سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
جيىندى ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولعان ۇلتتىق مەديا اسسوتسياتسياسىنىڭ توراعاسى كەمەلبەك ويشىباەۆ قۇجاتتىڭ جۋرناليستەر قاۋىمى باسا نازار اۋدارىپ وتىرعان نەگىزگى تۇستارىنا شولۋ جاساپ ءوتتى.
زاڭ جوباسى قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقانى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە كوپتىڭ پىكىرتالاسىن تۋعىزعانى – ءجۋرناليستىڭ ەرەكشە مارتەبەسىن راستايتىن پرەسس-كارتانى قولدانىسقا ەنگىزۋ. وسى جولعى باسقوسۋدا دا بۇل نورماعا قاتىستى ويىن ورتاعا سالعاندار جەتكىلىكتى بولدى. پىكىرلەردىڭ دەنى «پرەسس-كارتانى ەنگىزگەن جاعدايدا ونىڭ جۋرناليسكە قانداي ارتىقشىلىق بەرەتىنىن ناقتى كورسەتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار مۇنداي كارتاعا يە بولماعانداردىڭ جۋرناليستىك قىزمەتپەن شۇعىلدانعاندا كەدەرگىلەرگە تاپ بولماۋى دا انىق بەلگىلەنۋى ءتيىس» دەگەنگە سايدى.
«بىرقاتار ارىپتەستەرىمىز ول كەيبىر جۋرناليستەردىڭ قىزمەتىن شەكتەۋ مۇمكىن دەگەن قاۋپىن ءبىلدىردى. الايدا زاڭدى ازىرلەۋشىلەر پرەسس-كارتا جۋرناليستەرگە كوبىرەك مۇمكىندىك بەرىپ, ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعايتىنىن جەتكىزىپ وتىر», دەگەن كەمەلبەك ويشىباەۆ مينيسترلىك وكىلىنىڭ وسىعان قاتىستى پىكىرىن سۇرادى.
«پرەسس-كارتانى الماعان جۋرناليست جۇمىس ىستەي المايدى دەگەن وي قالىپتاسپاۋى كەرەك. تىلشىلەر ءوز سالاسىندا قىزمەتىن اتقارا بەرەدى نەمەسە فريلانسەر رەتىندە جۇمىسىن ىستەي الادى. ال پرەسس-كارتا ءجۋرناليستىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىندايدى, وعان ارتىقشىلىقتار بەرەدى. ىنتالانتىرۋدىڭ ءبىر تەتىگى بولادى. سول ارقالى جەڭىلدىكتى يپوتەكا نەمەسە ءتۇرلى الەۋمەتتىك قولداۋ قاراستىرىلۋى مۇمكىن» دەدى ج.ومىرالەۆ
تالقىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە قاتىسۋشىلار پرەسس-كارتانى بەرۋ جانە كەرى قايتارىپ الۋ راسىمدەرى جۋرناليستەردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋى ءۇشىن حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرۋ قاجەتتىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
قازاقستانداعى «Internews Network» حالىقارالىق ۇيىمى وكىلدىگىنىڭ زاڭگەرى ولگا ديدەنكو پرەسس-كارتانى ەنگىزگەن جاعدايدا زاڭ جوباسىندا ونىڭ ارتىقشىلىقتارىن ناقتى جازۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى.
««ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جوباسى قوعامنىڭ ماڭىزدى, جاۋاپتى كەزەڭىندە تالقىلانىپ جاتىر. جالپى جوبانىڭ العان باعىتى دۇرىس, بىراق كەيبىر ماسەلەلەردى تاعى قاراستىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. شەتەلدىڭ تاجىريبەسىن دە نەگىزگە الا وتىرىپ, پرەسس-كارتانى قولدانۋعا بىرقاتار جەڭىلدىك ەنگىزۋ كەرەك. سودان كەيىن عانا ءبىز ونى كاسىبي قاجەت قۇجاتقا اينالدىرا الامىز», – دەدى بەلگىلى جۋرناليست نۇرجان مۇحامەدجانوۆا.
«پرەسس-كارتاعا قاتىستى ءتۇرلى پىكىر ايتىلىپ جاتىر. بىراق مەنىڭ ويىمشا, ونى بەرۋ مەملەكەتتىڭ ىقپالىنان الىس بولىپ, تەك جۋرناليستىك قوعامداستىققا مىندەتتەلۋى كەرەك», – دەدى سالتانات ءجۇسىپوۆا.
وسىعان قاتىستى جاسۇلان ومىراليەۆ: «بۇل تۋرالى تالقىلاۋ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز. پرەسس-كارتانى بەرۋدى تەك اقپارات سالاسىنىڭ وكىلدەرىنەن تۇراتىن كوميسسيا شەشەدى. مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل كوميسسياعا قاتىسپايدى», دەپ اتاپ ايتتى.
وسى ورايدا بەلگىلى مەديا مەنەدجەر ماحات سادىق: «پرەسس-كارتا كەرەك. قازىر كىم جۋرناليست, كىم بلوگەر, كىم جاي عانا جازارمان ەكەنىن ايىرۋدان قالدىق. وسى ورايدا جۋرناليستەردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا بۇل كارتا كوپ قولعابىسىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىن» – دەپ قوستادى.
باق وكىلدەرى اراسىندا پىكىرتالاس تۋعىزعان تاعى ءبىر ماسەلە – جوباداعى ء«جۋرناليستىڭ ەرەكشە جاعدايلاردا رەداكتسيا تاپسىرماسىن ورىنداۋى» دەگەن باپ. «ەرەكشە جاعدايلار – ەلىمىزدىڭ شەكارالىق قارۋلى قاقتىعىستار كەزىندە, تەرروريزمگە قارسى وپەراتسيالاردى, ۇرىس-قيمىلدارىن جۇرگىزۋ اۋداندارىندا جانە سوعىس ۋاقىتىندا الەۋمەتتىك, تابيعي جانە تەحنوگەندىك سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي رەجيمى ەنگىزىلگەن اۋماقتا قىزمەت ەتۋ جاعدايلارى» دەپ تۇسىندىرىلەدى زاڭ جوباسىندا. جۋرناليستەر قاۋىمى وسى باپتا ەرەكشە جاعدايدا جۇمىس ىستەگەن ءتىلشىنىڭ اقپاراتتىق حابارلاردى كەلىسىپ بارىپ جاريالاۋىن مىندەتتەۋگە قاتىستى الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن-ءدى.
«كوپشىلىك بۇل تالاپتىڭ ورىندالۋى قيىن ەكەنىن جەتكىزدى. سەبەبى ماتەريال كەلىسىلگەنشە, وقيعا تۋرالى دەرەكتەر وزەكتىلىگىن جوعالتادى. وسى تۇرعىدا اقپاراتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى تۇرعىندار اراسىندا دۇربەلەڭ تۋدىرۋى دا مۇمكىن», دەدى ك.ويشىباەۆ.
«Internews Network» حالىقارالىق ۇيىمى وكىلدىگىنىڭ زاڭگەرى ولگا ديدەنكو دا ءدال وسى جايتقا توقتالدى.
ايتىلعان ماسەلەلەرگە وراي ءسوز العان جاسۇلان ومىراليەۆ قۇجات جوباسىنىڭ بۇل بابىنا دا وزگەرىس ەنگىزىلەتىنىن اتاپ ايتتى.
– ەرەكشە جاعدايلار بويىنشا, وتكەن اپتادا جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرىمەن كەزدەسىپ, بۇل ماسەلەنى تالقىلادىق. ارينە, اشىق پورتالعا دا پىكىرلەر ءتۇسىپ جاتىر. بۇل تۇرعىدا «ەرەكشە جاعدايلار» دەفينيتسياسىنا وزگەرىس ەنگىزىپ جاتىرمىز. اتاپ ايتقاندا, «الەۋمەتتىك, تابيعي جانە تەحنوگەندىك سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلار» دەگەن تۇسىن الىپ تاستاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سوندا, ەرەكشە جاعدايدا ماتەريالداردى كەلىسۋ ماسەلەسى تەك قانا اسكەري جاعدايدا قاجەت بولادى, – دەدى.
تالقىلاۋ بارىسىندا زاڭ جوباسىنان باق پەن جۋرناليستەردىڭ ماتەريالدى تەرىسكە شىعارۋىنا قاتىستى تارماقتىڭ الىنىپ تاستالعانى دا ءسوز بولدى. قاتىسۋشىلار اتالعان باپتى جوباعا قايتا ەنگىزۋ ماسەلەسىن كوتەردى. بۇل ورايدا ج.ومىراليەۆ اتالعان تارماقتى زاڭ جوباسىنا قايتارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن مالىمدەدى.
سونداي-اق جيىندا «YouTube» ارنالارىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ساناتىنا جاتقىزۋ, ينتەرنەت-تەلەديدار پلاتفورمالارىن رەتتەۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلىپ, مينيسترلىك ۇسىنىستاردى قاراستىرۋعا ۋادە بەردى.
