اۋكتسيوننىڭ اۋرەسى نەمەسە بالىقشىلار نەگە براكونەرگە اينالدى؟

قاراتال وزەنىنىڭ بالقاش كولىنە قۇيار ساعاسىندا قونىستانعان كوپبىرلىك اۋىلى كوپكە ءمالىم. مۇنداعى تۇرعىن­دار­دىڭ نەگىزگى تىرشىلىگى – بالىق شارۋاشىلىعى. كەزىندە اتاقتى كيروۆ بالىق كولحوزى بولعان. وكرۋگتىڭ اتى دا وزىنە ساي, قىزىلبالىق اۋىلدىق وكرۋگى دەپ اتا­لا­دى. زامان قانشا قۇبىلسا دا اۋىلداعى اعايىن ىرگەدەگى بالقاش كولىنەن ريزىعىن تاۋىپ وتىر. ارينە, ءبارى بالا-شاعانىڭ قامى ءۇشىن. سوندىقتان اعايىننىڭ ايتار اڭگىمەسى – بالىقتىڭ جىرى. سول توپىراقتىڭ پەرزەنتى, جۋرناليست ريشات تۇرعانباي وسى ماسەلەنى ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر. بىراق ەستىر قۇلاق قايسى؟ بۇگىن سول ازا­مات بىزگە دە قولقا سالدى.

– كەڭەس زامانىندا اتالعان اۋىل بالىق اۋلاۋدان الدىڭعى قاتاردا بولىپ, تالاي مارتە وكىمەتتىڭ جوسپارىن ورىنداپ, وزات بالىقشىلارىمەن ماقتاناتىن. ول كەزدە اۋىلدا 9 بري­گا­دا, 18 موتورلى قايىق بار ەدى. وكى­نىشكە قاراي, قازىر ونىڭ ءبىرى دە جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلى توقىراۋعا تۇسكەن كوپبىرلىك اۋىلى سودان بەرگى كەزەڭدە قولدا باردىڭ بار­لىعىنان ايىرىلدى. جەكە كاسىپكەرلىك, كووپەراتيۆ قۇرامىز دەگەن جەلەۋمەن سىرتتان كەلگەن ازاماتتار اۋىلداعى باردى ۇقساتامىز, كوركەيتەمىز دە­گەن-ءدى. الايدا اۋىلداعى بار تەح­ني­كانى ساتىپ, ايرانداي ۇيىپ وتىرعان اۋىلدىڭ بەرەكەسىن قاشىردى. دامى­تامىز دەگەنى بوس ءسوز بولىپ, توز-توزىن شىعاردى, – دەيدى ر.تۇرعانباي.

جاسىراتىنى جوق, اۋىل سول قال­پىن­دا, اجارى كەتپەگەن. تەك, تۇر­عىندارىنىڭ كوڭىلى الاڭعا تولى. ءتورت اۋىلدان جيىلعان اعايىننىڭ بازىناسىن ەستىپ, ءبىزدىڭ دە جۇرەگىمىز اۋىردى. اۋىلداعىلاردىڭ ايتارىنا قۇلاق تۇردىك, جانايقايىن ەستىدىك. وزەن جاعالاپ وتىرىپ, وزەگى تالعان حا­لىقتىڭ ماسەلەسىنە ۇڭىلدىك. كوپ­بىرلىك اۋىلىنداعى جيىلعان جۇرت­تىڭ نەگىزگى شاعىمى – كۇنكورىس ما­سە­لەسى. باسىندا ايتقانىمىزداي, مۇن­داعىلاردىڭ نەگىزگى تىرشىلىگى – بالىق اۋلاۋ. ودان باسقا جۇمىس جوق. وسى ورايدا بالىقشى قاۋىم بۇگىنگى كۇن­گە دەيىن قاشىپ-پىسىپ ءجۇرىپ, زاڭ­سىز بالىق اۋلاپ كەلدى. ولاردىڭ ار­نايى تىركەلىپ زاڭدى بالىق اۋلاۋىنا ەشقانداي مۇمكىندىك جوق. سونىمەن قاتار اۋ-قۇرالدارىنا دا زاڭمەن تىيىم سالىنعان. كۇنكورىستىڭ باسقا امالى قالماعاسىن, قارا قازان, سارى با­لانىڭ قامى ءۇشىن رۇقساتسىز بالىق اۋلاۋعا ءماجبۇر بولىپ جۇرگەندەردى سوڭ­عى كەزدەرى تابيعاتتى قورعاۋ پولي­تسيا­سى تىرپ ەتكىزبەۋگە اينالىپتى. شەتى­نەن ۇستاپ, قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, شى­رىلداتادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن بىر­نەشە بالىقشىنى قىلمىستىق جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىپ, ىستەرى سوتقا جو­نەل­تىپتى. اشىنعان حالىق نە ىستەرىن بىلمەي وتىر.

– مەن بايشەگىر اۋىلىنىڭ تۇر­عىنىمىن, ەكى بالامدى باعلان دەگەن جىگىت ۇستاپ الىپ, قىلمىستىق ىسكە تارتتى. ارينە, ونىڭ ىستەپ وتىرعان ءىسى زاڭدى, تابيعاتتى قورعاپ, ءوز جۇ­مى­سىن اتقارىپ وتىر. بىراق اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ باسقا جۇمىسى جوق. قايتىپ كۇن كورەدى؟ ۇرى-قارى سەكىلدى زاڭ قىزمەتكەرلەرىنەن قاشىپ ءجۇرىپ, بالىق اۋلاۋعا شىعادى. بايلىققا بەل­شەسىنەن باتىپ جاتقان ەشكىم جوق, بار­لىعى دا بالا-شاعاسىن اسىراۋدىڭ قامى. ولار ايىپپۇل سالسا ءبىر ءجون, باس سالىپ, قىلمىستىق ءىس قوزعاعانى ءبىزدى قات­تى الاڭداتادى. بارلىعىنىڭ بالا-شا­عاسى بار, ولاردىڭ ەرتەڭگى بولاشاعى نە بولادى؟ اكەلەرى بالىق اۋلاپ سوت­تال­عان بالالار ەرتەڭ جۇمىسقا دا ور­نالاسا المايدى. بۇلاي جالعاسا بەر­سە, ءبۇتىن اۋىل سوتتالىپ شىعادى. ەندى بۇلار قايدا بارادى؟ بىزگە وسى ما­سەلەنى شەشىپ بەرسە, ءبىز زاڭدى بالىق­شى دەگەن اتقا يە بولىپ, رۇقسات قاعا­زى­مىز­بەن بالىق اۋلاساق. وسىنى جوعارى جاققا جەتكىزىڭىزدەر دەگەن تىلەكپەن سىز­دەردى شاقىردىق, – دەيدى تۇگەلباي ءارىن.

راس, قاراپ تۇرساق اۋىلدا باسقا جۇمىس جوق. ولار ەكى قولعا ءبىر كۇرەكتى قايدان تاۋىپ, بالا-شاعاسىن قالاي اسىرايدى؟ زاڭدى تىركەلەتىن مەكەمە دە جوق. ۇستاعانىن قىلمىسقا تارتا بەرسە, اۋىلدا تازا ادام قالمايتىنى انىق. زاڭ تالابىن ورىندايمىز دەپ ەلدىڭ ءبارىن قىلمىسكەر اتاندىرۋ جەرگىلىكتى جۇرتتى اشىندىرۋ ەمەس پە دەگەن ساۋال تۋادى. ونسىز دا تي­تىقتاپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارى اشىنىپ كەتىپتى. اشىنعان حالىق زاڭ قىزمەتكەرىنىڭ جاعاسىنا جارماسىپ, ءبىرى جازىم, ەكىنشىسى جالالى بولسا, ارتى جاقسىلىققا اپارماسى انىق. وسى جاعى وتە قاۋىپتى. ءبىر ادامدى با­سارسىڭ, ءتورت اۋىلدىڭ ادامىن توقتاتۋ قيىن. وسىنىڭ الدىن الىپ, اۋىلداعى اعايىننىڭ تالابىنا قۇلاق اسقان ءجون بولار. وسىنداي اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتقان تۇرعىنداردىڭ ىشىنەن تاعى ءبىر اعامىز ۇسىنىسىن ايتتى.

– ءبىزدىڭ قۇرىپ وتىرعان اۋىمىز قىتايدا شىعارىلعان. ەل اراسىندا «قىتاي سەتكىسى» دەپ اتالادى. بۇل اۋ-قۇرال­مەن بالىق اۋلاۋعا رۇقسات جوق. نە­گىزىنەن رۇقسات ەتىلگەن جىبەك جىپ­تەن تىگىلگەن اۋ-قۇرال قازاقستاندا شى­عارىلمايدى. رەسەي مەملەكەتىنەن كەلەدى. امالسىزدان وسى «قىتاي سەت­كىسىن» پايدالانۋعا ءماجبۇرمىز. ەگەر مەملەكەتتەن وعان تىيىم سالىنسا نەگە ەلىمىزدىڭ نارىعىندا ەركىن ساتىلادى؟ بۇل دا قىلمىستىق جولمەن ەلگە كەلىپ جاتىر ەمەس پە؟ رۇقسات ەتىلگەن قۇرال بولسا, زاڭسىز دۇنيەنى تۇتىنىپ نەمىز بار. جوق بولعاسىن الامىز. وسى ماسەلەنى دە شەشىپ بەرسە. بۇگىنگى اۋلاپ جۇرگەن قۇرالىمىزبەن بالىق ينسپەكتسياسى, تابيعاتتى قورعاۋ پولي­تسياسىنىڭ قولىنا تۇسەمىز, ولار قىل­مىسقا تارتادى. ءبىز زاڭنان قاش­پاي­مىز, ول قۇرالدىڭ زيان ەكەنىن جاق­سى بىلەمىز. ەلىمىزدە جىبەك جىپتەن توقىلعان اۋ-قۇرال شىعاراتىن كاسىپ­ورىن اشىلعانشا وسى قۇرالمەن با­لىق اۋلاۋعا رۇقسات بەرسە دەگەن ۇسى­نىسىمىز بار, – دەيدى مۇراتحان قۇدايبەرگەن ۇلى.

شىنىمەن دە ەل اۋزىندا «قىتاي سەتكىسى» دەپ اتالاتىن قۇرال وتە زيان. وعان 2004 جىلى ۇكىمەتتىڭ قاۋ­لىسىمەن تىيىم سالىنعان. بىراق سول كەزدە رۇقسات ەتىلگەن اۋ-قۇرالدىڭ جوق­تىعىن نەگە ەسكەرمەگەن دەگەن ساۋال تۋادى. ەكىنشى ماسەلە, ۇكىمەت تىيىم سالسا, نارىقتا نەگە ەركىن ساۋدالانادى؟ كەدەننەن نەگە وتكىزىلەدى؟ وسى جاعى دا بەيمالىم. جوعارعى باسشىلىق مۇنى ەسكەرۋى كەرەك دەپ سانايمىز جانە بالىقشى قاۋىمنىڭ ۇسىنىسىنا قۇلاق اسقان­دارى دۇرىس. ءتىپتى ۋاقىتشا بولسا دا, ءپوليميتتى اۋ-قۇرالىن قولدانا بەرسە دەگەن ءوتىنىشتى ءبىز دە ايتقىمىز كەلەدى. وسى تۇستا ءسوز العان ەركىن قى­دىر­بەك ۇلى باستى سەبەپتىڭ ءبىرىن ايتتى:

– اكەم دە, اتام دا بالىقشى بول­­­عان. مىنا تۇرعان ازاماتتاردىڭ بار­لىعىنىڭ اتا-باباسى بالىق اۋلا­عان. ءبىز باسقا كاسىپتىڭ ىڭعايىن بىل­مەۋىمىز مۇمكىن, بالىقتىڭ جاع­دايىن جاقسى بىلەمىز. سوندىقتان دا اتاكاسىپتىڭ يەسى اتانىپ وتىر­مىز. ءبىزدىڭ زاڭسىز بالىقشى اتا­نۋىمىزدىڭ باستى سەبەپ­تەرىنىڭ ءبىرى – كولدەن بالىق اۋلاۋ ءۇشىن بەلگىلەنگەن ۋچاسكە الۋعا قول جەت­كىزە الماۋىمىز. وكىنىشكە قاراي ول مۇمكىن ەمەس. نەگە؟ ويتكەنى بارلىعى اۋك­تسيون ار­قىلى وتەدى. ءباسساۋدانىڭ باس­تاپقى تولەمى 1 ملن تەڭگەدەن باس­تالادى. كىم كوپ بەرەدى, سول ۇتادى. بىز­دە ونداي قاراجات جوق. مۇنىمەن قوسا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قاراتال اۋدا­نى­نا جاتاتىن ۋچاسكەلەردە بىردە-ءبىر اۋك­تسيون وتكەن جوق. ونىڭ سەبەبىن بىل­مەيمىن, وتەتىن بولسا سىرتتاعى ادام­دار ۇتادى. كولدەن ءبىر تەلىم ال­عان ادام بار بولعانى 10 ادامدى جۇ­مىسپەن قامتيدى, قالعاندارى تاعى دا سول براكونەر اتانىپ جۇرە بە­رەدى. وسى جاعدايدى دا ەسكەرسە. تا­بي­عات بايلىعىنىڭ بارلىعى سول ەلدە تۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ يگىلىگىنە جا­راتىلۋ كەرەك. بارلىعىن زاڭدى ەتىپ شەشىپ بەرسە, ءبىز دە زاڭ تالابىنا ساي سا­لىعىمىزدى تولەپ, جۇمىس ىستەگىمىز كەلەدى. جاڭادان تاعايىندالعان قارا­تال اۋدانىنىڭ اكىمى ىسكەر ازامات ەكە­­­نىن اڭعاردىق. ەلگە كەلىپ, اۋىل حال­­­قىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى, ول جەردە دە ۇسى­نىسىمىزدى جەتكىزدىك. ارينە, ءبىر عانا ول كىسىنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس ەمەس, دەگەنمەن دە جوعارى جاققا جەت­كىزسە دەيمىز. بالىقشىلاردىڭ كولگە شىعۋى قيىنداپ كەتكەن بولاتىن. كول­دىڭ اۋزى بىتەلىپ, كولىكتىڭ وتۋىنە كە­­دەرگى كەلتىرگەن. مۇنى ەستىگەن ۇلان ال­ديبەك ۇلى ارنايى تەحنيكا جىبەرىپ, قازىر قازۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل كومەگىنە بالىقشىلار اتىنان ال­عى­سىمىزدى ايتا وتىرىپ, ءبىزدىڭ تى­لەك­كە دە نازار اۋدارسا. قاشانعى برا­كونەر دەگەن اتپەن قاشىپ جۇرەمىز. جوعارى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق باس­شىلىققا جەتكىزسەڭىزدەر دەپ ءوتى­نىپ تۇرمىز, – دەدى ە.قىدىربەك ۇلى.

جالپى اۋكتسيون دەگەنىمىز – كارتا ويىنى سەكىلدى. وعان قاراپايىم با­لىقشىنىڭ شاماسى جەتپەيدى. تاپ­قا­نى تيىن بالىقشىلاردىڭ اۋكتسيونعا قاتىسۋعا قاۋقارى جوق. 2014 جىلعا دەيىن كونكۋرس ارقىلى بەرىلگەن. كەيىن وزگەرىس ەنىپ, وسىنداي بولدى. ونىڭ ۇستىنە باسساۋداعا قاتىسۋدىڭ ار­نايى تالاپتارى بار. قاتىسۋشىنىڭ ۇل­كەن توڭازىتقىشى, ۇلكەن موتورلى قايىقتارى بولۋى شارت. تاعى دا سول شى­رىلدايتىن قاراپايىم اۋىل تۇرعى­نى. اشىناتىنداي-اق بار, جالعىز كا­سىبىنەن ايىرىلىپ قالعالى وتىر. زاڭ­دى اتتاپ باسۋعا ءماجبۇر, ەگەر ارنايى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولماسا بۇل ءىستىڭ ءتۇبى شيمايلانا بەرمەك. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىلعا كوڭىل ءبولۋدى تاپسىرعان ەدى, ەندەشە الىستاعى اعايىننىڭ جايىن نەگە ەسكەرمەسكە؟

جەتىسۋ وبلىسى