– نۇرسۇلتان, بوكس جانكۇيەرلەرى سەنى جامبىل وبلىسىنىڭ وكىلى دەپ تانىعانىمەن, قاراقالپاقستاندا دۇنيەگە كەلگەنىڭدى كوبىسى بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. اڭگىمەمىزدى ءدال وسى تۋىپ-وسكەن وڭىرىڭنەن باستاساق.
– ءيا, مەن قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان, 53 مىڭ حالقى بار قاراوزەك دەيتىن اۋداندا دۇنيەگە كەلگەنمىن. بالعىن بالالىق شاعىم ءامۋداريا وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا ءوتتى. مەكتەپتى دە سول جەردە ءتامامداپ, ءبىلىمىمدى ءارى قاراي سپورت كوللەدجىندە جالعاستىردىم. كەيىنىرەك وتباسىمىزبەن اتامەكەنىمىزگە قونىس اۋدارىپ, جامبىل وبلىسىنا كوشىپ كەلدىك.
– بوكس قولعابىن كيگەندەگى ماقساتىڭ قانداي ەدى؟ سول كەزدەگى ارمان-ماقساتىڭ ورىندالدى ما؟
– بوكسقا كەلگەندەگى باستى ماقساتىم – الەم چەمپيونى نەمەسە وليمپيادا چەمپيونى بولۋ ەدى دەپ جالعان سويلەمەي-اق قويايىن. سەبەبى مەن بوكسقا وتە كەش كەلگەنمىن. 2010 جىلى مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ سپورت كوللەدجىنە وقۋعا ءتۇستىم دەدىم عوي. سول كەزدە ءوزىم ءۇشىن كۇندە بوكسپەن اينالىسا باستادىم. جەكپە-جەك ونەرىنە يكەمىم بار ەكەنىن وقۋ ورنىنداعى جاتتىقتىرۋشى اعايلارىمىز بايقاعان بولۋى كەرەك, بوكس زالىنا بارىپ جۇرگەنىمە كوپ ۋاقىت بولماسا دا مەنى وبلىستىق, ەلىشىلىك جارىستارعا قاتىستىرا باستادى. ابىروي بولعاندا, بارعان جارىسىمنىڭ بارلىعىندا جۇلدەلى ورىنداردان كورىنىپ, بوكس ماماندارىنىڭ كوزىنە ءتۇستىم. ءسويتىپ بىرتە-بىرتە بۇل سپورتپەن كاسىبي تۇردە اينالىسا باستادىم.
– قاراقالپاقستاندا تۋىپ, قازاقستاندا داڭقى شىققان بوكسشىلاردىڭ قاتارى ەلىمىزدە از ەمەس. بەسقالا ايماعىندا ءبىز بىلە بەرمەيتىن, ءبىز ەستىمەگەن تاعى قانداي اتاقتى سپورتشىلار بار؟
– قازىر ەسىمدەرىن ۇمىتىپ وتىرمىن, بىراق ول جاقتا اسا دارىندى جەرلەستەرىمىزدىڭ قاتارى وتە كوپ. تەك بوكس ەمەس, باسقا سپورت تۇرلەرىمەن دە اتاق-داڭقى شىققان قانداستارىمىز جەتەرلىك. كەيبىرى كەيىنىرەكتە قازاقستانعا ورالىپ, ءارى قاراي دا سپورتتىق كارەراسىن جالعاستىرىپ جاتىر. ولاردىڭ قاتارىندا ۇلتتىق قۇراما ساپىندا جۇرگەن سپورتشىلار دا بار. بىرقاتارى قاراقالپاقستاندا قالىپ, وزبەكستان بىرىنشىلىكتەرىندە اتوي سالىپ ءجۇر. سونىمەن قاتار وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, قازاقستان بىرىنشىلىگىنىڭ بىرنەشە دۇركىن جەڭىمپازى, 2005 جىلعى ازيا جانە الەم چەمپيونى ەردوس جاڭابەرگەنوۆ, ازيا بىرىنشىلىگىنىڭ (2013) جانە ازيا ويىندارىنىڭ (2014) التىن مەدال يەگەرى, ەكى بىردەي وليمپيادانىڭ (لوندون-2012, ريو-2016) جانە الەم چەمپيوناتىنىڭ (باكۋ-2011, الماتى-2013) كۇمىس جۇلدەگەرى ادىلبەك نيازىمبەتوۆ سىندى اعالارىمىز دا سول توپىراقتا تۋعان.
– اتامەكەنگە قونىس اۋدارعانعا دەيىن وزبەكستاندا ءجۇرىپ قانداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىڭ؟
– وزبەكستاندا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جەتىستىككە قول جەتكىزدىم دەپ ايتا المايمىن. ويتكەنى بوكس قولعابىن كيگەننەن كەيىن كوپ ۋاقىت وتپەي وتباسىمىزبەن اتاجۇرتقا قونىس اۋداردىق. ول جاقتا تەك جاستار اراسىنداعى بىرنەشە رەسپۋبليكالىق جارىستارعا قاتىسىپ كوردىم. ال قازىرگى تابىستارىما قازاقستاندا ءجۇرىپ قول جەتكىزدىم.
– ەلگە ورالعان سوڭ, ەرەسەكتەر اراسىنداعى قازاقستان چەمپيوناتىندا توپ جارىپ, جۇلدەگەرلەر قاتارىنان كورىنىپ جۇرسەڭ دە, الەم چەمپيوناتى, وليمپيا ويىندارى سياقتى بايراقتى دودالاردا ەل نامىسىن قورعاۋ باقىتى ساعان بۇيىرمادى. وكىنىش جوق پا؟
– بوكسقا وليمپياداعا بارامىن, الەم چەمپيونى بولامىن دەپ الدىما ۇلكەن ماقسات قويىپ كەلمەگەندىكتەن بە ەكەن, قازىر مەندە ەشقانداي وكىنىش جوق. دەگەنمەن, گەنەرال بولامىن دەپ ارمانداماعان سولدات سولدات ەمەس دەمەي مە؟ سول سياقتى وليمپ شىڭىن باعىندىرۋ كەز كەلگەن بوكسشىنىڭ ارمانى ەكەنى وتىرىك ەمەس. بۇرىنىراقتا, ياعني اۋەسقوي بوكستا ۇزدىكتەر ساناتىنان كورىنىپ, حالىقارالىق جارىستاردا توپ جارىپ جۇرگەندە «وليمپياداعا بارسام عوي» دەيتىن وي بولاتىن. بىراق ءوز باسىم بۇيىرماعان نارسەگە وكىنۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن.
– قازىر ۇلتتىق قۇرامادا اۋىر سالماقتا ونەر كورسەتەتىن قامشىبەك قوڭقابەۆقا لايىقتى قارسىلاس, جۋىق ارادا ونىڭ ورنىن باسار ءىزباسار بوكسشى بولماي تۇر. ەگەر مىرزاعالي ايتجانوۆ قۇراماعا قايتا شاقىرسا, كەلەسىڭ بە؟
– ۇلتتىق قۇرامادا جۇرگەن بوكسشىلاردىڭ اراسىندا قامشىبەك قوڭقاباەۆ – ەڭ تاجىريبەلى جانە كوشباسشى جىگىتتەردىڭ ءبىرى. سونداي-اق اۋىر سالماقتا جۇدىرىقتاسىپ, بايراقتى دودادا توپ جارىپ جۇرگەن بىرنەشە تالانتتى جاس بوكسشىلارىمىز بار. سوندىقتان ۇلتتىق قۇراماعا مەنىڭ كومەگىم اسا قاجەت دەپ ويلامايمىن. ونىڭ ۇستىنە ماعان اۋەسقويدا ەمەس, كاسىپقوي بوكستا جۇدىرىقتاسقان كوبىرەك ۇنايدى. ءوزىمنىڭ تابيعاتىم دا سوعان كەلەتىن سياقتى. 2017 جىلى ەرەسەكتەر اراسىندا قازاقستان چەمپيونى اتانعان سوڭ مەن «استانا ارلاندارى» دەيتىن جارتىلاي كاسىپقوي بوكس كلۋبىنا شاقىرىلدىم. ءبىر جىلدان اسا بەس راۋندتىق جەكپە-جەكتەر وتكىزگەن سوڭ, ءارى قاراي كاسىپقوي بوكستا جۇدىرىقتاسامىن دەگەن شەشىم قابىلدادىم.
– جۋىردا توكيو وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى وزبەكستاندىق باحودير جالولوۆ ءبىر سۇحباتىندا «قازىر قازاقستانعا قاراعاندا وزبەكستان بوكسىنىڭ اتى وزىپ تۇر» دەگەن ماعىناداعى پىكىرىن ايتىپ قالدى. بۇعان نە دەيسىڭ؟
– بۇل پىكىرمەن كەلىسۋگە دە, كەلىسپەۋگە دە بولادى. جالپى, سپورتتا قۇلدىراۋ مەن قايتا ورلەۋ كەزەڭى بار ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بالكىم, ءدال قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان بوكسىندا تەجەلۋ بار بولار. بىراق بۇل – قازاق بوكسىنىڭ باسىنان باق تايدى دەگەن ءسوز ەمەس. كوزىقاراقتى وقىرمانداردىڭ ەسىندە بولسا, كەزىندە قازاقستان بوكس قۇراماسى وليمپيا ويىندارىندا, الەم جانە ازيا چەمپيوناتتارىندا قوس-قوستان التىن مەدال الىپ جاتقاندا, وزبەكتىڭ قاي بوكسشىسى تۇعىردان كورىنىپ ەدى؟ سول سياقتى وسىدان 10-15 جىل بۇرىن اۋەسقوي بوكس الەمىندە ۋكراينا, كۋبا بوكسشىلارىنىڭ داڭقى اسپانداپ تۇردى. بىراق كەيىنگى كەزدە ولاردىڭ قارقىنى باسەڭدەپ قالدى. ءتىپتى وليمپيا ويىندارىندا, الەم چەمپيوناتتارىندا التىنسىز قايتقان كەزدەرى دە بولدى. سوندىقتان ءوز باسىم قازاقستان قۇراماسىنىڭ قازىرگى جاعدايىنان ۇلكەن تراگەديا جاساۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيمىن.
– 2019 جىلدان باستاپ كاسىپقوي بوكستا باق سىناپ جۇرگەنىڭدى بىلەمىز. بىراق سول ءتورت جىلدا نەبارى ءتورت مارتە شارشى الاڭعا كوتەرىلىپسىڭ؟ بۇل سەن ءۇشىن از با, كوپ پە؟
– ارينە, از. 2019 جىلى كاسىپقوي بوكسقا قادام باسىپ, بۇل جاقتىڭ دا قىر-سىرىنا ەندى قانىعا باستاعاندا كوروناۆيرۋس ىندەتى كەلىپ, بارلىق جوسپارىمىزدىڭ كۇل-تالقانىن شىعاردى ەمەس پە؟ سودان ەندى-ەندى ەس جيىپ, الداعى ۋاقىتتا بولاتىن ۇلكەن جەكپە-جەكتەرگە دايىندالىپ جاتىرمىز. ماقساتىمىز ايقىن, سول جولدا ايانباي ەڭبەك ەتە بەرەمىز.
– الەۋمەتتىك جەلىدە اۋىر سالماقتاعى الەمنىڭ ەكس-ءابسوليۋتتى چەمپيونى ۋكراينالىق الەكساندر ۋسيك, بريتانيالىق ەنتوني دجوشۋا سەكىلدى داڭقتى بوكسشىلارعا سپاررينگ-سەرىكتەس بولىپ جۇرگەنىڭدى بايقاپ قالدىق. ۇسىنىس قالاي ءتۇستى؟
– لوندون وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى, الەم بىرىنشىلىگىنىڭ جەڭىمپازى, ۇلىبريتانيانىڭ اۋىر سالماقتاعى ماقتانىشى ەنتوني دجوشۋا تۇماندى البيوننىڭ تاعى ءبىر داڭقتى بوكسشىسى تايسون فيۋريمەن 2021 جىلى جەكپە-جەك وتكىزۋدى جوسپارلاپ, مەنى سپاررينگ-سەرىكتەسى بولۋعا شاقىردى. وليمپيادا چەمپيونىنىڭ ۇسىنىسىن قابىل الىپ, دجوشۋانىڭ لوندونداعى وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىنا قوسىلدىم. بىراق ءبىر ايدىڭ شاماسىندا ەكەۋىنىڭ جەكپە-جەگى وتپەيتىن بولعان سوڭ قازاقستانعا قايتا ورالدىم.
ءسويتىپ ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي ەنتوني دجوشۋا الەكساندر ۋسيكپەن شارشى الاڭدا ايقاساتىن بولىپ كەلىستى. بۇل بوكس كەشى رەسمي جاريالاناردىڭ الدىندا ۋسيك مەنى ءوز كومانداسىندا كورگىسى كەلەتىنىن, مەنىڭ سپاررينگ-سەرىكتەسى بولعانىمدى قالايتىنىن ايتىپ, ارنايى شاقىرتۋ جىبەردى. سول ارالىقتا دجوشۋادان دا ۇسىنىس ءتۇستى. بىراق مەن الەكساندردىڭ ۇسىنىسىن قابىلداپ قويعان بولاتىنمىن. سودان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۋسيكتىڭ قاسىندا جاتتىعىپ كەلەمىن.
– وسى ورايدا, وقىرماندارعا سپاررينگ-سەرىكتەستىڭ جاتتىعۋ لاگەرىندەگى نەگىزگى فۋنكتسياسى قانداي ەكەنىن ايتىپ بەرسەڭ.
– نەگىزىنەن سپاررينگ-سەرىكتەستەر كوپ جاعدايدا بوكسشىنىڭ قارسىلاستارىنا قاراي تاڭدالادى. ماسەلەن, مەن ەكى-ءۇش ايدان كەيىن بويى ۇزىن, سالماعى اۋىر, سوققىسى جويقىن بوكسشىمەن جەكپە-جەك وتكىزەمىن دەلىك. مەنەدجەرلەرىم ماعان كەزدەسۋگە دەيىن ءدال سونداي, ياعني بويى مەن قولى ۇزىن, سوققىسى مىعىم سپاررينگ-سەرىكتەستەردى تاۋىپ بەرۋگە تىرىسادى. ءسويتىپ مەن جەكپە-جەك ۋاقىتىنا دەيىن ءدال سول قارسىلاسىمنىڭ كەيپىندەگى, سونىڭ جۇدىرىقتاسۋ مانەرىنە جاقىن كەلەتىن جىگىتتەرمەن سپاررينگ جاتتىعۋ جاساپ, قارسىلاسىما دايىندالامىن. ال ەگەر قارسىلاسىم سولاقاي بولسا, سول قولىمەن, وڭقاي بولسا, وڭ قولىمەن جۇدىرىقتاساتىن, بويى كىشى بولسا, الاسا بويلى بوكسشىلارمەن دايىندالامىن. سوندىقتان ءبىر كوماندادا ءبىر ەمەس, ءۇش-ءتورت, كەيدە بەس-التى سپاررينگ-سەرىكتەسكە دەيىن بولادى. ارقايسىسىنىڭ ءار ءتۇرلى مىندەتى, قىزمەتى بار.
– سول بوكسشىلاردىڭ جانىندا ەكى-ءۇش ايلاپ كومەكتەسىپ, ءبىر جەكپە-جەك وتكىزەتىن ۋاقىتىڭدى سولارعا ارناعان سوڭ ءبىر ايقاستىڭ قۇنىنداي گونورار بەرەتىن شىعار؟
– ارينە, كەز كەلگەن جەردە ەڭبەگىڭە ساي اقى تولەنەدى عوي. بىراق ماعان ءدال قازىرگى ۋاقىتتا اقشا ەمەس, تاجىريبە جيناۋ ماڭىزدى بولىپ تۇر. ەگەر ۋسيك ماعان «اقشا تولەي المايمىن, بىراق مەنىمەن جاتتىعۋىڭا بولادى» دەسە دە كەلىسەر ەدىم. ويتكەنى مەن ونىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, ءوزىمدى دە شىڭداۋ ۇستىندەمىن. بۇرىن-سوڭدى ىستەپ كورمەگەن جاتتىعۋلاردى جاساپ جاتىرمىز.
– اڭگىمەڭە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءالي بيتورە,
«Egemen Qazaqstan»
