گاز قورى جونىنەن الەمدە – 22, تمد ەلدەرى اراسىندا 3-ورىندا (رەسەي مەن تۇرىكمەنستاننان كەيىن) ەكەنىمىزگە قاراماستان, جاعدايىمىز كىسى قىزىعارلىقتاي ەمەس – مۇشكىلدەن جوعارىلاۋ, جاقسىدان تومەنىرەك. ەلدەگى گاز باعاسى وزىندىك قۇنمەن بىردەي دەسە دە بولعانداي. بۇل وندىرۋشىلەردىڭ ىنتاسىن وياتپايدى. سولتۇستىك پەن شىعىسقا گاز جەتكەن جوق, ورتالىق جانە وڭتۇستىكتە دە ءالى گاز بارماعان وڭىرلەر جەتەرلىك. ال سۇرانىس جىل ساناپ ۇلكەن قارقىنمەن ءوسىپ كەلەدى.
بىزگە گازدى, اسىلىندە, رەسەيدەن تارتقان ءجون بولادى دەگەندى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ ءبىرازدان بەرى ايتىپ ءجۇر.
ونىڭ سوزىنشە, سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدەن بىزگە شامامەن 7-10 ملرد تەكشە مەتر گاز قاجەت. ارينە, سوعىس, سوعان جالعاس سانكتسيا سالدارىنان ەۋروپا سەكىلدى ۇلكەن نارىقتان ايىرىلعان رەسەي بۇعان قۋانا كەلىسەدى. ولار تەك ءبىزدى عانا ەمەس, ءبىز ارقىلى بىرنەشە ەلدى گازبەن جارىلقاۋعا نيەتتى. سول ءۇشىن بىلتىر قاراشادا ۆلاديمير پۋتين قازاقستان مەن وزبەكستانعا قاتىستى «گاز وداعى» يدەياسىن كوتەردى. مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆ رەسەي قازاقستان مەن وزبەكستاندى تارتۋ ارقىلى ەكى ۇلكەن باعىتتى كوزدەپ وتىرعانىن ايتادى.
«مەنىڭشە, رەسەي ەكى باعىتتى كوزدەپ وتىر, ءبىرى – قىتاي, ەكىنشىسى – ءۇندىستان مەن پاكىستان باعىتى. ويتكەنى اتالعان ەلدەردىڭ نارىعى وتە ۇلكەن, كەم دەگەندە 2050 جىلعا دەيىن سۇرانىستى قامتاماسىز ەتە الادى. ءۇندىستاندا گاز تۇتىنۋشىلار نارىعى 3 ەسە, پاكىستاندا 2 ەسە وسەدى دەگەن بولجام بار», دەيدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ازىرگە رەسەي گازى ەۋروپا جاريالاعان سانكتسيالار تىزىمىنە كىرىپ تۇرعان جوق. بىراق سانكتسيا قىسپاعىنداعى مۇناي, مۇناي ونىمدەرىنىڭ قاتارىنا گازدىڭ ەنبەي قالماسىنا تاعى كەپىلدىك جوق. سوندىقتان رەسەي وتكىزۋ نارىعىن ىزدەپ, تاۋەكەل مەنەدجمەنتىن پىسىقتاپ جاتىر دەگەن وي ايتادى ساراپشى.
«رەسەي ءوز گازىن اتالعان نارىقتارعا تاياۋ شىعىستاعى قۇبىرلارى ارقىلى جىبەرسە دە بولار ەدى, الايدا ول باعىتتىڭ قۋاتتىلىعى تومەن. ەكىنشىدەن, الىس. وزبەكستان ارقىلى تاسىمالداۋ ءتيىمدى, سەبەبى ول جاقتا كەڭەس زامانىنان قالعان گاز قۇبىرلارى بار. ءبىز ارقىلى تاسىمالداعىسى كەلسە, وندا «ورتالىق ازيا – ورتالىق» دەگەن گاز قۇبىرى, ودان ءارى قىتايعا گاز جەتكىزىپ بەرەتىن «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» قۇبىرى دايىن. ونى قولدانا بەرۋگە بولادى. ەگەر قازاقستاننىڭ سولتۇستىك جانە شىعىسى ارقىلى جاڭا باعىتتى جوسپارلاسا, وندا جاڭا قۇبىر سالۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل سحەما ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ۇسىنعان كارتادا كورسەتىلگەن. بىراق ونىڭ كەلىسىمدەرى قالاي بولاتىنىن بىلمەيمىز», دەيدى ا.نارىمبەتوۆ.
گاز وداعى قۇرىلار-قۇرىلماس, بيىل قاڭتاردا رەسەي مەن قازاقستان گاز سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق بويىنشا جول كارتاسىنا قول قويدى. قۇجات ءماتىنى ەش جەردە جاريا ەتىلمەدى. قىسقا اقپاراتتان ۇققانىمىز – ورىنبور گوز-ىندە قازاقستاندىق گازدى وڭدەۋ, رەسەيلىك گازدى قازاقستانعا جەتكىزۋ مۇمكىندىكتەرى پىسىقتالعان كورىنەدى.
«رەسەي ءبىزدىڭ ەلگە گازدى قازاقستاننىڭ باعاسىمەن ساتادى دەپ ويلامايمىن. ويتكەنى ولار ءوز تۇتىنۋشىلارىنا بىزدەن قىمبات ساتادى. سوندا ورتاداعى ايىرماشىلىقتى كىم تولەيدى؟ تۇتىنۋشىلار تولەي مە, الدە مەملەكەت سۋبسيديا جاساي ما, مۇنىڭ دا باسىن اشىپ العان ءجون. الدە مەملەكەت كەيبىر جەڭىلدىكتەرگە بارۋى مۇمكىن بە؟ «گازپروم» قازاقستاننىڭ ينفراقۇرىلىمىن يەلەنۋ ماسەلەسىن كەلىسىمشارت ىشىنە قوسىپ جاتىر دەگەندى ەستىپ قالدىم. بۇل – ەشقاشان كەلىسىلمەۋى ءتيىس جاعداي. ءوز مۇلكىمىزدى ولاردىڭ پايدالانۋىنا بەرۋگە بولمايدى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى رەسەيمەن ارادا قانداي كەلىسىم بولعانىن ەگجەي-تەگجەي جاريا ەتپەيىنشە, ءارتۇرلى قاۋەسەت تاراي بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ اشۋىن, نارازىلىعىن تۋعىزادى», دەيدى ا.نارىمبەتوۆ.
بۇل رەتتە ول تۇتىنۋ نارىعىن ءارتاراپتاندىرا بىلگەن ەۋروپانى مىسالعا كەلتىرەدى.
«ەۋروپانىڭ وزىندە رەسۋرس جوق, بىراق بالامالى ەنەرگەتيكا كوزدەرىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ جاتىر. ەشكىمگە تاۋەلدى بولماس ءۇشىن گازدى دا, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دا, كۇن مەن جەل ەنەرگياسىن دا كەشەندى تۇردە قولدانادى. ولاردا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءارتاراپتاندىرۋ بار. سوندىقتان ءبىز رەسەيدەن گاز الۋمەن قاتار ءوزىمىزدىڭ كەن ورىندارىمىزدى يگەرۋدى قاتار جۇرگىزە بەرۋىمىز كەرەك. كۇندەردىڭ كۇنى گاز يمپورتى بويىنشا پروبلەما تۋىنداسا, ءوز گازىمىزدى پايدالانا بەرەمىز. رەسەي گازىن عانا ەمەس, تۇركىمەن گازىن دا الۋعا بولادى. كەلىسىم جاساۋ كەزىندە مىقتى ماماندار قاتىستىرىلىپ, كەڭ اۋقىمدى ستراتەگيا جاسالۋى كەرەك. وسى رەتتە ايتا كەتەرلىك ءبىر جاعداي – ءبىزدىڭ سالالىق مينيسترلىكتە ستراتەگيالىق قۇجات جوق. نەگىزى 5, 10, 20 جىلدا نە ىستەيمىز دەگەن قۇجات بولۋى كەرەك. ول ءاردايىم جاڭارىپ تۇرادى. مىنە, سونداي قۇجات جوق ەكەن بىزدە. بىلاي ايتقاندا, ءبىز قازىر باعدارسىز ءجۇزىپ بارا جاتقان كەمە سياقتىمىز», دەيدى ساراپشى.
گازعا دەگەن تۇتىنۋشىلىق جوعارى قارقىنمەن ءوسىپ بارادى. بىلتىر بىزدە 27,8 ملرد تەكشە مەتر تاۋارلىق گاز ءوندىرىلىپ, سونىڭ 19,3 ملرد-ى ىشكى نارىققا جىبەرىلگەن, 4,6 ملرد-ى ەكسپورتتالعان. 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا ىشكى تۇتىنۋ 2 ملرد تەكشە مەترگە كوبەيگەن. ەندى ىشكى سۇرانىس كوبەيمەسە, ازايا قويمايدى. ال وعان قازاقستان دايىن ەمەس. دايىن بولمايتىن سەبەبى, بىرىنشىدەن, ءوندىرىس جوققا ءتان. بيىل 55 ملرد تەكشە مەتر ىلەسپە مۇناي گازى وندىرىلەدى دەگەن جوسپار بار, سونىڭ 28 ملرد-ى عانا تاۋارلىق گازعا اينالماق. بىلتىرعىدان بولماشى عانا جوعارى كورسەتكىش. ىشكى نارىقتى قامتۋ ءبىر تۇيتكىل بولسا, ەكىنشى تۇيتكىل – قىتايعا گاز ەكسپورتتاۋ ماسەلەسى. 2018 جىلى «قازترانسگاز» (قازىرگى QazaqGaz) بەن PetroChina اراسىندا جاسالعان كەلىسىم بويىنشا قازاقستان قىتايعا جىلىنا 10 ملرد تەكشە مەتر گاز جىبەرۋگە مىندەتتى. قازىر وسىنىڭ جارتىسىنىڭ ءوزى ورىندالماي تۇر. سول ءۇشىن «قازاقستان – قىتاي» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى دا سالىنعان. ەندى وسى ەكى تۇيتكىل (ىشكى نارىق قاجەتتىلىگى مەن قىتاي الدىنداعى مىندەتتەمە) ەكى جاقتان قىسقاندا قازاقستاننىڭ رەسەي گازىن الماسقا امالى قالمايدى. بىرىنشىدەن, رەسەي گازىن «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» ارقىلى تاسىمالداپ, بىردەن قىتايعا اتتاندىرىپ سالىپ, مىندەتتەمەنى ورىنداعانسيدى. ەكىنشىدەن, ترانزيتتىك گاز ەسەبىنەن سولتۇستىك جانە شىعىس وبلىستاردى كوگىلدىر وتىنعا قوسادى.
«كەيىنگى 10-20 جىل كولەمىندە كەن قورلارىمىزدى دۇرىس يگەرمەۋىمىز سالدارىنان ءوز گازىمىز وزىمىزگە جەتپەي وتىر. وندىرىلگەن 55 ملرد تەكشە مەتر گازدىڭ ۇشتەن ءبىرىن كەرى ايدايمىز. وسىنىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس. مەملەكەت وسىعان دەيىن گازدى كەرى ايداۋ جوبالارىنىڭ بارلىعىن قولداپ كەلدى. مەنىڭشە, بۇل – قاتە قادام. دۇنيە جۇزىندە گازدى كەرى ايداۋ دەگەن تۇسىنىك ازايىپ بارا جاتىر. كەرى ايداعانشا, ونى حالىققا تۇتىنۋعا جىبەرۋ كەرەك. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ جوسپارىنا قاراساق, 2025 جىلى – 40 پايىز, 2050 جىلى 50 پايىزىن ايدايدى ەكەنبىز. ياعني كوبەيە تۇسەدى. دەمەك بىزدە جىل ساناپ گازعا دەگەن تاپشىلىق تا ارتا بەرەدى», دەيدى ا.نارىمبەتوۆ.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر سولتۇستىك جانە شىعىس وبلىستاردى گازداندىرۋدىڭ بىرنەشە نۇسقاسى قاراستىرىلىپ وتىر. ءبىرىنشىسى – وڭتۇستىك پەن ەلوردانى بايلانىستىرىپ تۇرعان «سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ 2 جانە 3-كەزەڭىنىڭ قۇرىلىسىن جالعاستىرۋ. ەكىنشى نۇسقا – رەسەي گازى ەسەبىنەن گاز تارتۋ. ءۇشىنشىسى – بارناۋل – رۋبتسوۆسك – سەمەي – وسكەمەن (پاۆلوداردى قوسا وتىرا) ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن سالۋ. ءتورتىنشىسى – ومبى – پاۆلودار – سەمەي (وسكەمەندى قوسا وتىرا) ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ.
بۇعان دەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە تەڭىز كەن ورنىنىڭ اكتسيونەرلەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ 2 ملرد تەكشە مەتر گازدى ىشكى نارىققا قايتا باعىتتاۋ ماسەلەسىن شەشۋدى تاپسىرعان ەدى. سونداي-اق قاشاعانداعى قۋاتتىلىعى 1 ملرد تەكشە مەتر بولاتىن گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن جەدەلدەتۋدى دە تاپسىرعان. 55 ملرد تەكشە مەتر گاز ءوندىرىپ, 28 ملرد تەكشە مەتر تاۋارلىق گاز تۇتىناتىن ەل ءۇشىن 1 ملرد تەكشە مەتر گاز وڭدەيتىن زاۋىت دەگەنىڭىز تامشىداي عانا ۇلەس, دەيدى ساراپشىلار. قاشاعان اكتسيونەرلەرى جاعدايعا قاراي قۋاتتىلىقتى بىرتە-بىرتە 6 ملرد-قا جەتكىزۋى مۇمكىن. بىراق اۋەلى 1 ملرد-تىڭ ءوزىن يگەرىپ, رەتتەپ الۋ دا وڭايعا سوقپايتىن سياقتى.
قازىر ەلىمىزدەگى گازداندىرۋ دەڭگەيى – 53,1 پايىز. كوگىلدىر وتىن يگىلىگىن 9,8 ملن ادام كورىپ وتىر. 2030 جىلعا دەيىن گازعا قوسىلعان تۇرعىن سانى 13 ملن-عا جەتۋى ءتيىس. قازىرگى ءبىر جىلدىق تۇتىنۋ كولەمى – 18,6 ملرد تەكشە مەتر شاماسىندا. 2015-2021 جىلدارى ۇلتتىق وپەراتوردىڭ ىشكى نارىقتا تاۋارلىق گازدى كوتەرمە ساۋدادا وتكىزۋ شىعىندارىنىڭ سوماسى, شامامەن 587 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. بۇل شىعىندار گاز ەكسپورتىنان تۇسكەن كىرىستەر ەسەبىنەن وتەلىپتى. تاپ وسى شىعىن جىلدار وتە كەلە, ناقتىلاعاندا, 2022-2026 جىلدار ارالىعىندا 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. بىراق وتكەن مەن بۇگىندى قورىتىپ قارار بولساق, ءبارىبىر گاز باعاسىنىڭ وسەتىنىن اڭدايمىز. بۇل تۇجىرىمدى ەكونوميست ماقسات حالىق كەلتىرىپ وتىر.
«گازدىڭ باعاسى مىندەتتى تۇردە وسەدى. ايتپەسە گاز كومپانيالارى شىعىنعا ۇشىرايدى. ونداي جاعدايدا گاز وڭدەۋ, گاز ءوندىرۋ كومپانيالارىنداعى قىزمەتكەرلەر جۇمىسسىز قالۋى مۇمكىن. بۇل دا ۇلكەن الەۋمەتتىك شيەلەنىسكە الىپ كەلەدى. بۇل رەتتە گاز پروبلەماسى, ونىڭ باعا ساياساتى حالىققا جان-جاقتى ءتۇسىندىرىلۋى كەرەك. باعانىڭ نەلىكتەن, قاشان, قالاي وسەتىنىن ۇكىمەت دۇرىس جەتكىزە المايدى. بۇل – ۇكىمەتتىڭ كوممۋنيكاتسياسىنا سىن. ءوسىرۋ كەرەك دەپ شارىقتاتىپ جىبەرۋگە تاعى بولمايدى. حالىق گاز ءۇشىن ۇلكەن كولەمدە تولەم جاساۋعا دايىن ەمەس. حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرماي تۇرىپ, باعانى وسىرە المايمىز», دەيدى ساراپشى.
گاز سالاسىن دامىتۋدىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى بويىنشا, 2030 جىلعا قاراي ەلدە شيكى گاز ءوندىرۋ 87 ملرد تەكشە مەتر دەڭگەيىندە بولادى. بىراق سونىڭ 42 ملرد-ى عانا تاۋارلىق گاز بولىپ وڭدەلەدى. قالعانى قاباتقا كەرى ايدالادى.
