ءال-فارابي – كوشباسشى عۇلاما

قازاقستاندا ءال-فارابي مۇرالارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق, زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى حح ع. 60-70-جىلدارىنان باستالىپ, قازاقستان فارابيتانۋ­دىڭ الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ەلىمىزدەگى فارابيتانۋ­­دىڭ باسىندا, نەگىزگى ۇيتقىسى, مۇرالارىن تۇڭعىش ىزدەۋشى, ماسەلەنى كوتەرۋشى رە­تىندە ا.ماشاني مەن ا.كوبەسوۆ, ءا.ءالىم­جانوۆ ەسىمدەرى اتالسا, ال 1968 جىلى قازكسر عا فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىندا ءال-فارابي مۇرالارىن زەرتتەيتىن شىعارماشىلىق توپ قۇرىلدى, ونىڭ جۇمىسىن ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ا.قاسىم­جانوۆ ۇيلەستىردى.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى, ەنتسيكلوپەديالىق عىلىمي مۇرا­سى, رۋحاني الەمى ونىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە-اق سول زامان عالىمدارىنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارا باستاعان. فارابي ومىردەن وتكەننەن كەيىن بۇل زەرتتەۋلەر بۇگىندە الەمنىڭ الۋان تىلدە جازاتىن عالىمدارى شىعارمالارىمەن تولىعىپ, «فارابي­تانۋ» اتتى تۇتاس ءبىر عىلىم سالاسىنا اينالدى. فارابيتانۋدى قۇرايتىن سول مۇرانى شارتتى تۇردە بەس توپقا جىكتەۋگە بولادى. ءبىرىنشى توپقا ورتاعاسىرلىق اراب, پارسى عالىمدارىنىڭ جازبالارى كىرەدى. ەكىنشى توپتى فارابيتانۋدىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن سالاسىن XIX-XX ع.ع. مىسىر, سيريا, ليۆان, يران جانە اۋعا­ن­­­ستان عالىمدارى تولىقتىردى. فارا­بي­تانۋداعى ءۇشىنشى توپتى باتىس اۆتورلارى قۇرايدى. بۇل سالاداعى فارابي مۇراسىنا قىزىعۋشىلىق XV عاسىردان باس­تالدى. فارابيتانۋداعى ءتورتىنشى توپقا پاتشالىق رەسەي جانە كەڭەس زامانىنداعى شىعىستانۋشىلار جاتسا, بەسىنشى توپقا تۇركىتىلدەس حالىقتار عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرىن جاتقىزۋعا بولادى. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا بۇل ىسكە تۇرىك وقىمىستىلارى بىلەك سىبانا اتسالىستى. ولاردىڭ ىشىندە ا.اتەش, ك.بۋرسلان, ن.كەكليك, س.انۋار, ح.ۇلكەن, ت.ب بار. اسىرەسە احمەد اتەشتىڭ «فارابي شىعارمالارىنىڭ بيبليوگرافياسى» (1951), زيا ۇلكەننىڭ «يسلام فيلوسوفياسىنىڭ تاريحى» (1957), نيحات كەكليكتىڭ «مانتىق تاريحى» (1969) ەڭ­بەكتەرى – تۇرىك فارابيتانۋىنىڭ كوش باسىندا تۇرعان دۇنيەلەر. پروفەسسور ا.اتەشتىڭ بيبليوگرافياسىندا ءال-ءفارا­بيدىڭ 160 تراكتاتىنىڭ اتى اتالىپ, ولار­دىڭ قاشان, قاي جەردە جارىق كورگەنى نەمەسە قايدا ساقتالعانى جونىندە تولىق ماعلۇماتتار كەلتىرىلگەن. ال XX ع. اياعى مەن XXI ع. باسىندا فارابيتانۋ عىلىمىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن تۇركى الەمىنە تانىمال بەلگىلى عالىم, پروفەسسور بەكىر قارلىعانىڭ ەڭبەكتەرىن ەرەكشە اتاپ وتكەنىمىز ءجون.

تۇركيا فارابيتانۋشىلارى ءبىرىنشى بولىپ 1950 جىلى انكارا جانە ىستان­بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءال-ءفارابيدىڭ ومىردەن وتكەنىنە 1000 جىل تولۋىن كەڭى­نەن اتاپ ءوتتى. قازاقستانداعى فارابيتانۋ­شىلاردىڭ فارابيتانۋعا قوس­قان ۇلەسىنە توقتالاتىن بولساق, بەل­گىلى فارا­بيتانۋشىلاردىڭ باستاۋى­مەن ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرى قازاق جانە ورىس تىل­دەرىندە جارىق كوردى. ا.ح.قا­سىم­جانوۆ ۇيلەستىرگەن «فيلوسو­فيا تا­ريحى جانە قازاقستانداعى قوعام­دىق-سايا­سي ويلار» ءبولىمى جانىنان قۇرىل­عان ءال-فارابي مۇرالارىن زەرتتەۋ شى­عار­ماشىلىق توبىندا ي.و.مۇحاممەد (يران), ەۋروپا تىل­دەرىنىڭ مامانى ب.يا.وشە­روۆيچ, شىعىس ماتەماتيكاسىنىڭ ماما­نى ا.ق.كوبەسوۆ, ارابتانۋشىلار ا.س.يۆا­نوۆ, ك.ح.تادجيكوۆا, ن.كاراەۆ سىندى عالىمدار بولدى, سونىمەن قاتار ماس­كەۋلىك ارابتانۋشىلار ب.گ.عافۋروۆ جانە ا.ۆ.ساگادەەۆپەن بايلانىس ورناتىلدى. وسى عىلىمي شىعارماشىلىق توپتىڭ ارقاسىندا ءال-ءفارابيدىڭ شى­عارماشىلىعىمەن, قولجازبالارىمەن مۇ­قيات تانىسۋعا بايلانىستى زەردەلى زەرتتەۋلەر باس­تالىپ كەتتى. وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە ا.قاسىمجانوۆ, م.بۋراباەۆ, ءا.دەربىساليەۆ, ق.جارىقباەۆ, گ.شاي­مۇحانبەتوۆ, س.ساتىبەكوۆالاردىڭ ەڭ­­بەكتەرى قازاقستاندىق فارابيتانۋ كەڭىس­تىگىن كەڭەيتە ءتۇستى. العاش رەت ءال-ءفا­رابيدىڭ «فيلوسوفيالىق تراكتات­تارى», «الەۋمەتتىك-ەتيكالىق تراكتات­تارى», «لوگيكالىق تراكتاتتارى», «ماتە­ما­تي­كالىق تراكتاتتارى», سونداي-اق «پتو­لەمەيدىڭ «الماگەستىنە» تۇسىنىكتەمە» اتتى ميراستارى قازاق-ورىس تىلدەرىندە جارىق كوردى. 1970 جىلدارى كەڭەستىك قوعامنىڭ اكادەميالىق ورتاسىندا ءال-ءفارابيدىڭ (870-950) فيلوسوفيالىق مۇراسىنا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق پايدا بولدى. ءبىر قاراعاندا, وسى ءبىر اسىل مۇرا ورتالىق ازياداعى ويشىلدىڭ وتانىن­دا, سونداي-اق رەسەي مەن بۇكىل كەڭەس وداعىن­دا زيالىلار قاۋىمىنا ەندى عانا بەلگىلى بولا باستاعان نەمەسە ەجەلدەن بەيما­لىم سياقتى كورىندى. بۇل قىزىعۋشىلىق بەلگىلى ءبىر دارەجەدە رەسەيدە ءبىلىم ال­عان جانە اكادەميالىق شىڭدالۋدان وت­كەن ورتاازيالىق فيلو­سوفتاردىڭ ءوز وڭىرلەرىنىڭ زياتكەرلىك كەلبەتىن جاساۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنان تۋىندادى. 1970 جىلى الماتىدا ءال-ءفارابيدىڭ تاڭداما­لى فيلوسوفيالىق تراكتاتتارىنىڭ ۇزىندىلەرى­نەن اۋدارما جاسالدى, ودان كەيىن ماتە­ماتيكا, الەۋمەتتىك-ەتيكالىق ماسەلەلەر, لوگيكا بويىنشا تراكتاتتارىنىڭ ۇزىن­دىلەرى جارىققا شىقتى. بۇدان ءارى كەڭەس يدەولوگياسى قاعيدالارىنا ساي­كەس جاسالعان فيلوسوفيا تاريحىنا ءال-ءفا­رابيدىڭ قوسقان ۇلەسىن قورىتۋعا ارنالعان ەڭبەكتەر پايدا بولا باستادى.

قازاقستاندا ءال-فارابي ەسىمى XX عا­سىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى ايرىق­شا تانىمال بولدى. بۇل ەڭ الدىمەن ءال-فارابي عۇمىرناماشىلارىنىڭ IX-X عاسىرلاردا بۇگىنگى قازاقستاننىڭ اۋما­عىندا ورنالاسقان فارابتى ونىڭ وتانى دەپ ساناۋىنا بايلانىستى ەدى.

وسى تۇستا فارابيتانۋدىڭ كوپشىلىك­كە بەيمالىم بولىپ كەلگەن بەتتەرى تۋرالى الاشتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى مۇستافا شوقايدىڭ بۇگىنگە دەيىن بەلگى­سىز بولىپ كەلگەن ماقالاسى جونىندە ءسوز ايت­پاقپىز. م.شوقاي ءال-ءفارابيدىڭ «ىزگى قالا» ءىلىمىن زەردەلەپ, عىلىمي تۇرعى­دان قالاي نەگىزدەگەن؟ قايراتكەردىڭ بۇل ۇستانىمى جالپى تۇركى مۇراسىن ۇلت­شىلدىق جانە فاشيستىك يدەولوگياعا جا­قىن­داتۋ ارەكەتىنەن قورعاپ, قالاي ساق­تاعانى جونىندە ءوز ويلارىمدى ورتاعا سالۋ­دى ءجون كورىپ وتىرمىن. شوقايدىڭ ەۋروپالىق دوستارى ول قايتىس بولعاننان كەيىن جارىق كورگەن بۇل ماقالاسىن وتە جوعارى باعالاعان. 1941 جىلى م.شوقاي «تۇركىستان» دەپ اتالاتىن ماقالاسىن­دا ءال-ءفارابيدىڭ «قايىرىمدى قالاسى­نىڭ» ۇلگىسىن كەلتىرە وتىرىپ, وعان تاماشا تالداۋ جاسايدى. ەۋروپا تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرۋ م.شوقايعا سول زامانداعى فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەرمەن تۇپنۇسقادا تانىسۋعا, جەكەلەي العاندا, ءفاشيزمنىڭ ءورتى لاۋلاپ تۇرعانىنا قاراماستان, ولاردى وزىندىك زاماناۋي تۇرعىدا تۇسىنۋگە جول اشتى. وسىلايشا ونىڭ قولىنا ءال-ءفارابيدىڭ ىلىمىنە قاتە سىلتەمە جاساپ, ناتسيزم ىقپالىنداعى بۇرىس ويعا بۇرۋدى كوزدەگەن زەرتتەۋشى بارون كاررا دە ۆونىڭ كىتابى قولىنا تۇسەدى. سونداي-اق كاررا دە ۆو ءال-ءفارابيدىڭ ىزگىلىكتى قوعامى مەن نەمىس فيلوسوفى نيتسشەنىڭ ء«ۇستىن ادامىن» («سۆەرحچەلوۆەك») سالىستىرا وتىرىپ, قاتار قويادى. دۇنيەجۇزىلىك سوعىس الدىندا, فاشيستىك ۇگىت-ناسيحات جاعدايىندا بۇنداي ويلار مۇددەلى جاق تاراپىنان بىردەن قولداۋعا يە بولىپ, ۆەرماحت يدەياسى ءۇشىن «جۇمىس ىستەۋى» مۇمكىن ەدى. كاسىبي زاڭگەر (سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى), اقيقات ءۇشىن كۇرەسۋشى مۇستافا شوقاي جاريالانعان ەڭبەككە ءوز ويىن ءبىلدىرىپ, بىردەن ماعىنالىق جاعىنان سايكەسسىزدىك بارىن بىلدىرەدى. 1941 جىلى جازىلعان ونىڭ جازبالارى كەيىنىرەك «تۇركىستان» جۋرنالىندا ورىس تىلىندە جارىق كوردى. ونىڭ دوستارى مەن زامانداستارى م.شوقاي قايتىس بولعاننان كەيىن, وتانىن ازات ەتۋدى ارمان تۇتقان قازاق كۇرەسكەرىنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا «تۇركىستان» دەگەن اتپەن 1949-1950 جىلعى جەلتوقسان ايىن­داعى جۋرنالدىڭ نومىرىنە جاريالادى. بۇل باسىلىم مۇستافا شوقايدىڭ تۇر­كىلەردىڭ مادەني مۇراسىن جانىن سالا قورعاعاندىعىن, فاشيزم مەن ءراسيزم­نىڭ قاۋىپتىلىگىن الدىن الا بىلگەندىگىن دا­لەلدەيدى.

ءال-فارابي ءىلىمىنىڭ نەگىزگى مانىمەن جاقسى تانىس مۇستافا شوقاي باتىل تۇر­دە تۇركى ويشىلىن قورعاۋعا ۇمتىلدى. ەگەر بارون كاررا دە ۆو: «قوعامداعى زورلىق-زومبىلىق پەن كۇشتىڭ ءرولى تۋرالى ويلار وزگەشە كۇيدە نيتسشەنىڭ كەيىنگى تۇجىرىمدامالارىنا جاقىن كەلدى», دەپ جازسا, مۇستافا شوقاي مۇنداي انىق­تامامەن كەلىسپەيدى. شوقاي اشىق تۇردە: «كۇش پەن زومبىلىققا جانە ولاردىڭ قوعامداعى رولىنە دەگەن قاتىناس ءال-فارا­بيدە مۇلدە باسقاشا, نەمىس فيلوسوفىنا قاراما-قايشى كەلەدى. ەگەر نيتسشە ءۇشىن ىزگىلىك (دوبرو) – جوعارى توپتىڭ تومەن توپقا بيلىك جۇرگىزۋى, ياعني ء«ۇستىن ادامنىڭ» («سۆەرحچەلوۆەك») قاراپايىم ادامداردان جوعارى تۇرۋى بولسا, فارابي ءۇشىن كۇش پەن زومبى­لىق «ادام فيلوسوفياسىنداعى قاتىگەزدىك اۋرۋى».

قازاقتىڭ ۇلتتىق ينتەلليگەنتسياسى ءۇشىن XX عاسىر تاريحي زور ماڭىزعا يە. ورتا­لىق ازيانىڭ كوشباسشى ەليتاسى ۇلت­تىق مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز مويىندارىنا الا ءبىلدى. سىرتقى باسقىنشىلىقتان ينتەللەكتۋالدى مۇرالاردى, انىعىندا تۇركى تەگىنەن شىققان ورتاعاسىرلىق عۇلاما عالىم ءال-ءفارابيدىڭ قايىرىمدى قالا تۋرالى ءىلىمىن دە قورعاۋ قاجەتتىگى تۋىنداعانىن بىلدىك. تۇيىندەپ ايتار بولساق, ەۋروپاعا ەرىكسىز تۇردە ەميگراتسياعا كەتۋگە ءماجبۇر بولعان الاشتىڭ اياۋلى ازاماتى م.شوقايدىڭ تۇركى مادەني مۇراسىن, سونىڭ ىشىندە ءال-ءفارابيدى ناسيحاتتاۋ مەن تانىتۋدا جانكەشتى ءىس اتقارىپ كەتكەنىن قاشاندا ەسكە سالىپ وتىرعانىمىز دۇرىس.

ويىمىزدى ءارى قاراي جالعاستى­رار بولساق, ءال-فارابي ەسىمى ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلىندە ەرتەدەن تانىمال بولىپ, XII-XIII عع. وزىندە-اق ونىڭ فيلوسوفيا­لىق تراكتاتتارى ەجەلگى ەۆرەي جانە لاتىن تىل­دەرىنە اۋدارىلدى. بىراق ءال-فارابي مۇراسىن جۇيەلى ءارى ناقتى زەرتتەۋ ونىڭ تراكتاتتارىنىڭ ءماتىنى مەن اۋدارمالارىن باسىپ شىعارۋمەن قاتار, زەرتتەۋ جۇمىستارى XVIII-XIX ع.ع. ورتاسىندا شىعا باستادى. ورتاعاسىرلىق ەۋروپا كلاسسيكالىق ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسىمەن كوپ جاعدايدا ءال-فارابي ەڭبەكتەرى ارقىلى تانىستى. ماسەلەن, XII ع. كەزىندە ونىڭ «عىلىمدار كلاسسيفيكاتسياسى» دەگەن تراكتاتى لاتىن تىلىنە ەكى رەت اۋدارىلدى. «الفارابيۋسا» – «سانانىڭ ءمانى تۋرالى», «سۇراقتار نەگىزى» جانە اريستوتەلدىڭ «فيزيكا», «پوەتيكا» ەڭ­بەك­تەرىنە جازعان تۇسىنىكتەمەلەرى, «با­قىت جولى تۋرالى» جانە لوگيكاعا بايلانىستى تراكتاتتارى مەن باسقا ەڭبەكتەرى XII ع. ­باستاپ XVII ع. دەيىن لاتىن تىلىنە بىرنەشە رەت اۋدارىلدى. ءال-ءفارابيدىڭ كەيبىر تراكتاتتارى وسى كۇنگە تەك لاتىن تىلىندەگى اۋدارمالار ارقىلى جەتتى, ونىڭ اراب تىلىندەگى كەيبىر قولجازبالارى, وكىنىشكە قاراي, ساقتالماعان.

العاش 1481 جىلى ۆەنەتسيادا ءال-ءفا­رابيدىڭ ريتوريكاعا قاتىستى ەكى تراكتاتى لاتىن تىلىندە اۋدارىلسا, 1638 جىلى پاريجدە «عىلىم تۋرالى», «سانا جانە ويلاۋ مۇمكىندىگى» تراكتاتتارى تاعى دا لاتىن تىلىندە باسىلدى. كەيىنگى عاسىرلاردا ۇستاز مۇراسىنا دەگەن ىنتا باسەڭدەپ, 1836 جىلى اۆگۋست شمەلدەرس ءال-ءفارابيدىڭ 3 تراكتاتىنىڭ ارابشا تۇپنۇسقاسى مەن لاتىنشا اۋدارماسىن باسىپ شىعارعاننان سوڭ بۇل يگىلىكتى ءىس قايتا جالعاسىن تاپتى. ا. شمەلدەرستىڭ ىزدەنىستەرىن ونىڭ شاكىرتى پ.برونلە جالعاستىردى.

XIX عاسىر سوڭىندا ۇستاز مۇراسىنا نەمىس عالىمدارى دا باسا نازار اۋدارا باستادى. العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ م.شتەينشنەيدەر ء«ال-فارابي» اتتى ەڭبەگىن جارىققا شىعاردى. دەگەنمەن ۇستاز ەڭبەگىن نەمىس وقىرماندارى ارقىلى كۇللى ەۋروپا جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىستىرعان اسا كورنەكتى فارابيتانۋشى, نەمىس عالىمى فريدريح ديتەريتسي بولدى. ول 1890 جىلى لوندون, لەيدەن, بەر­لين قالالارىندا ساقتالعان قولجازبالار نەگى­زىندە ءال-ءفارابيدىڭ 8 تراكتاتىن اراب تىلىندە شىعارسا, ەكى جىل وتكەن سوڭ بۇل تراكتاتتاردى نەمىس تىلىنە اۋدارىپ, كەڭ كولەمدى العىسوزبەن جەكە كىتاپ ەتىپ باس­تىردى.

ف.ديتەريتسي 1890-1895 جىلدارى ۇستازدىڭ ىرگەلى ەڭبەگى «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» مەن فيلوسوفيالىق تراك­تاتتارىن جاريالادى. بۇل باسىلىم­دى ءال-فارابي ەڭبەكتەرىن بۇكىل باتىس جۇرت­شىلىعىنا كەڭىنەن تاراتىپ قانا قويماي, ەۋروپانىڭ ايگىلى فيلوسوفتارىنىڭ نازارىن ۇستاز مۇراسىنا اۋداردى. سولاردىڭ ىشىندە حح عاسىردىڭ باسىنداعى اتاقتى نەمىس فيلوسوفى, «ەۋروپانىڭ كۇيرەۋى» اتتى ەڭبەكتىڭ اۆتورى وسۆالد شپەنگلەر بولدى.

ونىڭ بۇل ەڭبەگى 1918 جىلى جارىق كورىسىمەن-اق اۆتوردىڭ ەسىمىن اۋەلى نەمىس جۇرتىنا, كەيىن بۇكىل الەمگە ءماشھۇر ەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە و.شپەنگلەر الەم فيلوسوفياسى مويىنداعان حح عاسىر ويشىلدارى قاتارىنان ويىپ ورىن الدى.

«ەۋروپانىڭ كۇيرەۋىندە» ءال-فارابي ەسىمى ەكى رەت اتالادى. العاشىندا الەم تاريحىنىڭ ميفولوگياسىنا ارنالعان سا­لىستىرمالى كەستەنىڭ «اياقتالعان ۇلى جۇيەلەر» بولىمىندە ءال-فارابي ەسىمى جاي عانا اتالىپ وتسە, كەيىن و.شپەنگلەر: «اراب­­سكيە مىسليتەلي زرەلوگو ۆرەمەني – ا سرەدي نيح بىلي پەرۆوستەپەننىە ۋمى, كاك ناپريمەر ال-فارابي», دەپ ۇستاز ويشىلدىعىنا وتە جوعارى باعا بەرەدى (شپەنگلەر و., زاكات ەۆروپى. م., 1998, سس.104-274).

شىندىعىندا, ورتا عاسىردان باستاپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن باتىس قوعامىندا يسلامدى حريستيان, ياھۋدي دىندەرىنە قارسى قويۋ ءۇردىسى جويىلماي كەلەدى. قاسيەتتى «قۇراندا» ولار «احل ءال-كيتاب», ياعني «كى­تاپ تۇسكەن ادامدار» دەپ قۇرمەتپەن اتالادى. يسلامدا ءتورت كىتاپتىڭ تورتەۋى دە («قۇران», ء«تاۋرات», «زابۋر», ء«ىنجىل») قاسيەتتى سانالىپ, ولارعا قۇرمەتپەن قاراۋ ۇسىنىلادى. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر باتىس عالىمدارى مۇنى كورە الماي, يسلامدى قارالاۋدان تانباي وتىر. و.شپەنگلەر ونى دۇرىس بايقاپ, ورىندى دا ورنىقتى باعا بەرگەن. بۇل, ءسوز جوق, ءال-فارابي مۇرالارىن وقىعاننان كەيىن تۋىنداعان پىكىر.

وتاندىق فارابيتانۋدا 1975 جىلى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1100 جىلدىعىنا ارنالعان ۇلكەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ماسكەۋ, الماتى, باعداد قالالارىندا بولىپ ءوتتى. ءسويتىپ, الماتى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءال-فارابي مۇرالارىن زەرتتەيتىن عىلىمي ورتالىققا اينالىپ, ول جۇمىستار شەتەل عالىمدارى اراسىندا كەڭىنەن تانىمال بولدى. سونداي-اق 1975 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا بەلگىلى شىعىستانۋشى-عالىم ب.گ.عافۋروۆ پەن ا.ح.قاسىمجانوۆتىڭ ورىس تىلىندە شىق­قان «ال-فارابي ۆ يستوري كۋلتۋرى» اتتى كىتابى اراب-مۇسىلمان فيلوسوفيا­سى مەن مادەنيەتىن ۇلىقتاپ, فارابيتانۋمەن شۇعىلدانۋشى عالىمدار اراسىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولسا, ال 1982 جىلى ماسكەۋ قالاسىنداعى «مىسل» باسپاسىنان شىققان ا.قاسىمجانوۆتىڭ «ال-فارابي» اتتى كىتابى كوپشىلىككە كەڭىنەن تانىمال بولدى. سونداي-اق بەلگىلى جازۋشى, قوعام قايراتكەرى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ «ۇستازدىڭ ورالۋى» اتتى رومانى قازاق وقىرماندارى اراسىندا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى.

عاسىرلار عۇلاماسى, ۇلى جەرلەسىمىز ءال-فارابي نەگىزىن قالاعان ورتا عاسىر مادەنيەتى مەن فيلوسوفياسى ءوز داۋىرىنەن وزىپ, قازىرگى كۇندە ادامزاتتىڭ رۋحاني يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋدە. ەكىنشى ۇستاز اتانعان ءال-ءفارابيدى قازاق حالقى ماقتان تۇتادى. ول ءوزىنىڭ كەرەمەت عالام­دىق دەڭگەيدەگى فيلوسوفيالىق ىلىم­دەرى ارقىلى تۇركىلىك ويلاۋ, تۇركىلىك دۇنيە­تانىم, تۇركىلىك ين­تەللەكت مۇمكىن­دىگىنىڭ قانشالىقتى جو­عارى ەكەنىن بۇكىل ەۋروپاعا پاش ەتتى.

يسلام مادەنيەتىنىڭ گۇلدەنۋى ورتا­عاسىرلىق كلاسسيكالىق يسلام فيلوسو­فيا­سىنىڭ ءىرى وكىلدەرى ءال-كيندي, ءال-فارابي, يبن سينا, ءال-عازالي, يبن رۋشد سىندى الىپ تۇلعالاردى ومىرگە الىپ كەلدى. ەڭ باس­تىسى, مۇسىلماندىق شىعىس ەلليندەردىڭ ۇلى رۋحاني مۇرالارىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزە ءبىلدى.

ورتا عاسىرداعى يسلام فيلوسوفتارى اريس­توتەل مەن پلاتون تاراكتات­تارىن اراب تىلىنە اۋدارىپ, شىعىس پەرە­پاتەتيزمىنىڭ نەگىزىن قالادى. يسپاندىق پەرەپاتەتيزم وكىلدەرى اراب تىلىنەن لاتىن تىلىنە اۋداردى. بۇل اۋدارما قولجازبالار بۇكىل ەۋروپاعا تاراتىلا باستادى. كەيىنگى ۇرپاق ەستەن شىعا باستاعان ەلليندەردىڭ رۋحاني مادەنيەتى مەن ەركىن ويلاۋعا, ومىرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك كوزقاراستارى نەگىزىندە تاربيەلەندى. وسى كىتاپتاردان باستاپ ورتاعاسىرلىق ەۋروپادا رەنەسسانس ۇعىمى دۇنيەگە كەلدى. رەنەسسانس – ەللينيزمنىڭ ەۋروپاداعى وركەندەۋى. ول ەجەلگى گرەكيا مەن يسلام الەمىندە باستاۋ العان گەنەتيكالىق باي تۇقىم بولدى. وسىدان باستاپ باتىستىق الىپ وركەنيەتتىڭ الىپ اعاشى ءوسىپ شىقتى. بۇل – باتىس پەن يسلام وركەنيەتىنىڭ سۇح­باتتاسۋىنىڭ دالەلى.

ءبىز ءال-فارابي جانە ونىڭ ءىزبا­سار­لارى ەجەلگى گرەك فيلوسوفيالىق مەك­تەپتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىنە تەك قانا كوممەنتاري جاساۋمەن شەكتەلىپ قالماعانىن بىلەمىز. قازىرگى كەزدەگى بەلگىلى نەمىس فيلوسوفى مارتين حايدەگەر ورتاعاسىرلىق مۇسىلمان فيلوسوفتارى جايلى ايتقاندا بىلاي وي تۇجىرىمدايدى: «ارينە, ولار­دىڭ (ورتا عاسىر فيلوسوفتارى) اريستوتەل فيلوسوفياسىن تۇسىنبەدى دەگەنى جالعان بولار ەدى. ولار ونىڭ فيلوسوفياسىن جاڭا قىرىنان عانا كورىپ, قويماي, وعان جاڭا مانمەن تالعام بەردى», دەيدى.

دەمەك ءال-فارابي دە جانە ونىڭ ءىزبا­سارلارى دا ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسىن سوقىر تانىممەن زەرتتەمەي, ونى تەرەڭ تۇسىنە ءبىلدى.

ءال-فارابي اريستوتەل مەن پلاتون­نىڭ, ءال-كينديدىڭ ءىزىن قۋىپ, فيلوسوفيا مەن عىلىمنىڭ بارلىق سالاسى بويىنشا ۇلكەن جەتىستىككە جەتتى. ونىڭ رۋحاني الەمى, ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيى ءوز زامانداستارىن تاڭعالدىردى. ءال-فارابي ءوز زامانىنداعى ونەر-ءبىلىمنىڭ ەڭ اسىلىن تاڭ­داپ الىپ, ءوز ءداۋىرىنىڭ شىنايى ەنتسيكلوپەدياسىن جاساپ بەردى.

ماسەلەن, ءال-ءفارابيدى دۇنيەگە تا­نىت­قان مۋزىكا تەورياسىنا ارناعان شى­عارمالارىنىڭ ءبىرى – «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى». عۇلاما بۇل ەڭبەكتە ماتە­ماتيكالىق تاسىلدەردى پايدالانۋ ارقىلى مۋزىكالىق دىبىستاردى تۇڭعىش رەت قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, مۋزىكالىق دىبىستاردىڭ 12 گارمونياسى تۋرالى ايتىپ, نوتانى العاش دۇنيەگە كەلتىردى. ءال-ءفارابيدىڭ بۇل ەڭبەگى حV عاسىردا لاتىن تىلىنە اۋدارىلىپ, ەۋروپا مۋزىكا عىلىمى مەن ونەرىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزدى.

ەندى ءال-ءفارابيدىڭ الەۋمەتتىك-ەتي­كالىق ويلارىنا كەلەتىن بولساق, ەتيكانى ول ەڭ الدىمەن جاقسىلىق پەن جاماندىق­تى اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن عىلىم دەپ قارادى. عۇلامانىڭ ەتيكالىق ويلارىنان تەرەڭ گۋمانيزمنىڭ لەبى ەسەدى, ول ادام بالاسىن جاراتىلىستىڭ, بۇكىل جان يەسى اتاۋلىنىڭ بيىك شوقتىعى, سون­دىقتان دا ونى قۇرمەتتەۋ, قاستەرلەۋ كەرەك دەپ تۇسىنەدى. ءال-فارابي جاساعان قورىتىندىنىڭ باستى ءتۇيىنى – ءبىلىم, مەيىرباندىق, سۇلۋلىق ۇشەۋىنىڭ بىرلىگىندە. ءال-ءفارابيدىڭ پىكىرىنشە, عىلىم مەن فيلوسوفيا ادامى بولۋ ءۇشىن قويىلاتىن ەڭ ءبىرىنشى تالاپ – ادامنىڭ جان تازالىعى, ار تازالىعى, ادامعا, ءوز حالقىنا دەگەن تازا ماحاببات, عىلىم مەن بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى مەن بىرلىگىندە. ءال-فارابي ءوزىنىڭ «باقىت جولىن سىلتەۋ» تراكتاتىندا باقىتقا, وعان جەتۋگە باستايتىن جولعا ايرىقشا نازار اۋدارادى. ءال-فارابي ءتىرى ادامنىڭ باقىتى تۋرالى ايتادى. وعان جەتۋ ءۇشىن ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرە وتىرىپ, قيىن جولدان ءوتۋى كەرەك. ادامنىڭ تابيعي قابىلەتى وزدىگىنشە جاقسى قىلىقتى دا, جامان قىلىقتى دا ىستەۋگە بىردەي مۇمكىندىك بەرەدى. ادامنىڭ جەتىلۋى مىنەز-ق ۇلىقتىڭ جەتىلۋىمەن ۇيلەسە كەلەدى, وسىدان كەلىپ, باقىتقا جەتۋمەن مىنەز-ق ۇلىقتىڭ جە­تىلۋى اراسىندا بايلانىس تۋادى. ءبىر سوز­بەن ايتقاندا, ءال-فارابي ادامداردىڭ كوز­دەگەن ماقساتىنا جەتۋى ونىڭ وزىنە عانا بايلا­نىستى ەكەنىن ايتادى.

ءال-فارابي «ازاماتتىق ساياساتتا» ادام قوعامدارىن تالقىلاۋدى قالادان باستاسا, «ناقىل سوزدەردە...» ول مۇنى ەڭ كىشكەنە ۇيادان-وتباسىنان نەمەسە ۇيدەن باستايدى. اريستوتەل سياقتى ول ءۇيدى بىرنەشە بولىككە – ەرى مەن ايەلى, قوجايىنى مەن قىزمەتشىسى, اتا-اناسى مەن بالاسى, مۇلكى جانە يەسى دەپ بولەدى. ءۇيدىڭ وزىنە ءتان ماقساتى بولادى, بىراق قالانىڭ ءبىر بولشەگى بولعاندىقتان, ول قالا بەلگىلەيتىن ورتاق ماقساتقا قىزمەت ەتۋگە ارنالادى, ءسويتىپ بۇل ارادا ادامنىڭ ءوز باسىنىڭ مۇددەلەرىن قوعام مۇشەلەرىنە باعىندىرۋ تۋرالى پىكىر ايتىلادى. بۇل جەردە ءال-ءفارابيدىڭ قالا دەگەنىن مەملەكەت دەپ تۇسىنە وتىرىپ, مۇندا تەك جەكە باستىڭ مۇددەلەرى عانا ەمەس, قوعام مۇددەسىن جوعارى ساناۋىن ۇلكەن ءبىر ازاماتتىقتىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ كورىنىسى دەپ بىلەمىز.

شىعىستىڭ ۇلى ويشىلى مۇرا­لا­رىنىڭ قازاق دالاسىنا قايتا ورالۋى, مەملەكەت باسقارۋ جونىندەگى قۇندى ويلارى ادىلەتتى قوعام قۇرۋىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى.

جاقىپبەك التاي ۇلى,

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ

پروفەسسورى