– قازىر ياكۋتياعا بارعان ساپارىمدى جازىپ جاتىرمىن. بىلتىر تامىزدىڭ اياعىندا ياكۋتسكىدە وتكەن كىتاپ كورمەسىنە جولىمىز ءتۇستى. نوۆوسىبىرگە دەيىن كولىكپەن بارىپ, ءارى قاراي تايگا مەن بايكولدى كوكتەن كوز ءسۇزىپ ۇشتىق – جولداعى تابيعاتتىڭ ادەمىلىگى ەستەن تاندىرادى. بۇل ءنوۆوسىبىر ماعان تاڭسىق ەمەس – وسى جەردە وفيتسەر رەتىندە اسكەردە بولدىم. كورمەگە «فوليانت» باسپاسىنان اپارعان كىتاپتاردى قويدىق. ءوزىم دە كىتاپحانالارىنا قازاقتىڭ ونەرى تۋرالى البومدار, ورىس تىلىندە شىققان كوركەم شىعارمالاردى سىيلادىم. كورمەدە كەشكە دەيىن جۇرەمىز بە – قالانىڭ ءتۇرلى ورىندارىن ارالادىق. سوناۋ ميلليونداعان جىلداردان بەرى اسپانعا شاپشىپ تۇرعان لەنانىڭ تىك جارتاستارى دۇنيە جۇزىنە ءمالىم. 50-100 مەتردەن اساتىن تاستاردىڭ باسىنا شىقتىق. بۇل لەنا دا ەڭ ۇزىن وزەندەردىڭ ءبىرى عوي. بىردە ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ لەنانىڭ ارعى بەتى كورىنبەيتىن ءبىر تۇستارى بار دەپ ەدى. سول ەسىمە ءتۇسىپ, وزەننىڭ بويىندا تۇرىپ مەن دە سۇرادىم. «ارعى شەتى كورىنبەيتىن جەرى بار ما؟» سوندا ءبىر شامانعا بارايىق دەپ كەمە كۇتىپ تۇرعانبىز. جىگىتتەر ءبىزدىڭ ءدال سونداي تۇستا تۇرعانىمىزدى ايتتى. بىراق مەن اناۋ كوكجيەكتەن كولەڭكەلەگەن جاعالاۋدى كورىپ تۇرمىن. سويتسەك, ول ارال ەكەن – ونىڭ ارعى جاعىندا لەنا تاعى جالعاسادى.
بۇل مەكەننىڭ ءبىر جاعى ەكزوتيكالىق بوياۋلارعا قانىق. تاۋدىڭ ىشىندەگى مۇز مۋزەيىنە باردىق. ۇلكەن سارايداعى ءار دەتال مۇزدان جاسالعان – ايۋ, بۇعى, يتبالىق. ءتىپتى سۋ ىشەتىن ستاقاندارىنا دەيىن مۇز.
كىتاپتا كوبىنەسە قازبا-بايلىقتارى مەن پالەونتولوگيالىق دۇنيەلەردى جازدىم. جاھاندىق جىلۋ بۇل مەكەنگە قاتتى اسەر ەتىپ جاتىر. ارالدار ەرىپ, ءبىر كەزدەگى مامونتتاردىڭ, مۇيىزتۇمسىقتاردىڭ, ەرتەدەگى جانۋارلاردىڭ قاڭقالارى ميلليونداپ شىعىپ جاتىر. جالپى, جەرىن ءبىر مەتردەن ءارى قازساڭ, مۇز شىعادى. ال مۇزدىڭ تەرەڭدىگى 50-100 مەتردەن اسادى. ولاردى قازىر الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلە سول – جاھاندىق جىلىنۋ. وسىدان جۇزدەگەن, ەكى ءجۇز, بەس ءجۇز جىل بۇرىنعى كومىلگەن دەنەلەر اشىلىپ, جەر بەتىنە شىعىپ جاتىر. عالىمدار ول قاڭقالاردان تارايتىن ۋلى زاتتاردان قاۋىپتەنىپ وتىر.
جالپى, بۇل ولكە سۋىقتىعىمەن تانىمال عوي. ىستىق سۋدى ەلۋ گرادۋس سۋىقتا دالاعا شاشىپ جىبەرسەڭ, الدىمەن ادەمى ءبىر بۋ شىعادى, سوسىن تىسىرلاپ جەرگە تۇسەدى. قاتتى سۋىق بولعان سوڭ اينالا ىلعي ب ۇلىڭعىر.
كىتاپتىڭ ءالى باس-اياعىن وڭدەگەن جوقپىن. بۇل ەندى كوركەم دۇنيە ەمەس, ەسسە جانرىندا جازىلادى. الپىس بەتى دايىن, ەندى ءبىر جيىرما بەت قوسامىن. كىتاپتىڭ اتى – «ياكۋتيا. اق قار, كوك مۇز الەمىنە ساياحات». ءتورت بولىمنەن تۇرادى: كىرىسپەدە ياكۋتياداعى كونە قونىس تابىلعان جەرلەر, عارىشتان تۇسكەن كومەتانىڭ اسەرى, مۇز قالاي باستى, كليماتتىڭ وزگەرۋى, جاھاندىق جىلۋ, تابىلعان جەتى ءتۇرلى قازبا جانۋارلار, قۇدايدىڭ گاۋھار تاستاردى ءتۇسىرىپ الۋى, تۋندرا تۋرالى, بۇعىلار, شىبىن-شىركەي, قوي-بۇقالار, گيپوبيوز سىندى تاقىرىپتاردى قاۋزادىم. ياكۋت جىلقىلارى بىزدىكىنە قاراعاندا تۇرپاتى بولەكتەۋ – سالبا-سالبا, ءجۇنى كوپ, ءسال الاسا, شىمىر. قىستاي تەبىندەپ شىعادى – ولارعا ءشوپ شاپپايدى ەكەن. ياكۋتتار تەك تاي مەن ق ۇلىننىڭ ەتىن جەيدى, ال ۇلكەن جىلقىنىڭ ەتىن جەمەيدى.
ءبىرىنشى بولىمدە اڭدار تۋرالى اڭىزدار, پوليار ۇكىسى, سولتۇستىك بۇعىلارى, مالشىلار ءومىرى, بالبالدارعا ۇقساعان بيىك تاستاردى جازدىم. ەكىنشى ءبولىمنىڭ دەنى كەزىندە يتجەككەنگە اينالعان ءوڭىردىڭ سۋىعىنا ارنالدى. ۇيلەرى دە ءۇش ەسىكتى: ماسەلەن, دۇكەنگە بارار بولساڭ, ءار ەسىكتەن كىرىپ, جىلىنىپ-جىلىنىپ جەتەسىڭ. جالپى, ياكۋتيانىڭ تەرريتورياسى قازاقستاننان ۇلكەن. سونداي دارقان دالانى قازىر ميلليونعا جەتپەيتىن حالىق مەكەندەپ وتىر. ونىڭ 450 مىڭى ياكۋتتاردىڭ ءوزى بولسا, قالعان 400 مىڭى ەۆەندەر, يۋكوگەرلەر, چۋكچالار, ورىستار. ول جاقتا, ارينە, توڭازىتقىش ۇستامايدى. بازاردا ءبارى دالادا ءىلىنىپ تۇرادى. جەرلەۋ ءراسىمىن دە جازدىم. ەكى-ءۇش كۇندەي مۇزدىڭ ۇستىنە وت جاعىپ, جەردى قازادى.
ءۇشىنشى بولىمدە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى جاعدايلار قامتىلعان. بۇلار دا يمپەرياعا قارسى بۇلقىنعان ۇلت. تۋرا سونداي تولقۋ 1982 جىلى دا بولىپتى. ودان بولەك پونومارەۆتىڭ سوعىسقا قانشا ادام قاتىسقانى تۋرالى ماقالاسىن بەردىم (ياكۋتتاردىڭ ءبارىنىڭ تەگى ورىسشا). سوعىسقا قاي حالىقتان ادام الامىز دەپ ءتىزىم شىققاندا ىشىندە ياكۋتيا جوق ەكەن. كىشكەنتاي ۇلت بولعان سوڭ قوسپاعان. سوندا سول جەردەگى جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ باستاماسىمەن مايدانعا ادام جىبەرگەن. ول باسشىلار, نەگىزىنەن باسقا جاقتان كەلگەن ورىستار بولاتىن. سوعىستىڭ العاشقى لەگىندە كەتكەن سول ياكۋتتاردىڭ بارلىعى قىرىلىپ قالدى. كەيىن ماسكەۋدە ۇلكەن قىزمەتتە ىستەيتىن ياكۋت ۆينوكۋروۆ ستالينگە كىرىپ, بۇلاي جالعاسا بەرسە, كىشكەنتاي ۇلت ءتۇپ-تامىرىمەن جويىلىپ كەتەتىنىن ايتادى.
بۇل بولىمگە جەلتوقسان كوتەرىلىسىن دە قوستىم. نەگىزى, 1986 جىلى 16 جەلتوقساندا قوزعالىستى قازاقتار باستاعان جوق. سول جىلى ساۋىردە ياكۋتيادا وسىنداي تولقىنىس بولعان ەكەن. ال ءتورتىنشى بولىمدە تۇركى ءتىلىنىڭ باعزى تاريحى مەن ياكۋت ءتىلىنىڭ شىعۋ تەگى, ياكۋت ادەبيەتى, ءالىپبيىنىڭ تاريحى, كوركەم ادەبيەتتىڭ قالىپتاسۋى, قازىرگى زاماناۋي ادەبيەتى, ەڭ سوڭىندا قازاق-ياكۋت مادەني قارىم-قاتىناسىن دا قوستىم.
مۇنداي سەرياداعى كىتاپتاردى بۇعان دەيىن دە جازىپ جۇرگەم. «مۇزتاۋ نەمەسە جەر كىندىگىنە ساياحات», «قازىعۇرت نەمەسە توپانسۋ تاريحناماسى», «قايىرىمدى ءۇمىت ءمۇيىسى نەمەسە جەر شەتىنە ساياحات», «شابانباي نەمەسە «بەلوۆودە» ۇعىمى تۋرالى تولعام» دەگەن ەڭبەكتەرىم باسىلىپ شىققان.
جازىپ العان
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
