مەديتسينالىق تۋريزم كەنجەلەپ تۇر

شەتەل مەديتسيناسىنا سەنىم جوعارى

تەك كەيىنگى جىلدارى ۇكىمەت تاراپىنان ارنايى باعدارلاما قابىلداندى. بۇل باعدارلامادا قازاقستاننىڭ تۋريزم سالاسىنداعى الەۋەتى ابدەن ساراپتالدى. سول ساراپتاۋدى قاراپ وتىرساق, «قولدا بار التىننىڭ قادىرىن ابدەن قاشىرعان» ەكەنبىز...

الەم ەلدەرى ءتۋريزمنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن تالداپ, ارقايسىنان اجەپتاۋىر تابىس تاۋىپ وتىر. ەڭ اياعى, دەنساۋلىققا قاجەتتى اۋا مەن سۋدان تاۋار جاساپ العان. ءتۇرلى ەم-دومىن دا تابىسقا اينالدىرعان. مۇنى وزدەرى مەديتسينالىق-شيپاجايلىق تۋريزم دەيدى. باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزدامايتىن پەندە جوق. شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, شەكارا اسىپ كەتىپ تە جاتادى.

بۇل ورايدا بۇگىندە وڭتۇستىك كورەيا, تۇركيا, قىتاي, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, يزرايل, ءباا, شىعىس ەۋروپا سياقتى ەلدەر الدىنا جان سالماي تۇر. زەرتتەۋلەر قازاقستان «تۋريستىك دونور» قىزمەتىن اتقارادى دەيدى. شيپا ىزدەپ شارق ۇرعان جۇرت سولاي قاراي اعىلادى. ويتكەنى ەلدەگى مەديتسينالىق-شيپاجايلىق ءتۋريزمنىڭ وزگەنىڭ باسەكەسىنە توتەپ بەرەر پارمەنى جوق.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇنى ءوزىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىندا دا اتاپ وتكەن ەدى. «ازاماتتارىمىز شەت­ەلدىك كلينيكالارعا امالسىز بارىپ ەم­دەلىپ جۇرگەن مەديتسينا تۇرلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. يمپورت الماستىرۋ مەن قازاقستاندا مەديتسينالىق ءتۋريزمدى دا­مىتۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن جەتىل­دىرۋ­دىڭ باستى مىندەتىنە اينالادى», دەدى پرەزيدەنت.

جالپى, ەل ىشىندە مەديتسينالىق ءتۋريزمنىڭ مەشەۋ قالۋىنا كلينيكالاردىڭ مەنەدجمەنتى مەن سەرۆيسى دەڭ­گەيىنىڭ تومەندىگى, حالىقتىڭ جەتكىلىكتى قۇلاعدار بولماۋى, مەديتسينا جۇيەسىنە حالىق سەنى­مىنىڭ ازدىعى سەبەپ دەگەن ۋاجدەر بار. ماسەلەن, اتىن اتاۋدى قۇپتاماعان قارا­عاندىلىق ازامات بۇيرەك ترانسپلاتاتسيا­سىن تۇركياعا بارىپ جاساتقان. سەبەبى – بىرەۋ ول وتاندىق دارىگەرلەرگە سەنبەيدى.

– قازاقستاندا دونورلىق ترانسپلانتاتسيا تۇرالاپ قالعان. بۇل سالادا دامۋ جوق. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ءتۇرلى وپەراتسيالار جاسالىپ, بۇل باعىتتا ىلگەرىلەۋ بار سياقتى ەدى. قازىر دونور دا جوق, ونىمەن اينالىسا قوياتىن دارىگەر دە جوق. سوندىقتان وپەراتسيانى تۇركيانىڭ كلينيكاسىنا بارىپ جاساتتىم. ءبىراز قاراجات كەرەك بولدى. «كوپ تۇكىرسە – كول» دەيدى عوي, اعايىن-تۋىس, جورا-جولداس, حالىق بولىپ قاجەتتى سومانى جيناۋعا كومەكتەستى. سولايشا بۇيرەك اۋىستىرۋ وپەراتسياسى جاسالدى. دارىگەرلەر ءساتتى ءوتتى دەدى. جالپى, ءاۋ باس­­تا ولار وپە­را­تسيانىڭ ءساتتى وتەتىنىنە, بۇي­رەكتىڭ اعزاعا ءسىڭىسىپ كەتەتىنىنە 97% كەپىلدىك بەر­گەن, دەيدى تۇرعىن.

الايدا قۇزىرلى ورىنداردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان مەديتسينالىق, سون­داي-اق ساۋىقتىرۋ ءتۋريزمىن دامىتۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي الەۋەتكە يە. بۇل – اس­تانا قالاسىندا جوعارى تەحنولوگيالى مەديتسينالىق قىزمەتتەر كورسەتەتىن زاماناۋي مەديتسينالىق كلاستەردىڭ بولۋى, زاماناۋي مەديتسينالىق كلينيكالاردىڭ, ستوماتولوگيالىق, كوسمەتولوگيالىق جانە ەكو-ورتالىقتاردىڭ دامىعان جەلىسى جانە ت.ب. قازاقستاننىڭ جەتى كلينيكاسىن JCI (JointCommissionInternational) حالىقارالىق اككرەديتاتسيالىق كوميسسيا­سى سەرتيفيكاتتاعان. بۇل – مەديتسينالىق قىزمەتتەر مەن پاتسيەنتتەر قاۋىپسىزدىگىنىڭ التىن ستاندارتى. تاعى ءبىر كلينيكانى EFQM – ەۋروپالىق ساپا مەنەدجمەنتى ۇيىمى سەرتيفيكاتتاعان. دەسەك تە, حالىق سىرتقا اعىلادى. نەگە؟ سەنىم تومەن. نا­رىق جۇيەسىز. كلينيكالاردىڭ سانى شەك­تەۋلى. بۇعان قوسا مەديتسينالىق تۋريزمگە ماماندانعان شەتەلدىك كلينيكالاردىڭ قالىپتاسقان ماركەتينگتىك ساياساتىمەن باسەكەلەسە المايتىنىن دا جاسىرمايدى مالىمەتتەر.

نەگىزى, قازاقستاندا ساپاسى شەتەل­دىكپەن بىردەي مەديتسينالىق قىزمەتتەر بار. قا­راعاندى قالاسىنىڭ №3 كوپبەيىندى اۋرۋحا­­ناسىنىڭ امبۋلاتوريالىق-ەم­حانا­­لىق قىزمەت باسشىسى اناتولي كراس­­نوجەن جامان اۋرۋدى ەمدەۋدەگى حات­تاما شەتەلدە دە, بىزدە دە بىردەي ەكەنىن اي­تادى. «جالپى, ونكولوگيانى ەمدەۋ دۇنيە­ جۇزىندە بىردەي. ءبىز سۇيەنەتىن حالىق­ارالىق حاتتاماعا جاپونيا دا, اقش-تا سۇيەنەدى», دەيدى ول.

الەۋەت زور, قارەكەت كەم

مينيسترلىكتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ساۋىقتىرۋ ءتۋريزمىن دامىتۋ ءۇشىن قازاق­ستان اۋماعىندا الۋان ءتۇرلى تۋريستىك-رەكرەاتسيالىق رەسۋرستار بار. قازاقستاندا 20 كۋرورتتىق ايماق تىركەلگەن. ونىڭ نەگىزگى بولىگىنە بارلاۋ جاسالعان. 500-دەن اسا ەمدىك مينەرالدى سۋ كوزدەرى, 78 بال­شىق كولى, 50 كليماتتىق جەر سياقتى تابيعي ەمدىك فاكتورلارى بار كۋرورتتىق ايماق­تار قازاقستاندا رەكرەاتسيالىق-ساۋىق­تىرۋ ءتۋريزمىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

دەي تۇرعانىمەن, كەيىنگى جىلداردا شيپاجايدىڭ قاتارى مۇلدەم تولىقپاعان, 66 نىسان شاماسىندا. وعان كەلۋشىلەردىڭ سانى كەيىنگى كەزدە كەمىمەسە, كوبەيمەگەن. بۇعان شيپاجايلاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق احۋالى مەن سۇرانىس يەلەن­بەۋى ىقپال ەتەتىنىن دە جوققا شىعارا المايمىز. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, بۇل سالا – مەملەكەتتىك قولداۋدان ما­قۇرىم قالعان سالا.

ال بىلە-بىلسەك, وسىدان بىرەر عاسىر بۇرىن قازاق جەرىندە رەسەيلىكتەر, شەت­ەلدىكتەر ارنايى كەلىپ ەمدەلگەن. نەمەن؟ قىمىزبەن. قازاق دالاسىنىڭ ساف اۋاسىمەن. قىمىزبەن ەمدەۋ شيپاجايلارى وتە-موتە تانىمال بولعان دەسەك, سەنەسىز بە؟ ما­سەلەن, «بۇگىنگى تاڭدا وسى قىمىزبەن ەمدەۋ شيپاجايلارى نەگە جاندانبايدى؟» دەگەن ساۋال كوكىرەگىمىزدە كوپتەن كەپتەلىپ ءجۇر. وسىنداي جوبالار مەديتسينالىق ءتۋريزمنىڭ تىنىسىن اشار ما ەدى؟

قىمىزبەن ەمدەيتىن شيپاجاي جام­بىل وبلىسىندا ءبىر كەزدەرى اشىلعانىن بىلەمىز. وسىلايشا بەلگىلى ءبىر شارۋا­شىلىق قۇ­رىلىم قىمىزبەن ەمدەۋ كە­شەنىن تۇر­عىزدى. ءدال وسىنداي جوبا قارا­عاندى اي­ماعىندا سۇرانىپ تۇرعانى انىق. قا­راعاندى وڭىرىندە كوكتەم شىعا بيە باي­لاپ, قىمىز ىشپەيتىن اۋىل كەمدە-كەم. ياعني الەۋەت شاش ەتەكتەن, مۇمكىندىك مول.

قىمىزدىڭ ەمدىك قاسيەتىن بىلگەن رەسەي دارىگەرلەرى سوناۋ ءحىح عاسىردىڭ وزىندە قىمىزبەن ەمدەۋ شيپاجايلارىن رەسەيدە كوپتەپ اشا باستادى. ماسەلەن, سامارادا نەستەر پوستنيكوۆتىڭ العاشقى قى­مىزبەن ەمدەۋ شيپاجايىن 1858 جىلى اشقانى تاريحتان ءمالىم. بۇدان كەيىن بۇل باعىتتى پروفەسسور ا.رۋبەل جال­عاستىرعان. ونىڭ اندرەەۆ قىمىزبەن ەمدەۋ ەمحاناسى بولعانى بەلگىلى. ال 1909 جىلدىڭ وزىندە رەسەيدىڭ ءار تۇكپىرىندە 40-قا جۋىق وسىنداي ەمدەۋ ورىندارى ەمدەلۋشىلەردى قابىلداعان. كوكشەتاۋدا رەسەيلىك عالىم بالاسىن ەمدەۋگە اكەلىپ, سوندا قىمىزدىڭ شيپاجايىن اشقانى بەلگىلى. ونى قويىڭىزشى, كەڭەس وداعى كەزىندە, ءتىپتى, قىمىزبەن ەمدەۋدىڭ جەلىسى قانات جايعان. وسىدان-اق قىمىزبەن ەمدەۋ جوبالارىنىڭ ەكونوميكالىق قانا ەمەس, الەۋمەتتىك سالدارىن باعامداۋعا بولادى.

ءبىر جىلدارى باشقۇرت پرەزيدەنتى رۇستەم حاميتوۆتىڭ قازاقستانعا بىرلەسە وتىرىپ, قىمىزبەن ەمدەۋ ۇيىمدارىن اشۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ەسكەرەتىن كەز كەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا قىمىز ءوندىرىسى مەن ونىمەن ەمدەۋدى بەلارۋس, باشقۇرت, رەسەي ەلدەرى جولعا قويۋدا. ناقتىراق ايتساق, دەرەكتەردە وسى كۇنى رەسەي بالاعا ارنالعان تاعام شىعارىپ وتىر. ياكۋتيادا قىمىز تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلدانعان. مۇنىڭ سىرتىندا اقش, رەسەي, قىتاي جىلقىنىڭ باسىن كوبەيتىپ الەك.

قىمىزبەن ەمدەۋ جوبالارىن باتىل ۇسىنىپ, ونى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىمەن قامتيتىن كەزەڭ – وسى. ءىرى قارا, قوي فەرمالارىن عانا ەمەس, جىلقى فەرمالارىن, سونىڭ نەگىزىندە قىمىزبەن ەمدەۋ شيپاجايلارىن اشۋ – ايماقتىڭ تۋريستىك تارتىمدىلىعىن جاقسارتاتىنى داۋسىز. ويتكەنى قازىر بۇكىل الەمنىڭ اۋزىندا قى­مىز ءجۇر. سوندىقتان دا شەتەلدىكتەر ۇيى­رىمەن جىلقى ايداپ, بيە بايلاۋعا كوشتى. باردىڭ قادىرىن بىلە الماي كەلەمىز. وكىنىشتى-اق.

قاراعاندى وبلىسى