«سوعىستان جەتى جەرىنەن جارالانىپ, جارىمجان بولىپ ورالعان» اكەسى – سارسەن, «دوڭگەلەنگەن دۇنيەنىڭ جان بايلىعىن جۇدىرىقتاي جۇرەگىنە سىيعىزا بىلگەن اياۋلى» اناسى – بيبايشا ازان شاقىرىپ ۇلدارىنىڭ اتىن قۇل-قۇلبەك قويعان ەكەن. ول كەزدىڭ ادامدارىنىڭ ميى اتالادان تازا, ويى تۇنىق, ارمانى بيىك بولعان عوي. مۇمكىن ۇرپاق دەگەندە ءۇمىتىن ۇكىلەپ جۇرەتىن اكە مەن شەشەنىڭ كوكەيىندە سول ساتتە قۇل قوجا احمەتتەي (ياساۋي) دانىشپان تۇرعان بولار.
سىنشىنىڭ ناتيجەلى ەڭبەگىن ەرتە اڭعارعان, جازعاندارىن زەردەسىنەن وتكىزىپ, شىنايى باعاسىن اق نيەتپەن ايتا العان, قازاق قاراسوزىنىڭ حاس شەبەرى, اقىل-وي الىبى, بولمىسى ءبۇتىن, كەلبەتى كەلىستى كەمەل جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلى: «ەرگوبەكوۆتى ەرگوبەكوۆتەي باقايشاعىنا دەيىن جىلىكتەي شاعىپ, جىلىكتەي زەرتتەپ, جىلىكتەي ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن تاعى ءبىر ەرگوبەكوۆ كەرەك... تاڭعالدىرا بىلەدى. تامساندىرا بىلەدى», دەپ باعالاپتى. وسىنىڭ وزىنەن-اق قۇلبەكتىڭ تىنىمسىز تىرلىگىن بەينەلەپ ايتساق, قىزىل «قىرمانىن», كەڭ تىنىسىن كورسەك كەرەك.
ءيا, قۇلبەكتىڭ قارىمى مەن دارىنىن, الىمى مەن شالىمىن دايەكتەيتىن, ءابىش اعامىز اتاعان دارا باعاعا جاۋاپ ىزدەۋ نيەتىمەن قولعا قالام العان ەدىك. بىردەن ايتايىق, دانادان سونداي باعا الۋ – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيدى. بۇل ۇلتقا كەرەك ىسكە قۇل بولۋ, سول قۇلدىق ەڭبەكتىڭ ەسەلەنىپ قايتۋىن – ونىڭ شىعارماشىلىعىنا دەن قويعان ادام بىردەن اڭعارارى حاق. وعان جۇرت قولىنا تيگەن ونداعان كىتابى دالەل. ايتالىق, التى تومنان تۇراتىن «ارىستار مەن اعىستار», جەتى تومدى قۇرايتىن «تۇرىكستان جيناعى» جانە جەتى كىتاپ: ارقايسىسى قىرىق باسپا تاباققا جەتىپ جىعىلاتىن «ولەڭسوز», «قاراسوز», ء«ساراسوز», ء«داراسوز», ء«داناسوز», ء«بايانسوز», ء«بالاسوز», ءسابيت مۇقانوۆ بولمىسىن قامتىعان بەس كىتاپ, وتكەن جىلى قولعا تيگەن «كەلبەت» اتتى قىرىق باسپا تاباق كولەمدى ەڭبەك – قۇلبەكتىڭ ۇلت رۋحانياتىنا قوسقان ولشەۋسىز ۇلەسى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
العاشقى ءسوزدى – جىر جاسىنى, جارق ەتىپ جانىپ, ماڭدايعا سىيماي, جۇلدىزداي اعىپ وتكەن, بىراق قۇبىلىس رەتىندە ۇلت اقىنىنا اينالعان, ءبىز جونگە كەلتىرە الماي جۇرگەن قازاق ءتىلى تۋرالى انا عاسىردىڭ باسىندا «سۇيەمىن تۋعان ءتىلدى – انام ءتىلىن...» دەپ ارداق تۇتقان اردا ۇل: ء«بىز – الاشتىڭ بالاسى... الاش تۋى استىندا, كۇن سونگەنشە سونبەيمىز!» دەپ انت ەتىپ, انتقا ادالدىقتان تانباي قىزمەت ەتكەن, «قاراڭعى قازاق كوگىنە, ورمەلەپ شىعىپ, كۇن بولام! قاراڭعىلىقتىڭ كەگىنە, كۇن بولماعاندا كىم بولام؟.. دەپ تاس ءتۇيىن قارەكەتكە بەت العان سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلىنان باستايدى. ونىڭ ءومىربايانىنا ۇڭىلەدى, ولەڭدەرىنىڭ استارىنا بويلاپ بارىپ, «س.تورايعىر ۇلى پوەزياسى, ءتۇردىڭ تۇلەۋى, جانردىڭ جاڭارۋى», دەپ ۇلت مۇراتىنا ونىڭ ادال قىزمەت ەتكەنىن قاداپ ايتادى.
ءماريام انا حاكىمجانوۆا دانانى سويلەتەدى. ونى توڭىرەكتەگەن سىڭلىلەرىن اتايدى. «جاس ءومىرىم باقىتسىزدىقپەن ءوتتى. 21 جاسىمدا ولىدەي جەسىر قالدىم. 31 جاسىمدا (1937) تىرىدەي جەسىر قالدىم...» دەپ اشىنا ايتادى دا, ونى ولەڭ جولىنا بىلايشا تۇسىرەدى: «اۆگۋستىڭ جيىرما توعىزى ەستەن كەتپەس, سول كۇنى توككەن جاسىم ماڭگى كەپپەس. بۇلب ۇلىم باقشاداعى ءتۇستى تورعا, كوزدەن عايىپ بولدى قولىم جەتپەس. ءومىردىڭ كۇنگەي جاعى قىرىندادى, جالت بەرىپ باقىت قۇسىم بۇرىلمادى. قايعىنىڭ قارا تورى الدىمدا وراي, جان ۇشىرىپ جارماسسام دا سىرىلمادى», دەپ مۇڭ شاعادى. وكىنىشتى ءومىر. بىراق ول كىسىنىڭ ۇلت اناسى, جۇرت كىسىسى, زامانداستارىنا ادال سەرىك, سىڭلىلەرىنە ايالى الاقان بولعانىن, اينالاسىنا ءۇيىرىلىپ جۇرەتىندەردىڭ ىلتيپاتىمەن بايان ەتەدى. شەت-جاعاسىن بىزدەر دە كورىپ ەدىك. ءوزىم عانا دەمەيتىن, الدىنداعىلاردى ۇلگى ەتەتىن, شولپان يمانباەۆانى تاڭ جۇلدىزىنا تەڭەيتىنىن دە ەستىپ ەدىك.
ودان كەيىن سىنشىعا كوز قىرىن سالىپ, ء«اي, سەندەر, ەركەكتەر, ايەلدىڭ قادىرىن بىلەسىڭدەر مە؟!. قازىرگى زاماندا كەلىن ءوزىنىڭ تۋعان اتاسىن دا باقپايتىن بولدى عوي, قاراعىم. ال ءبىز باسقا ەدىك قوي. الدە ول كەزدە ادام يماننان تۇراتىن با ەدى؟» دەپتى دە: «ۇل ءسۇيىپ وتاۋ تىككەن قونىسىم-اي!» – دەپ اتا-جۇرتىن ەسىنە تۇسىرەدى. سول وتىزىنشى جىلدارداعى سويقاندا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ەجوۆقا لاعىنەت جاۋدىرىپ, «ەجوۆ دەگەن شىقتى ءبىر باس كەسەرى, قاتتى ساستىرىپ حالىقتى قان نوسەرى», دەپ قايمىقپاي ايتىپتى دا: «كىم ەكەن جازىقسىزدان زار قاقتىرعان؟ «جاۋ» دەگەن اتاق تاعىپ, ەل شاپتىرعان. جەتەتىن اق-قاراسىنا جان بار ما ەكەن, نە سۇمدىق كەز كەلگەنگە جۇرتتى اتتىرعان...» دەپ اشىنادى.
بۇل 1937 جىل بولاتىن. وزگەلەر ەجوۆتى ەر دەپ ماقتاپ جاتقاندا, قايسار انا ەشكىمنەن ىقپايدى, قارسى شىعىپ, «وكسۋمەن وكىنىشتى ءوتتى-اۋ ءومىر, قايعىمەن قاراۋىتىپ شىركىن كوڭىل. كەشەگى لاپىلداعان ىستىق جۇرەك, سۋىدى, سۋىقتاعى بەينە تەمىر», دەپ ءبىر قايىرىپ الىپ: «جانى اشىر, مۇنى كورگەن جان بار ما ەكەن, جارقىراپ الدان اتار تاڭ بار ما ەكەن؟ الاياق ەجوۆ سىندى قان قۇمارلار, سورلاتىپ سونشا جاندى جالمار ما ەكەن؟» (1938 جىلى جازعان) دەپ كۇيىنەدى. وسى باتىلدىعى ءۇشىن ءماريام اپايدى باتىر دەمەي كور. سول ءماريام اپامىز كەنجەباي ۇلىنىڭ كەڭەسىمەن ۇلتقا كەرەك دەپ «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» ۇلى جىراۋ مۇرىن سەڭگىرباي ۇلىنان جازىپ العان ەكەن. كەيىن ول جارىققا شىققان سوڭ, زيالى قاۋىم ايتۋلى اقىن اپالارىنا العىسىن ءبىلدىرىپ, بىزدە دە «ماناس» سەكىلدى ەپوس بار ەكەنىنە كوزدەرى جەتىپ, ءماريام اپامىزدى دانا اپا دەپ كەتىپتى.
قازاقتىڭ اقىن قىزى زياش قالاۋوۆا تۋرالى ۇلى بەيسەكەڭ: «ازعانتاي عۇمىر كەشىپ, ارتىنا ەل ايتا جۇرەر سالماقتى مۇرا قالدىرعان اياۋلى قارىنداس-تى», دەپ ءۇش جيناعىن قولىنا اماناتتاپ كەتكەن ەكەن. بەيسەكەڭ اماناتىنا ادال بولىپ كەلە جاتقان قۇلبەك دوس ول تۋرالى كەڭىنەن تولعانادى. وسى عاسىردىڭ باسىندا ءبىز دە «قازاقتىڭ اقىن قىزى زياش ەدى», دەپ «ەگەمەن قازاقستانعا» جازىپ ەدىك. جالپى, عالىم انالار كەلبەتىنەن كەرەمەت ءسوز گالەرەياسىن كەستەلەگەندەي اسەرگە بولەيدى. ونىڭ ىشىندە قوس ءماريام – حاكىمجانوۆامەن, مۇقانكەلىنىمەن ءوز اناسىن ۇشتاستىرىپ, باسقالارىمەن جالعاستىرۋى دا جاراسىم تاۋىپ وتىرادى.
اكەلىككە جاراعان بەيسەكەڭە بالالىققا جاراپ, قىزمەت ەتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. ال قۇلبەكتىڭ قولىنان كەلدى. قۇلبەك بالاسى ەسەبىندە: «قايران دا, قايران بەيسەكەڭ!» دەگەن ماقالادا ۇلى عالىمعا مۇڭىن شاعىپتى. «ال مەنىڭ بىلەتىنىم – ءسىزدىڭ كوكىرەگىڭىز «قازاق قايتسە ەل بولادى!», «ازاماتتىق تاريحىمىز «تۇرىك» قاعاناتىنان» نەگە ساباقتالمايدى؟», «ۇلت ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحى نەگە «ورحون-ەنيسەي» ويما جازۋىنان باستالمايدى؟» دەگەن سۇراقتارعا تولى شەر-شەمەن بولىپ وتكەنى. ...ءسىزدىڭ جۇرەگىڭىز قاشاندا قازاق دەپ سوققانى. ...كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە كوممۋنيستىك يدەولوگياعا ءىشىن الدىرماعان ازىن-اۋلاق ازعانتاي ادامنىڭ ءبىرى بولدىڭىز», دەپ ءبىر قايىرىپ تاستايدى دا: ء«بىز قايراتكەرلىكتى قىزمەت, مانساپپەن ولشەيتىن تۇيسىگى تۇسىنىكسىز ۇرپاقپىز. مينيستر دارەجەسىنە جەتتى-اق «قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى» دەپ شىعا كەلەمىز», دەيدى. جەتىمدى جەبەگەن كەڭەس وكىمەتىنە قارىز بولا تۇرىپ, جەتىمدى جەتكىزگەنىن ۇقسا دا ۇلت ىسىنە كەلگەندە ونى تارك ەتىپ, ۋرالاپ ءجۇرىپ ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز قالدىرعان «شىڭعىس حان», «ابىلاي حان», «كەنەسارى حان» اتالاتىن ۇشتىك كىتاپتى باستاپ, كۇلتەگىن جازۋىنا ۇڭىلگەنىن, ەجەلگى ادەبيەتتى تىرىلتكەنىن العا تارتىپ, شىن مانىندەگى ۇلى عالىم ەكەنىنە كوزىڭدى جەتكىزەدى. ءبىزدىڭ دە ۇلى ءسوزىن ءجيى ايتۋىمىزعا وسى نەگىز.
ق.ەرگوبەك دەگەندە ونىمەن تامىرلاسىپ كەتكەن ەكى ايتۋلى الاش ۇلدارى ويعا كەلەدى. ءبىرى – ۇلت عالىمى ب.كەنجەباي ۇلى, ەكىنشىسى – جازۋشى س.مۇقانوۆ. ەكەۋىن دە شىن نيەتىمەن زەرتتەدى. الدا ايتقانىمىزداي, بىرىنە ۇل بولدى. وتىن جاعىپ, مۇراسىنا يەلىك ەتتى. بارىنىڭ باعىن اشتى, جوعىن ىزدەپ تاپتى. ايتارى جوق, ادال قىزمەت كورسەتتى. ەكىنشىسىنىڭ مۋزەيىن ءوز قولىمەن اشىپ, قورىنداعى مۇرانى تياناقتى زەردەسىنەن وتكىزىپ, ەستەلىك كىتاپ قۇراستىرىپ, بۇكىل شىعارماشىلىعى تۋرالى كولەمدى-كولەمدى التى كىتاپ جازدى. وندا الا-قۇلا پىكىردىڭ ارا-جىگىن اشىپ, زامانىنا قاراي ايتقان سوزدەرىنىڭ استارىنا جەتە ءمان بەرىپ, قۇبىلىپ سوققان ۋاقىت جەلى كىمدى اداستىرمايدى, كىمدى شالىس باستىرمايدى, دەپ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل تۋىندىلارىن العا وزدىردى.
«كوممۋنيستىك پارتيادان تويدىم. توزدى پارتيا», دەپ ۇلى جازۋشى مۇقانوۆ نازالانىپتى. تاريحي-ەتنوگرافيالىق «قازاق قاۋىمىن» جازىپتى. ول كەيىن «حالىق مۇراسى» دەگەن اتپەن جارىق كورىپ, قالىڭ جۇرتتىڭ ىزدەپ وقيتىن كىتابى بولعانىنا كۋامىز. 1932 جىلى جارىق كورگەن «XX عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى» اتتى عىلىمي ەڭبەگىندە: «قازاق ءتىلىنىڭ نەگىزىن سالىپ, قازاق مەكتەبىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان العاشقى ادام – احمەت. احمەتتىڭ بۇل تاريحي ەڭبەگى باعالانباي قالماق ەمەس», دەپ ودان سوڭ: «ابايدان كەيىن ءتىل ونەگەسىندە ماعجاننان اسقان اقىن قازاقتا جوق», دەگەنى قانداي كورەگەندىك. راسىندا, احمەت تە, ماعجان دا سول بيىكتەن كورىنىپ, حالقىمىزدىڭ دانالىعىن, دارالىعىن كورسەتىپ وتىر ەمەس پە؟ ارينە, ءبىز جازۋشىعا اقتاۋشى بولايىق دەپ وتىرعانىمىز جوق. قۇلبەك دوستىڭ اقيقاتتى ايتۋىنا ءۇن قوسۋ عانا.
وقۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ششەرباكوۆ دەگەن عىلىم كانديداتى بولامىن دەپ ديسسەرتاتسيا قورعاماق بولادى. تۇپكى نيەتىندە ينتەرناتسيونالدىق تاربيە دەگەن جەلەۋمەن باستاۋىش قازاق مەكتەپتەرىن بىرتە-بىرتە ازايتۋ جاتىپتى. وسىنى ۇققان اكادەميك س.مۇقانوۆ وعان قارسى شىعىپ: «ششەرباكوۆتىڭ ديسسەرتاتسياسىندا ايتىلعانداي, ماسەلە وتانىمىزدا جاپپاي ورىس تىلىنە كوشۋگە كەلىپ تىرەلىپ تۇر ما؟.. جاستارعا ينتەرناتسيونالدىق تاربيە بەرۋ جامىلعىسىمەن قازاقتىڭ باستاۋىش مەكتەپتەرىن جابۋعا اتىمەن قارسىمىن!» دەپ توتەسىنەن كەتەدى. ء«اربىر حالىقتىڭ ۇلتتىق مەكتەبى – سول حالىقتىڭ كۇللى ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ نەگىزى, ءتىپتى تۇعىرى! ۇلتتىڭ ءتىلى, ادەبيەتى, ونەرى سول ۇلتتىق مەكتەپتە جاسالىپ قالىپتاسادى. ولاي بولسا, ۇلتتىق مەكتەپ – سول ۇلتتىڭ ءومىرى, ءومىر ءسۇرۋ كەپىلى!» دەيدى.
كيەلى تۇركىستانعا تابان تىرەگەن سوڭ قۇلبەك ادەبيەتشىلىگىنە قوسا, تۇركىلىك جۇمىستى قولعا الدى. تۇركولوگياعا دەن قويدى. ماعجانعا سۇيەنىپ «تۇركى» دەپ جازبايىق, «تۇرىك» دەيىك دەگەن پىكىر ۇسىندى. العاشىندا مۇنى قاتە دەگەندەر تابىلدى. كەلە-كەلە قۇلبەكتىڭ ءسوزى دايەككە اينالدى. قايدا جۇرسە دە ۇستازى بەيسەكەڭ سەكىلدى تۇركىستانعا ورىن تەپكەن سوڭ, ءار تاڭعى قادامىن تۇرىك دۇنيەسى, قازاق الەمى دەپ باستايتىن ازامات عالىم اعالارىنىڭ جولىن جالعاپ, تۇركىستان تاريحىنا ءۇڭىلىپ, كاۋفماننىڭ 500 تومدىعىن زەردەدەن وتكىزگەن سوڭ, ول ءحىح عاسىردا وسىنداي ەرلىك جاساپتى, بۇكىل ورتالىق ازيانىڭ تۇنىپ تۇرعان ءومىرىن ايناداعىداي كورسەتىپتى, ەندەشە ءححى عاسىردا ءبىز نەگە سول ەرلىكتى جاڭعىرتىپ, ازات ەلدىڭ تاريحىن تولىقتىرمايمىز دەپ, بەل شەشىپ كىرىسەدى. ەتكەن ەڭبەك, كەتكەن كوز ماي جەتى تومدىق «تۇرىكستان جيناعى» بولىپ جارىققا شىقتى.
ەكىقابات جاڭا عيماراتتا «بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ تۇرىكتانۋ مۋزەيى», «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسى», «تۇرىك حالىقتارى ونەر گالەرەياسى» اشىلدى. بەيسەكەڭدەي ۇلى عالىمنىڭ ۇلاعاتتى شاكىرتى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ: «بۇل ءبارىمىز ءۇشىن كيەلى ورىن, كيەسى قازاق تۇركولوگياسىنىڭ باستاۋ باسى بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى بولسا, يەسى – ونىڭ ۇلى قۇلبەك ەرگوبەك» دەگەنى ەستە.
ءسويتىپ, قۇلبەك تۇركى دۇنيەسىنە قاجەت الداعى ءۇش قۇندىلىقتى حالىق يگىلىگىنە ۇسىندى. بۇل تۇرىك جۇرتىنا جاسالعان ونىڭ تازا پەيىل ەڭبەگى. جوقتان بار جاساپ, باردىڭ باعىن اشقانى. قازىر دۇنيە جۇزىندە تەڭ كەلەرى جوق «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىنداعى» قۇندىلىق ءبىر ينستيتۋت, ءتىپتى ءبىر اكادەميا اتقارار جۇمىسقا پارا-پار. ونداعى كوپتومدىق ەنتسيكلوپەديالار, سوزدىكتەر, ىرگەلى تۇرىك مەملەكەتتەرى بىلاي تۇرسىن, قولدانۋ اياسى تارىلعان, ءتىپتى جويىلۋعا تاقاۋ قالعان تىۆا, شور, حاكاس تىلدەرىندەگى دۇنيەلەر قانشاما؟ اقىن-جازۋشىلار تارتۋ ەتكەن كىتاپتار كىتاپحاناداعى ءبىر الەم دەسە بولادى. جيىرما ءتورت تۇرىك تىلىندەگى قىرىق توعىز مىڭ كىتاپ جيناقتالعان. ەستۋىمىزشە, قۇلبەك جاساقتاعان رۋحاني ورتالىقتارعا تۇرىك دۇنيەسىنىڭ وقىمىستىلارى كەلىپ, قىرۋار سيرەك كىتاپتارداعى مالىمەتتەردى زەرتتەپ, عىلىمي جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا. «قۇرمەتتى قوناقتار» كىتابىنا ولاردىڭ جازعان العى ءسوزىن وقىساڭىز قۇلبەك ەڭبەگىنىڭ باعاسىن بىلە تۇسەمىز. الەم تانىعان شىڭعىس ايتماتوۆ «...سەن ءبىر عانا تۋعان ۇلتىڭنىڭ ادەبيەتىمەن شەكتەلىپ قالماي, تۇتاستاي ورتالىق ازيا حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ كوركەم كەستەسىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ءادىل باعالايتىن ۇلكەن جۇرەكتى, نازىك تالعامدى ءبىلىمپاز ساراپشىسىنا اينالىپ, جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەسىڭ. ءبىز سەنىڭ وسى بىلىكتىلىگىڭدى قۇرمەت ەتەمىز. ءبىز سوعان قۋانامىز, بەك سۇيسىنەمىز. سەن سولاي بولعانسىڭ, سولاي بولىپ قالا بەرەسىڭ دەپ ويلايمىز», دەگەن زور باعالاۋى تالانتتىڭ تالانتتى قاپىسىز تانۋى دەۋىمىز كەرەك.
جيناقتاپ ايتار بولساق, ونىڭ شىعارماشىلىق ەرەكشەلىكتەرى مىناداي:
ءبىرىنشى, ول ارحيۆ اقتارىپ, قۇندى ماتەريالدارىن ادەمى قيۋلاستىرىپ پايدالانادى. جازعاندارىن وقىپ وتىرىپ, بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا ول بارماعان ەل, ول اشپاعان ەلدىڭ ءارحيۆى جوق پا دەپ قالاسىڭ. قازاقى ءداستۇردىڭ قاينار كوزىندەي ءسابيت مۇقانوۆ ىزىمەن ىزدەنىستە ءجۇرىپ, تالاي ەلدىڭ ءارحيۆىن اشقان. ارحيۆتەن ءبىر ءسابيت مۇقانوۆقا عانا ەمەس, كۇللى قازاق ادەبيەتى, ۇلتتىق مادەنيەتىمىزگە قاتىستى نەبىر اسىل دەرەكتەر تاۋىپ, ولجامەن ورالىپ وتىرعان. بىرەر مىسال كەلتىرۋمەن شەكتەلەيىك.
ءبىر عانا ءوماوا (ورتالىق ادەبيەت جانە ونەر ءارحيۆى. ماسكەۋ) ارحيۆىنەن, ءبىز مۇندا «جامبىل اقىن با, جوق پا؟» دەپ شۋلاپ جاتقاندا, قۇلبەك ايگىلى كينورەجيسسەر سەرگەي ەيزەنشتەين, اعايىندى ۆاسيلەۆتەر دەيسىز بە, ادەبيەتشى ۆ.شكلوۆسكي, اقىن ۆ.لۋگوۆسكوي دەيسىز بە, سوعىس جىلدارىندا ەۆاكۋاتسيامەن الماتىعا كەلىپ, اياقتالعانشا قونىس ەتكەن نە ءبىر قاسقا مەن جايساڭداردىڭ «جەكە ءارحيۆىن» اشىپ, اقىندىق ونەردىڭ عاجايىپ تۇلعاسى – جاكەڭ جايىندا نەبىر ماتەريالدار, نەبىر قايتالانباس جاكەڭمەن, سابەڭمەن, مۇقاڭمەن بىرگە تۇسكەن ولاردىڭ سۋرەتتەرىن الىپ كەلگەنى بار. ونىمەن دە شەكتەلمەي, ەرتەرەكتە ولاردىڭ كوزى تىرىسىندە كوزبە-كوز جولىعىپ, اۋىزبا-اۋىز اڭگىمەلەسىپ, تاعى دا جاكەڭ, مۇقاڭ, سابەڭ جايىندا ەستەلىكتەرىن جازىپ العان. بۇل دا ۇلىلار جايلى عاجاپ قۇندىلىق ەمەس پە؟
ەكى مارتە ەڭبەك ەرى, بيدەگى الەمدىك قۇبىلىس گ.ۋلانوۆا, ن.ساتس, ۆ.شكلوۆسكي, يۋ.زاۆادسكي سياقتى ىلعي ءبىر «سەن تۇر, مەن اتايىن» ونەر ساڭلاقتارىنىڭ سيرەك سۋرەتتەرىن, كينولەنتالارىن قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپتارى مۋزەيىنە تاپسىرىپ, ايتقىزىپ العان ەستەلىك اڭگىمەلەرىن ءوز ەڭبەكتەرىنە ادەمى پايدالانۋمەن كەلەدى. ول قۇراستىرعان جامبىل جايلى «داڭعىل», قاجىمۇقان جايلى «بالۋان بابا», سافۋان شايمەردەنوۆ ەكەۋى قۇراستىرعان «كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆ», «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ ءپىرى» (م.جولداسبەكوۆ) اتانعان بەيسەكەڭ حاقىندا «بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى», جارى بايان قۇرداس ەكەۋى قۇراستىرعان وزبەكالى جانىبەكوۆ تۋرالى «ۇلتىمىزدىڭ ۇيىتقىسى» ەستەلىك كىتاپتارىنىڭ ءىشى تولى جادىگەر دەۋگە بولادى.
ستۋدەنت كەزىندە (70-جىلدار) ءوزى تۋعان اۋىلدىڭ كونەكوز قاريالارى اۋزىنان كۇش اتاسى قاجىمۇقان جايىندا ەستەلىك جازىپ الادى, ونى ارحيۆتىك ماتەريالدارمەن تولىقتىرىپ (س.مۇقانوۆقا جازعان حاتى), بەلگىلى ءبىر كومپوزيتسياعا قۇرىپ, «قاجىمۇقاننىڭ حاتى» اتاپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بەتىندە, 20-30 جىلدان كەيىن جاريالاعاندا باسشىمىز شەرحان مۇرتازا «بىزگە جازىلار ماتەريالدار وسىلاي بولىپ كەلۋى كەرەك...» دەپ قۋانا باعالاعانىنا كۋا بولعانىمىز بار.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ارحيۆتەن جاريالانباعان حاتىن دا قۇلبەك تاۋىپ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى جايىندا جازعان «قىرىق مىسال» حيكاياسى» اتالاتىن ەسسە-ماقالاسىندا («تۇركىستان» گازەتى) اجەلەرىمىزدىڭ «قۇراق كورپەسىندەي» قيۋىن كەلتىرىپ پايدالانعانىنا ءتانتىمىز.
بۇل رەتتە م.لەرمونتوۆ جايىندا قايداعى ءبىر قيىرلاردان ءبىر توسىن ماتەريال تاۋىپ الىپ, ونى قىمبات جادىگەر رەتىندە فورماسىن تاۋىپ, ماتەريال جازىپ جۇرتتى تاڭعالدىرىپ جۇرەتىن ورىس ادەبيەتشىسى يراكلي اندرونيكوۆ سەكىلدى ءبىزدىڭ دوسىمىز دا ايانىپ قالىپ جۇرگەن جوق. ورىس مادەنيەتىنە جاراسقان «ادەبي ىزدەنىس» نەگە قازاق مادەنيەتىنە جاراسپاسىن؟ ونىڭ ءبىرسىپىرا ەڭبەكتەرى وسىنداي «ىزدەنىستەن» تۇرادى, تىڭ دەرەكتەرمەن جازىلعان دۇنيەلەرى قىزىقتى وقىلادى. قۇنتتى قۇلبەكتىڭ ارحيۆتىك تىڭ دەرەكتەر, كونەكوزدىڭ ەستەلىكتەرى قاتىستىرىلىپ جازىلاتىن ادەبيەتتانۋشىلىق, سىنشىلىق ەڭبەگى كوركەم دەرەكتى اڭگىمەدەي باۋراپ, ەرىكسىز وقۋعا وتىراسىڭ. وعان عالىم سىنشىنىڭ ء«ساراسوز» اتالاتىن ارحيۆ ماتەريالدارىنان تۇراتىن كىتابى دالەل.
قازاق ادەبيەتىنىڭ جالپىتۇرىكتىك ورتاق تاريحى ءۇشىن كۇرەسىپ, شاكىرتتەرىمەن بىرگە قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ تاريحىن «تۇرىك قاعاناتى» داۋىرىنە دەيىن باقانداي XV عاسىرعا تەرەڭدەتكەن كۇرەسكەر «حاس باتىر» (ب.مومىش ۇلى) – پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆ قارتايىپ, قاراۋسىز قالعان شاعىندا, جارى بايان ەكەۋى بالا مەن كەلىن بولىپ قولىنا كىرىپ, بار ءىسى كىسى مىندەتىنە قاراعان ءازىز ادامدى باعىپ-قاقسا, ول – دوسىمىز ءۇشىن ادەبي قالامگەرلىك ىرىس بولعان سەكىلدى. بىرىنشىدەن, بەيسەكەڭ اۋزىنان قانشاما ەستەلىك اڭگىمەلەر جازىپ العان. قازىر ونى ءبىر الەم دەۋگە بولادى. «تۇرىك قاعاناتىنان بۇگىنگە دەيىنىن...» زەردەلەپ, تۋىندىلارىن قايتا باستىرۋمەن بىرگە, كوزى ءتىرى كەزىندە قاعازعا تۇسىرگەن «ارحيۆ-داپتەر» مالىمەتتەرىن قوسا پايدالانىپ قىزىقتى ماقالا, ارنايى كىتاپ جازىپ شىقتى. قارتتى كۇتۋ بەينەت بولارىن تۇسىنەمىز. ال ءبىزدىڭ دوسىمىز سول بەينەتتى ادەبي ىرىزدىققا اينالدىرىپ, ۇلت رۋحانياتىنا ۇلەس قوستى. ىرىس ەمەي, نەمەنە, بۇل؟
ەكىنشىدەن, بەيسەكەڭ اينالاسى تولى شەجىرە قارتتار بولىپتى. ماعجان جۇماباەۆتىڭ جارى زىليحا انامىز, تۇڭعىش ادەبيەت سىنشىسى, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى عابباس توعجانوۆتىڭ جەسىرى ءماريام اپاي دەيسىز بە, ن.وڭداسىنوۆ, د.قوناەۆ, ج.تاشەنوۆ دەيسىز بە, بەيسەكەڭمەن تاشكەنتتە جەتىم بالالار ۇيىندە بىرگە تاربيەلەنگەن ج.ارىستانوۆ, ءو.تۇرمانجانوۆ, ب.شىنارباەۆ, ش.وتەپوۆ دەيسىز بە, وعان ءار قيىردان كوڭىلىن سۇراپ كەلەتىن ارىپتەستەرى ءا.مارعۇلان, ءا.قوڭىراتباەۆ, ق.مۇقامەتحان ۇلى, ى.مامانوۆتى قوسىڭىز, بەيسەكەڭ ارقاسىندا جولىقپاعان, كەزدەسىپ اڭگىمەلەسپەگەن كىسىسى كەمدە-كەم. بۇعان كۇندە كەشقۇرىم «دومودەدوۆا» اتالعان م.تولەباەۆ كوشەسىندە بۇرىنعى ۇكىمەت توراعاسى م.بەيسەباەۆ, بۇرىنعى جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ توراعالارى د.كەرىمباەۆ, س.نيازبەكوۆ, بۇرىنعى مينيسترلەر ءا.سەمباەۆ, ءا.ءشارىپوۆ, ءا.قاناپين سىندى قارت زەينەتكەرلەر شوعىرىنا ەرىپ, بىرگە سەيىلدەي ءجۇرىپ, اڭگىمەلەرىن تىڭداپ, قازىر قالام تەربەپ جۇرگەنىن دە ايتا كەتۋ پارىز دەپ بىلەمىز.
قۇلبەك قىرعىز ش.ايتماتوۆ, اۆار ر.عامزاتوۆ, وزبەك ا.ياقۋبوۆ, باشقۇرت م.كارىم, بالقار ق.قۇليەۆ, تيتان ادەبيەتشى ۆ.شكلوۆسكي, ورىستىڭ رەفورماتور-رەجيسسەرى گ.توۆستونوگوۆ, پۋشكينتانۋداعى ەرەكشە قۇبىلىس ن.راەۆسكي, ورتالىق ازيادان العاشقى قاتاردا ي.ستالين اتىنداعى سىيلىقتى العان تۇگەلباي سىدىقبەكوۆ, «بي ءتاڭىرىسى» اتانعان گ.ۋلانوۆا, چەشەن م.ەسەنباەۆ, ءوزىمىزدىڭ بي مايتالمانى شارا ت.ب. سان-سالا ساڭلاقتارىمەن جۇزدەسكەن, ىزدەپ بارىپ اڭگىمەلەسكەن, سۇحباتتاسىپ ماقالا جازعان اۋقىمى كەڭ ازامات, تىنىسى كەڭ قالامگەر. بۇل سالاداعى ەڭبەگىن تۇشىنۋ ءۇشىن ونىڭ ء«داراسوز» اتالاتىن كىتابىن وقىعان ۇتىلمايدى.
وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن تۇركىستاندا اعارتۋشىلىق قىزمەتكە جەگىلىپ جۇرگەن ونىڭ استاناعا وپەراتور ەرتىپ, تەلەكامەرا الا كەلىپ ءابىش, مىرزاتاي, تولەن, قويشىعارا اعالارمەن بەس-التى ساعاتتان سۇراۋ بەرىپ, جەتەلەي اڭگىمەگە تارتىپ, ادامدىق, قالامگەرلىك سىرىن تەلەتاسپاعا جازىپ العانىن دا كوردىك. ودان الماتى اسىپ ت.كاكىشەۆ, س.قيراباەۆ, د.يسابەكوۆ ت.ب. جازۋشى, ادەبيەتشىلەردى ەكران الدىندا ساعاتتاپ سويلەتتى دەيسىڭ. بۇل نە؟ ونداعى ماقسات رۋحانيات الەمىندەگى ۇلتتىق تۇلعالارىمىزدى كەلەشەككە ءتىرى بەينەسىنەن «التىن قور» جاساپ, ساقتاپ قويۋ ەدى. وسىدان كەيىن دوسىمىزدى «قۇنتتى قۇلبەك» اتاماسقا امالىمىز بار ما؟
قازاق ادەبي سىنى – ءار الۋان تاقىرىپتى قۇراندى كىتاپتان تۇراتىنى بەلگىلى. ال قۇلبەك تۇتاس ءبىر سىن كىتابىن ءبىر جانردىڭ تاريحىنا, تابيعاتىنا ارنايدى. «ولەڭسوز» – قازاق پوەزياسىن, «قاراسوز» – قازاق پروزاسىن, ء«ساراسوز» ادەبيەتتانۋ, سىن تابيعاتىن قامتيدى, باسقا توم-توم ەڭبەكتەر دە وسىلايشا ءار جانردى تاراتا باياندايدى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىندا» 24 تۇرىك تىلىندە جارىق كورگەن 49 مىڭ كىتاپ جيناقتالىپتى. ونىڭ ىشىندە بۇگىندە ءوز تىلىندە كىتاپ باسىلمايتىن, 10 مىڭ شاماسىندا عانا قالعان, جويىلىپ بارا جاتقان شور تىلىندە كەزىندە جارىققا شىعىپ ۇلگەرگەن شەرلى كىتاپتاردىڭ ءجونى بولەك. ورتاعاسىرلىق اراب تىلىندەگى باسىلىمدار, سانكت-پەتەربۋرگتە «تۇركىستان ينستيتۋتى» باسپاحاناسىندا ءحىح عاسىردىڭ اياعى, حح عاسىر باسىندا باسىلعان, سول ينستيتۋتقا سىرتتان جيناقتالعان ەنتسيكلوپەديالار, ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىكتەر ء(حىح ع.) تۇنىپ تۇرعان قىمبات مۇرا, قۇندى جادىگەرلەر ەمەس پە؟ بۇل ورايدا «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسى» كىتاپحانا عانا ەمەس, مۋزەي دەپ تە بىلەمىز. دوسىمىزعا كىتاپحانانى «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحانا-مۋزەيى» ەتىپ قايتا قۇرۋدى ۇسىنار ەدىك.
كىتاپحاناداعى «پۋشكين ءۇيى» ۇلگىسىندە جيناقتالعان ەڭبەكتەر ءبىر توبە. جەكە كىتاپحانالاردان باس قۇرايدى. كىمدەردىڭ جەكە كىتاپحاناسى؟ ۇيعىر ع.سادۋاقاسوۆ (اكادەميك), وزبەك جازۋشىسى ن.فازىلوۆ, قىرعىز ش.ايتماتوۆ, تاتار ح.ميڭنەگۋلوۆ, باشقۇرت م.يدەلباەۆ, حاكاس ۆ.بۋتاناەۆ, ساحا ن.ۆاسيلەۆ (اكادەميكتەر), ب.كەنجەباەۆ, ءو.جانىبەكوۆ, ر.سەيتمەتوۆ, ت.كاكىشەۆ... كوپ-اق.
شەرحان مۇرتازا كەزىندە قۇلبەك تۋرالى ء«سىز ادال جۇرەك, اق نيەت, ەلگە دەگەن شىنايى جاناشىرلىقپەن قاي ماسەلەگە دە... كورنەكتى ادەبيەت سىنشىسى, عالىم, جازۋشى, پەداگوگ رەتىندە الاشتىڭ كوشباستار سەركەلەرى قاتارىندا تەڭدەسسىز ورنىڭىزدى تاپتىڭىز», دەگەن-ءدى. وسى كۇندەرى ساناۋلى ساردار دارەجەسىنە جەتكەن قۇلبەك ەرگوبەك تۋرالى ءسوزىمىزدى وسىمەن تۇيىندەلىك.
سۇلەيمەن مامەت
