن ميلليونعا جۋىقتاتادى. كەڭەستىك تۇتقىندا بولعان نەمىس وفيتسەرى ۆيگاند ۆيۋستەر ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە (كروۆاۆىي كوشمار ۆەرماحتا. م., 2010) «حيۆي» تۋرالى ءىشىنارا جازادى. وندا «حيۆيلەردىڭ» كوپتەگەن سۋرەتى بەرىلگەن.
ال ەندى لەگيون جايىن جالعاستىراتىن بولساق, وعان تارتىلعان تۇتقىندار اراسىندا: بولاشاقتا كسرو مەملەكەتىنىڭ تاراتىلاتىنى, ءدىن قايتا ورنىنا كەلەتىنى, ۇجىمداسقان شارۋاشىلىق بولمايتىندىعى جانە ءاربىر ادامعا ءوز شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋگە جەكە جەر ۇلەسى بەرىلەتىندىگى جونىندە اڭگىمەلەر مەن لەكتسيالار ءوتكىزىلىپ تۇردى. لەگيونەرلەرگە ارنالعان «ميللي تۋركەستان» جانە ورىس تىلىندە «كليچ» جۋرنالى شىعارىلىپ تۇردى. باتالوندى نەمىس وفيتسەرلەرى: مادەلبايەر, حايس, مارمادەر جانە باسقالار باسقارعان. ءاربىر باتالون قۇرامى 300-گە جۋىق جاۋىنگەرلەردەن تۇردى. مايدانعا كەتەر الدىندا لەگيونەرلەر انت قابىلداعان, بارلىق قوعامدىق شارالار مولدالاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلىپ وتىرعان. ناسيحاتشىلار ۇنەمى گەرمانيا تۇركىستان حالقىنا كومەكتەسەتىنىن ايتاتىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ادامدارعا يدەولوگيالىق تاربيە جۇمىسى ۇنەمى جۇرگىزىلگەن. بىراق, دەگەنمەن دە لەگيون جاۋىنگەرى مارتەبەسى, نەمىس ارمياسى اسكەرىنىڭ جاۋىنگەرى مارتەبەسىنەن الدەقايدا تومەن بولدى.
1942 جىلدىڭ جازى مەن كۇز ايلارىندا «تۇركىستان لەگيونىنىڭ» باتالونى مايدانعا جىبەرىلەدى جانە «كاباردينسكايا» جانە «اسفالتوۆايا» ستانتسيالارىنا كەلەدى. اتاۋىنا قاراعاندا ولار كۋبان جانە دون ماڭىندا بولعان. كەيىن لەگيونەرلەردىڭ ءوزى حابارلاعانداي مايدانعا باعىتتالعان جولدا «قىزىل ارميا جاعىنا وتكىسى كەلەتىندەر جاعى بەلسەندىلىك كورسەتكەن, ال مايدان ايماعىنا كەلگەندە, ناقتى دايارلىقپەن قىزىل ارميا جاعىنا جەكە جانە توپ بويىنشا ءوتۋگە بايلانىستى ىشتەي بىتىراڭقى كۇيگە ءتۇستى». باتالوننان روستوۆتان دونعا دەيىن جاۋىنگەرلەر جەكە جانە شاعىن توپ بولىپ قاشا باستادى. قىزىل ارميا جاعىنا ءوتۋدىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءرولىن بايجانوۆ پەن بەكتاسوۆ اتقارعان. وزدەرىنىڭ تىڭشىلارى ارقىلى اقپاراتتانعان نەمىس جاعىنداعىلار, لەگيونەرلەر قىزىل ارميا جاعىنا شىققان جاعدايدا اتۋ جازاسىن الاتىنى, وتباسىلارىنا زيان كەلتىرەتىنىن جاريالاپ قورقىتىپ وتىرعان.
«تۇركىستان لەگيونى» جاۋىنگەرلەرىنىڭ كوڭىل-كۇيلەرى كۇردەلەنە تۇسكەن. ولاردىڭ ءبىر بولىگى نەمىستەر جاعىنا ادال قىزمەت اتقاردى. مۇنداي ادامداردى باسشىلىق ۇنەمى ماراپاتتاپ وتىردى. ال كەيبىرەۋلەرى كەڭەس بيلىگىنىڭ ايىپتاۋىنان سەسكەنىپ, وزدەرىنە قاشۋعا ىڭعايلى مەزگىلدى كۇتتى. العاشقى مۇمكىنشىلىكتى پايدالانىپ قىزىل ارميا جاعىنا شىققاندار دا از ەمەس. مىسالى, نۇرعاليەۆ حابارلاماسىندا: «ۋكراينادا پويىزدان 10 ادام قاشىپ كەتسە, كۋباندا بەلورەچەنسكىدەن جاياۋ كەلە جاتقاندا 7 ادام. اسفالتوۆكىدە جانە جولدا 13 ادام. ءبىز وتپەستەن بۇرىن 22 جەلتوقسان كۇنى تاڭەرتەڭ ءبىر مەرگەن قاشىپ كەتكەن». ...23 جەلتوقسان كۇنى بەكتاسوۆ پەن بايجانوۆ جىلدام وزدەرىنىڭ ادامدارىن جينايدى. «وسى ءتۇن ءبىزدى اۋىستىراتىن نەمىستەر كەلۋ كەرەك ەدى, ولاردىڭ بايلانىسشىسى كەلگەن». «...بايجانوۆ پەن بەكتاسوۆ وزدەرىمەن 29 ادامدى الىپ ەرتەرەك شىعىپ كەتتى», – دەپ كورسەتەدى. قىزىل ارميا جاعىنا لەگيونەر جاۋىنگەرلەر وتەردە دە قايعىلى وقيعالارعا جول بەرىلگەندىگى, نكۆد وفيتسەرلەرى كەڭەستەر جاعىنا شىعۋدان باس تارتقان جاعدايدا جاۋىنگەرلەردى, سول ورنىندا اتىپ جىبەرىلگەنى ايتىلادى. بۇل ولتىرىلگەندەر احمەتوۆ نەمەسە سىزدىكوۆ بولۋى مۇمكىن». ال نەمىستەر قاشقىنداردى كورىپ, اتىستى باستايدى, وسى كەزەڭدە ءبىرشاما لەگيونەرلەر جەر قۇشادى. كەيبىر قاشقىندار ارنايى قويىلعان نەمىس بەكەتتەرىندە ۇستالسا, كەيبىرەۋلەرى ۇستالعان ورنىندا اتىلدى نەمەسە ۇزاق مەرزىمگە اباقتىعا جابىلدى.
لەگيونەرلەر باتالونىن ىدىراتۋ جانە ونى قىزىل ارميا بولىمدەرىنىڭ جاعىنا قاراي بۇرۋ ماقساتىن كوزدەگەن 4-ءشى باتالوندا (№ 782) جاسىرىن ۇيىم بولدى. ۇيىم ءوزىنىڭ كوماندالىق قۇرامىن قۇردى, ونىڭ قۇرامىندا: ۋشۋروۆ باتالون دارىگەرى, 1-ءشى روتا كومانديرى كوروتاەۆ (قاراتاەۆ؟), شتاتتىق روتانىڭ كومانديرى ابدۋللين, فەلدشەر ابدۋجاپاروۆ, 1-ءشى ۆزۆود كومانديرى يسمايلوۆ, 1-ءشى روتا ستارشيناسى ۋماروۆ بولدى. بىراق, شتاتتىق روتا كومانديرى گافۋروۆ, 1-ءشى روتا ستارشيناسى حاميتوۆ, حيميالىق ۆزۆود كومانديرى يمانباەۆ جانە لەگيونەر كۋنيەۆتىڭ جاسىرىن ۇيىمعا ساتقىندىق جاساعانى تۋرالى نكۆد حابارلاماسىندا ايتىلادى. مۇنداي ماقساتتى كوزدەگەن جاسىرىن توپتار 1-ءشى باتالوندا دا بولدى. ولاردىڭ ىشىندە 5-ءشى روتانىڭ كومانديرى, بۇرىنعى قىزىل ارميانىڭ لەيتەنانتى يگديساموۆ جانە بۇرىنعى لەيتەنانت نازيروۆ بەلگىلى بولدى. بۇل اقپارات جوعارىداعى حىىك حاتتاماسىنان الىنىپ وتىر: «1943 جىلدىڭ 18 قىركۇيەكتىڭ تۇنىندە 389-شى باتالوننىڭ سولداتتارى مەن وفيتسەرلەرى «كوتەرىلىسكە شىقتى» (ماتىندە وسىلاي بەرىلگەن), بار نەمىستەردى ءولتىرىپ, قىزىل ارميا ءبولىمىنىڭ جاعىنا تولىقتاي وتەدى. لەگيونەرلەردىڭ ۇيىمداسىپ ءوتۋ جاعىنىڭ باستاماشىسى 1-ءشى روتا كومانديرى اتاحانوۆ ابدۋللا بولدى. ال باتالون كومانديرى, مايور ۆالتەر كەڭەس جاعىنا وتكەن لەگيونەرلەر قولىنان قازا تاپتى. سايىپ كەلگەندە, بارلىق باتالوندا لەگيونەرلەردىڭ قىزىل ارميا جاعىنا ءوتۋ جاعدايى كورىنىس الدى». ورىس-كەڭەس تاريحشىسى دميتري ۆولكوگونوۆ ءوزىنىڭ «تريۋمف ي تراگەديا» دەگەن كولەمدى ەڭبەگىندە بەرگەنوۆ دەگەن قازاق 44 اسكەردى نەمىس جاعىنان مايداندى بۇزىپ قىزىل اسكەرگە وتكەنىن جازادى.
گۋرەۆ (اتىراۋ) وبلىسىنان شىققان اليحان اگاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى جەكە توپ ديۆەرسيالىق جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن باتىس قازاقستانعا تاستالدى. بىراق كوپ ۇزاماي قورشاۋعا ءتۇستى جانە ولاردى حىىك (نكۆد)-نىڭ ەرەكشە توبى جويىپ جىبەرگەن. ا. اگاەۆ سول ءوڭىردىڭ تۋماسى بولاتىن.
ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, «تۇركىستان لەگيونى» جاۋىنگەرلەرىنىڭ جالپى سانى 100 000 ادام شاماسىن قۇرايدى. بىراق بۇل سان دا ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى. لەگيون جاۋىنگەرلەرىنىڭ سەنىمسىزدىگىنە كوزى جەتكەن نەمىس كوماندوۆانيەسى ولاردى مايداننان كەرى شاقىرىپ, يتاليا, فرانتسيا جانە يۋگوسلاۆيا پارتيزاندارىنا قارسى كۇرەسكە جىبەردى. ولاردىڭ ودان كەيىنگى ءومىرى فرانتسياداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتكەرى باقىت سادىقوۆانىڭ ەڭبەكتەرىندە ءبىرشاما زەرتتەلگەن بولاتىن.
ماريا شوقاي ەستەلىگىندە: «ماعان ەكى قازاق كەلدى: ولاردىڭ بىرەۋى تانىمال جازۋشى اسان كايگين, كەلەسى تاشكەنتتىڭ بۇرىنعى ميليتسيونەرى... ەسىمدە قالعانى, ولار نەمىس اسكەرىنەن قاشقىسى كەلدى جانە مەنەن كومەك سۇرادى». بۇل وقيعا 1944 جىلى فرانتسيانىڭ نوجان قالاسىندا بولعان.
ايتكەش تولعانباەۆ كەيىن جازعان ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە تۇركىستان لەگيونىن نەمىس كوماندوۆانيەسىنىڭ فرانتسياعا اۋىستىرعانى تۋرالى ايتادى. 1943 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تۇركىستان لەگيونىنىڭ ورنالاسقان جەرى – فرانتسيانىڭ وڭتۇستىگىندە, تۋلۋزادان الىس ەمەس البي دەگەن شاعىن قالاشىق بولدى. تۇركىستاندىقتار اراسىندا باقتىگەرەەۆ بولعان. وسىندا لەگيون شتابى دا ورنالاستىرىلدى. تۇركىستان لەگيونىندا قارىس كاناتباي دا بولعان ەدى. بىراق ق.قاناتباي ۆالي كايۋم حاننىڭ قاھارىنا ۇشىراۋدان ساقتانىپ, باسقا بولىمشە قۇرامىنا ءوتىپ كەتتى. ءوزارا كەلىسىمنەن كەيىن قارىس كاناتباي اينالاسىنداعى ادامدارمەن گەنەرال ۆلاسوۆ ارمياسىنا كىردى جانە سوندا تۇركىستان ۇلتتىق كەڭەسىن ۇيىمداستىردى. كەيىن بۇل كەڭەستىڭ مۇشەلەرى «تۇركىستان ءىسى» بويىنشا سوتتالدى. سوعىستان سوڭ ق.قاناتباي باتىس ەۋروپادا قالىپ قويعاندىقتان دا «تۇركىستاندىقتار» سوتىنان امان قالدى.
1944 جىلدىڭ مامىر ايىندا تۇركىستان مەملەكەتىن قۇرۋعا ارنالعان العاشقى قۇرىلتاي بولىپ ءوتتى. نەگىزگى باياندامانى ۇلتى قازاق, كوميتەتتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى س.المامبەتوۆ جاسادى. بۇل كىسى تۋرالى مالىمەتتىڭ ازدىعىنا قاراماستان, قۇرىلتايدى وتكىزۋدە ايتارلىقتاي ءرولى بولعانىن بايقاۋعا بولادى.
«تۇركىستاندىقتار» تاعدىرى
«تۇركىستان لەگيونى» مۇشەلەرىنىڭ تاعدىرى ءارتۇرلى, ءبىر بولىگى قىزىل ارميا جاعىنا وتەتىن مەزگىلدە نەمىس بولىمشەلەرىمەن قاراما-قايشىلىقتا قايتىس بولدى. كەلەسى بولىگى قىزىل ارميا قۇرامىنا كىردى.
سوعىس اياقتالعان سوڭ, اسكەري تۇتقىنداردىڭ باسىم بولىگى, ونىڭ ىشىندە «تۇركىستان لەگيونىندا» بولعاندار دا وتانعا قايتىپ ورالدى. كەڭەستىك بيلىك ولارعا كەشىرىم بەرىلەتىنىنە ۋادە بەردى. سونىمەن قاتار, ولاردى ەلىندە وتباسىلارى, سۇيگەن جارلارى مەن بالالارى كۇتكەن ەدى. ا.تولعانباەۆتىڭ ەستەلىگى بويىنشا, ي.ۆ.ستالين اتىنان جانە ونىڭ تاپسىرماسى بويىنشا گەنەرال گوليكوۆ بىلاي دەپ ايتقان: «قۇرباندىقسىز جانە شىعىنسىز سوعىس بولمايدى. دۇشپاندار قولىندا قالعان تۇتقىندار بولعان جاعدايعا كىنالى ەمەس. وتانى كۇتىپ وتىرعان, انالارى, ايەلدەرى, اعايىندارى, قارىنداستارى, قىزدارى مەن بالالارى كۇتىپ وتىرعان وتانداستاردىڭ ۇيلەرىنە ەركىن ورالۋلارىنا بولادى. قايتىڭىزدار!». كەيىنگى جاعداي كورسەتكەندەي تاريحي شىندىق, مۇنىڭ بوس ۇران, ادامداردى الداۋ ەكەنىن كورسەتتى. 1945 جىلى كەڭەس ۇكىمەتى كەي جەردە ۋادەمەن, ال كەيدە كۇشتەپ بۇرىنعى لاگەر تۇتقىندارىن ۇيگە قايتا ورالۋعا ماجبۇرلەدى. بىراق, ەل باسشىلىعىنىڭ اتىنان بەرىلگەن ۋادە تاعى دا وتىرىك بولىپ شىقتى.
م.شوقايدىڭ جەسىرى جاقسى اسەرمەن ەسىنە العان تاعى ءبىر تۇركىستاندىق, ەسىمى حاسان دەگەن قازاق 1946 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا گەرمانياعا جىبەرىلگەن. سوندا بارى-جوعى بەلگىسىز بولىپ كەتەدى, ماريا شوقايدىڭ پايىمداۋىنشا «ونى ولتىرگەن» ءتارىزدى. مۇمكىن حاساندى حىىك (نكۆد) قىزمەتكەرلەرى ۇستاپ الىپ, اتىپ تاستاۋى نەمەسە كەڭەس وداعىندا تار قاپاسقا سالىپ جىبەرىلۋى مۇمكىن.
ايتكەش تولعانباەۆ ەلگە قايتىپ ورالۋ تۋرالى كوپ تولعاندى. ول ورتاعا تانىمال سكريپكاشى بولعاندىقتان دا, وعان يتاليادا كەلەشەگىنە جارقىن جول اشىلعان-دى. بىراق تۋعان دالاسىنا, تۋعان وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, ونى قازاقستانعا ورالتتى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى قارىس قاناتباي, ءالىم (عالىمجان) المات, بايمىرزا حايت گەرمانيادا قالۋدى ۇيعاردى نەمەسە تۇركيا, ەگيپەتكە قونىس اۋداردى... ءالىم المات كەيىنىرەك الەم جۇرتشىلىعىنا مۋزىكانت رەتىندە تانىلدى.
ادىلەتسىز تورەلىك
وتانىنا قايتىپ ورالعاننان كەيىن, بۇرىنعى اسكەري تۇتقىندار نەمەسە كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قىزمەتىنە سىني كوزقاراستاعىلار تۇراقتى تۇردە نكۆد باقىلاۋىندا بولدى. 1945-1946 جىلدار ارالىعىندا ولار تۋرالى ءبىرشاما «ماتەريال» جيناقتالدى. وسى تۇستا اقيقاتىن ايتا كەتۋ قاجەت, وتانىنا ورالعان «تۇركىستاندىقتار» ەشقانداي ساياسي قىزمەتپەن اينالىسقان جوق, زاڭدى بۇزاتىنداي ءىس-قيمىلدار جاساماعان دا ەدى. دەگەنمەن, ولار وزدەرىنىڭ سوڭىنان باقىلاۋدىڭ بارىن بىلەتىن, سوندىقتان دا «بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا» تىرشىلىك كەشتى.
مۇنىمەن سالىستىرعاندا باتىس ەلدەرى, بۇرىنعى اسكەري تۇتقىندارعا مەيىرىمدىرەك جانە كەڭىرەك بولدى. قاجەتتى تەكسەرىستەن كەيىن ولار كۇندەلىكتى ومىرلەرىنە قايتىپ ورالدى, قىزمەت اتقاردى, ءتىپتى ۇكىمەتتىك بيلىك ورگاندارىنا سايلاندى دا. تۇتقىننان بوساپ كەلگەندەر «امان قالعانىڭ ءۇشىن» دەگەن مەدالمەن ماراپاتتالدى.
بىراق, ستاليندىك ۇكىمەت قاراپايىم ادامدار تاعدىرىن ويلاپ, باس قاتىرا قويمادى. جانە شىندىعىندا, كەڭەستىك بيۋروكراتيا, دامىعان ادامزات قوعامىنا ءتان وركەنيەتتىك نورمالارىن ۇستانعىسى كەلمەدى دە.
1947 جىلعا قاراي, وتكەن جىلدار ارالىعىنداعى قازاق, وزبەك, قىرعىز جانە تۇركىمەن كسر-لەرى بويىنشا جيناقتالعان ماتەريالدار ءبىرتۇتاس بىرىكتىرىلدى. ستاليندىك ورگاندار تۇتقىنداردى جازالاعان كەزەڭدەگى ويدان شىعارعان «بىرىككەن» ورتالىقتار مەن وداقتار بويىنشا جيناقتاپ جازالاۋعا بەيىم تۇراتىن. وسىنىڭ مىسالى رەتىندە كوپتەگەن كەڭەس وكىمەتى باسشىلارىن قاپاسقا توعىتقان, 1937-1938 جىلدارداعى «ورتالىقتار» مەن «وداقتاردىڭ» ويلاپ تاپقان «الاشوردا ىسىنە» ەسكە الۋعا بولادى. بۇل ءۇردىستى ۇيىمداستىرۋشىلار: «وتانعا جانە لەنيننىڭ ۇلى ىسىنە ساتقىندىقتارى ءۇشىن حالىقتىڭ تاريحي ءادىل-جازاسىن», الدى دەپ جاريالاپ, ايىپتاۋ شارالارىنىڭ سالماعىن ارتتىرۋعا تىرىسقان-دى.
مۇنداي پروتسەستىڭ جالعاسى رەتىندە «تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتى» جانە «تۇركىستان ۇلتتىق كەڭەسىنە» قاتىسۋشىلار جانە «تۇركىستان لەگيونى» مۇشەلەرى جازاعا تارتىلدى. ايىپتالۋشىلار قۇرامى ءارتۇرلى بولدى, كەيبىرى اسكەري تۇتقىننان ورالعاندار بولاتىن, ال كەيبىرى ستاليندىك لاگەردەن قارمالدى. سولاردىڭ ىشىندە بۇرىن ماشينيستكا – ءىس-قاعازدارىن جۇرگىزۋشى بولىپ قىزمەت اتقارعان, ۇلتى وزبەك ايەل, سوعىسقا دەيىن قازاقستان ۇكىمەتىندە مينيستر قىزمەتىن اتقارعان نۇرقان سەيىتوۆ, سول سياقتى ح.ابدۋللين, ا.ابدۋللاەۆ (تۇرىكمەن) سياقتى جازۋشىلار دا بولدى. سوتتالعانداردىڭ اراسىندا عالىمدار دا, مۇعالىمدەر جانە سونىمەن قاتار, مۋزىكانت ايتكەش تولعانباەۆ تا ايىپتالدى.
پروتسەسس ەكى جاقتىڭ جانە قورعاۋشىلارىنىڭ قاتىسۋىنسىز تۇركىستان اسكەري تريبۋنالىنىڭ جابىق وتىرىسىندا جۇرگىزىلدى. تريبۋنال قۇرامىنا توراعالىق ەتۋشى يۋستيتسيا گەنەرال-مايورى حابۋلاتوۆ, سوت مۇشەلەرى – پولكوۆنيك كاتكوۆ, يۋستيتسيا مايورى دەبرودەنەۆ, حاتشى شياحونين بولعانىن ا.تولعانباەۆ ەسكە الادى. ايىپتاۋ قورىتىندىسىنا پولكوۆنيك ساكەنوۆ قول قويعان. كەيىن ول مقك گەنەرال-مايورى شەنىن الدى. جوعارىدا اتالعان كاتكوۆ پەن ساكەنوۆ كەزىندە س.سەيفۋللين سياقتى تاعى باسقا الاش ازاماتتارىن قيناعان «پولكوۆنيكتەر» بولاتىن.
سوتتالۋشىلاردىڭ ۇلتتىق قۇرامىنا كەلەتىن بولساق: قازاقتار – 19 جانە تۇركىستاننان ءبىر وزبەك, وزبەكتەر – 18, تاجىكتەر – 2, تۇرىكمەندەر – 7, قىرعىزدار – 2. 1947 جىلدىڭ 8 ساۋىرىندە باستالعان سوت ءىسى, سول جىلدىڭ 18 ساۋىرىندە اياقتالدى. ياعني سوت پروتسەسى بار-جوعى 10 كۇنگە سوزىلدى جانە 49 ادامنىڭ قىلمىستىق جازاعا تارتىلۋىمەن اياقتالدى. ولاردىڭ بارلىعى ركفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ ەڭ اۋىر – 51-ءشى جانە 58-ءشى باپتارى بويىنشا سوتتالدى. باسقاشا ايتقاندا, ولاردى «حالىق جاۋىنا» جاتقىزدى جانە ونىڭ 11-ءىن اتۋ جازاسىنا كەستى, 1914 جىلى تۋىلعان اقمولا وبلىسى قورعالجىن اۋدانىنىڭ تۇرعىنى – تىنىبەكوۆ حاكىم, كولدىباەۆ ارتۋر, بەكبوسىنوۆ ساتىبالدى, سەيىتوۆ نۇرقان, جامانقۇلوۆ زۋنۋم جانە باسقالار. كەيىن اتۋ جازاسى 25 لاگەرگە اۋىستىرىلدى. ولاردىڭ ىشىندە بىرەۋى اتىلدى.
وسى تەرگەۋ پروتسەستەرىنىڭ كۇش كورسەتۋ مەن قيناۋ ارقىلى جۇرگىزىلگەنىن, كەيىن امان قالعان تۇركىستاندىقتار كوپكە دەيىن ايتىپ ءجۇردى. ولارعا: شەتەلدىك مەملەكەتتىڭ پايداسىنا شپيوندىق ءىس-ارەكەت (ا.تولعانباەۆ), ديۆەرسيا, ۇگىت جانە تاعى باسقا ءىس-قيمىلدار جاساعان دەگەن كىنا تاعىلدى. قاماۋعا الىنعانداردىڭ وزدەرىن قورعاۋعا مۇرشالارى دا قالمادى. ال قالعان 38 ادامعا كەلەتىن بولساق, ولار 7-25 جىل ارالىعىنداعى ءتۇرلى مەرزىمگە ايىپتالدى (مالىمەت ا. كاكەن «تۇركىستان لەگيونى».-ا., 2000ج. كىتابىنان الىندى). بۇعان قوسىمشا ايتا كەتەتىن ءجايت, ايىپتالعاندار ەڭبەك لاگەرىندە ەركىندىگىنەن عانا ايىرىلعان جوق, «ولاردىڭ ساياسي قۇقىنان ايىرۋ مەن م ۇلىكىن تاركىلەۋ» قوسا جۇرگىزىلدى. بۇل ادامنىڭ قۇر سۇلدەسى عانا, كولەڭكەسى قالدى دەگەندى بىلدىرەدى. بىرنەشە كۇننەن سوڭ ايىپتالۋشىلاردى بەكىتىلگەن ەرەجەگە ساي كەزەڭ-كەزەڭىمەن سىبىرگە, بايكالدان تىس جەرلەرگە... جىبەردى. ال قازاقستاندىق لاگەرلەرگە وسىنداي قۇرباندار پريبالتيكا, ۋكراينا, كاۆكاز, رەسەي قالالارىنان تولاسسىز كەلىپ جاتتى. «تۇركىستاندىقتارمەن», جالپى بارلىق اسكەري تۇتقىندارمەن ەسەپ ايىرىسۋ ءۇردىسى ايتكەش تولعانباەۆ تاعدىرىنان دا بەلگىلى بولىپ تۇر. تەرگەۋ كەزىندە ايتكەش تولعانباەۆتىڭ فرانتسۋزدار قارسىلاسۋىنا قاتىسى, ارتۋر قولدىباەۆتىڭ كۋالىك ەتكەن ءسوزى ەلەنگەن جوق. تەرگەۋ جۇمىسى جاۋىنگەردىڭ كىناسىزدىگىن دالەلدەيتىن, ەرەكشە ءبولىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ يتالياداعى اسكەري ميسسياسىنا دا سۇرانىس جاسالعان جوق. سونىمەن, ايتكەش تولعانباەۆ تا ركفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 2ب., 58-11 58-16 جانە 58-10 باپتارى, دۇشپاندار جاعىنا ءوتۋ تۇرىندەگى وتانعا ساتقىندىق, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ناسيحات, ۇگىت جانە شپيوناج بويىنشا جازاعا تارتىلدى».
1970 جىلى ايتكەش تولعانباەۆ بۇرىنعى يتالياداعى سوۆەت ەلشىسى م.ا. كوستىلەۆتى ءىزدەستىردى. بۇل كىسى ايتكەش ءۇشىن كوپ جاقسىلىقتار جاساعان ەدى. ول تاريحي سۇحباتتى بىلايشا ەسكە الادى: جەكە اڭگىمەلەسكەندە بۇرىنعى ەلشى: «شىندىقتى بىلگىڭىز كەلە مە؟ مەن سوندا ءبىلگەنمىن, وداققا قايتا ورالعان سوڭ ءسىزدى تۇتقىندايتىنىن.
– ءبىلدىڭىز بە؟ سوندا ماعان يشارا دا جاسامادىڭىز با؟
– قۇقىم بولمادى. ەگەر ايتسام, وزىمە وڭاي سوقپاعان بولار ەدى. مەنىڭ قولىمنان كەلگەنى ءسىزدىڭ قايتاتىن مەرزىمىڭىزدى سوزۋ عانا بولدى...ءسىزدىڭ امان قالعانىڭىز, ول باقىت قوي». ەلشىنىڭ بۇل جاۋابى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ اسكەري تۇتقىندارعا جاريالاعان كەشىرىمى ادىلەتتىلىكتى اتتاپ, جالعان بولعاندىعىن دايەكتەپ-اق تۇر. ول كەزەڭدە تۇتقىنداردى ايىپتاۋ مىندەتتى تۇردە بولۋ قاجەت بولدى. ونىڭ باستى ماقساتى شىندىققا قول جەتكىزۋ ەمەس, قورقىنىش پەن بيلىكتىڭ كۇشىنىڭ اسەرىن كورسەتۋ بولدى. بىراق تاعىلعان مۇنداي ايىپتارعا سەنۋ جانە سەنبەۋ كۇردەلى ماسەلە. بىرىنشىدەن, گەنەرال گوليكوۆ ايتقانداي, تۇتقىنعا تۇسكەندەرگە كەشىرىم جاسالىنعان ەدى. ال باسقا قوسىمشا «كۇنالارى» – ايقىن دايەكتەلۋى قاجەت-اق ەدى. ۋاقىت – تورەشى, ايىپتاۋدىڭ قيسىنسىزدىعى مەن قاتەلىگى ايتقانداي, سول بيلىكتىڭ وزىمەن مويىندالدى.
***
« ۇلى كوسەمنىڭ» 1953 جىلعى ولىمىنەن كەيىن 1955 جىلى كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى كليمەنت ۆوروشيلوۆتىڭ شىعارعان «1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى كەزەڭىندە وككۋپانتتارمەن ىنتىماقتاسقان كەڭەس ازاماتتارىنىڭ امنيستياسى جونىندەگى» جارلىعى جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ەسىندە ساقتالا قويعان جوق-تى. ونىڭ قوسىمشاسىنداعى بەرىلگەن قاۋلىدا جاۋ قولىنا بەرىلگەن تۇتقىندار, كەڭەس ارمياسى مەن فلوتىنىڭ اسكەري قىزمەتكەرلەرىنە جارلىقتى قالاي پايدالانۋ قاجەتتىگى جونىندە تۇسىنىك جاسالدى. وسى جارلىق بويىنشا ءبىرشاما تۇتقىن ەلىنە قايتارىلدى.
تۇتقىنعا تۇسكەن اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ ركفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 1922 جانە 58-10 باپتارىمەن جانە باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ قىلمىستىق كودەكستەرىنىڭ باپتارىنا سايكەس, جازاسىن الىپ تاستاۋ جانە ونى قۇقىقتىق جويۋمەن بوساتىلعاندار قاتارىنا جاتتى. بۇل جارلىق كوپتەگەن بۇرىنعى شىن مانىندە جازىقسىز اسكەري تۇتقىنداردىڭ, جانىن سۇيرەتكەن «ولەرمەندەردىڭ» لاگەردەن شىعۋىنا مۇمكىندىك بەردى. دەگەنمەن, بۇل كەزەڭدە 1955 جىلعى جارلىققا دەيىن سوتتالعانداردىڭ كوپشىلىگى ءتىرى ەمەس ەدى. ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ بەرەكەسى كەتكەن, جانۇيالارى جان-جاققا تاراپ كەتكەن بولاتىن. بىراق, بۇل جارلىق تا سىڭارجاقتى بولدى. لاگەردەن بوساتىلعان بۇرىنعى اسكەري تۇتقىنداردىڭ ازاماتتىق قۇقىسى تولىقتاي قالپىنا كەلتىرىلمەدى. ولار پارتيالىق جانە قۇزىرلى ورگانداردىڭ «باقىلاۋىنا الىنىپ» جانە قىزمەتكە ورنالاسۋدا شەكتەۋلەر بولدى. شىندىعىندا ولار, ءوز ەلدەرىنە شاماسى مەن ءمۇمكىندىكتەرىنە قاراي قىزمەت ەتكىسى كەلدى.
ەپيلوگ
1955 جىلى 17 قىركۇيەكتە كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ №17/09 جارلىعى نەگىزىندە كەشىرىم بويىنشا ايتكەش تولعانباەۆ جازاسىن وتەگەن جەردە (سۋسۋماندا) مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلدى. بىراق بۇل كىسى اقتالۋعا ۇزاق جول ارقىلى جەتتى. 1957-1972 جىلدار ارالىعىنداعى جابىرلەنۋشىنىڭ بەرگەن ارىزىنا سايكەس, قازاق كسر قمق جانە كوكپ وك قىلمىستىق ءىستى قايتا قاراۋ جانە اقتاۋ بويىنشا پروكۋراتۋرا تاراپىنان باقىلاۋ تارتىبىندە, مۇراعاتتىق قىلمىستىق ىستەرگە, ونىڭ ىشىندە قوسىمشا دا تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سوڭىندا بيلىك مىناداي انىقتاما بەردى: «ءسىزدىڭ شەتەلدىك مەملەكەتتىڭ ارنايى قىزمەتىنە جانە تىڭشىلىققا قاتىسىڭىز راستالعان جوق». وسىعان قوسا قىلمىستىق ءىستى قايتا قاراۋدىڭ قابىل الىنباۋىنا بايلانىستى, «دۇشپان جاعىنا ءوتۋ جانە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ناسيحات جانە ۇگىت فورماسىنداعى» ايىپتاۋ بۇرىنعىسىنشا تاعى دا قالدىرىلدى. تەك كسرو ىدىراعاننان كەيىن عانا, تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان سوڭ پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆقا جاساعان وتىنىشتەن كەيىن, 1992 جىلى مامىر ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى شەشىم قابىلدادى.
«تولعانباەۆ ايتكەشكە قاتىستى تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ اسكەري تريبۋنالىنىڭ ۇكىمى جانە كەيىنگى سوت شەشىمدەرى نەگىزسىز دەپ تانىلسىن». «20-50-ءشى جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ قۇقىسىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى» 1990 جىلعى 13 تامىزىنداعى كسرو پرەزيدەنتى جارعىسىنىڭ ءبىرىنشى بابى نەگىزىندە ول اقتالدى».
ماريا شوقاي سوعىستىڭ بارلىق قيىنشىلىعى مەن كۇيزەلگەن ەۋروپانىڭ سوعىستان كەيىنگى كەزەڭىن باسىنان وتكىزدى. ول قولىنان كەلگەنشە تۇركىستاندىقتارعا كومەكتەستى, سولارمەن حات الماسىپ تۇردى, اسىرەسە, ءالىم الماتپەن ءجيى حابارلاسقان بولاتىن. م. شوقايدىڭ وسى وتانداس-قازاقتاردان باسقا ەشكىمى جوق ەدى. بۇل ايەلدىڭ كەرەمەتتىگى, م. شوقايعا ادال ماحابباتىن ءومىر بويى ساقتاعانىندا. ول دوستارىنىڭ كومەگىمەن ء(الىم المات تا بار) سۇيگەن جارىنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش ورناتتى. ماريا ياكوۆلەۆنا گورينا-شوقاي 1969 جىلدىڭ 15 ساۋىرىندە فرانتسيا شىركەۋىنىڭ پانسيوناتىندا قايتىس بولدى. كەيىن حالىقارالىق «قىزىل كرەست» ۇيىمى ماريا شوقايدىڭ ءولىمى تۋرالى جەدەلحاتتى ءا. الماتقا جىبەرگەن-ءدى.
تۇركىستاندىقتار ءماجيت ايتباەۆ (قوبىزشى قورقىت) جانە ماۋلەكەش قايبولدينگە (اسان قايعى) دە ءوز ەلىنىڭ توپىراعى بۇيىرمادى. اقتوبەلىك ءالىم المات, مۋزىكانت, سوعىستان كەيىن تۇركياعا قونىس اۋدارعان. ول نوعاي قىزىنا ۇيلەنگەن, ءۇش بالاسى بار. قازىر ونىڭ جاسى 90-نان استى.
شىعىسقازاقستاندىق ماناس نۇعىمانوۆ فرانتسۋز ايەلىن تاستاپ وتانىنا ورالدى, سوتتالدى, 10 جىلىن لاگەردە وتكىزدى. ونىڭ قىزى مونيك لەگرا-نۋگمانوۆا اكەسىن ۇزاق ىزدەدى. بۇل ادامداردىڭ تاعدىرى «ءبىر ۋىس توپىراق ءۇشىن» فيلمىندە كورىنىس تاپتى. تۇركىستاندىقتار تاعدىرى وسىنداي كۇي كەشتى. اسكەري تۇتقىندارعا دەگەن ارسىز جانە قاتال قاتىناس جاساعاندار دا كسرو ازاماتتارى, باسقاشا ايتقاندا كەڭەستىك بيۋروكراتيانىڭ باستى كورىنىسى ەدى. ال تۇتقىنعا تۇسكەندەر بولسا, قاراپايىم ەلىنىڭ ازاماتتارى ەدى. ولاردىڭ بار ارمانى ەركىن جانە باقىتتى ءومىر ءسۇرۋ بولاتىن.
***
اۆتور قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىندار تاعدىرى, جالپى «تۇركىستان لەگيونى» مۇشەلەرى جونىندە ودان ءارى تەرەڭ ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. سونىمەن قاتار, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن از زەرتتەلگەن تاقىرىپ توڭىرەگىندە وقىرماندارعا وي سالۋ كوزدەلدى.
بۇركىتباي اياعان,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
سۋرەتتەردە: 92 جاستاعى ءالىم المات تۇركيادا تۇرادى; قيىن تاعدىرعا بويۇسىنعان تۇركىستان لەگيونەرلەرى (ارحيۆ سۋرەتىنەن).
