كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
نۇرلان ماۋكەن ۇلى – بولاشاققا مۇڭىن دا, ارىزىن دا, وسيەتىن دە, جان سىرىن دا جازىپ كەتكەن اقىن. ول كەيىنگى ۇرپاقتان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى ءارى ولارعا سەنەدى. بۇل ابايدىڭ, ماعجاننىڭ جولىن ۇلگى ەتكەندىك.
قازاق ادەبيەتىنىڭ جازيرالى الەمىنە حح عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى كەلىپ قوسىلىپ, ءوز قازىعىن سەنىممەن قاققان نۇرلان ماۋكەن ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنا دەن قويىپ, سالقىنقاندىلىقپەن زەردەلەسەڭىز, ۇلتىمىزدىڭ جىراۋلىق داستۇرىنەن تامىر تارتقان, ءومىر فيلوسوفياسىنا بابالار كوزىمەن قاراۋعا تالپىندىرار, قانىڭدى قىزدىرىپ, جىگەرلەندىرەر جاسىندى جىر دەگەننىڭ نە ەكەنىن انىق ءتۇسىنىپ قانا قويمايسىز, قاتالاپ كەلگەندە ءزامزام ءىشىپ ءشول باسقانداي ماڭدايىڭىز ءجىپسىپ راحاتتاناسىز, كەيدە بۇيىعى مۇڭعا باتىپ, كەيدە قۋانىشقا كەنەلىپ ءارى-ءسارى كۇي كەشەسىز, وي سۇرلەۋىنە ءتۇسىپ الىپ قيال كوگىن شارلاپ كەتە باراسىز.
اقىننىڭ جانى, ىشكى الەمى بۋىرقانعان, تولقىنىن داۋىل ساپىرعان, كەيدە جۋاسىپ مولدىرەي تۇنا قالاتىن تەڭىز ءتارىزدى. سول جان – تەڭىزدە باق پەن سور, بار مەن جوق ارپالىسقان, اۋىرى مەن جەڭىلىن, ازابى مەن راحاتىن, قايعىسى مەن قۋانىشىن سىڭار ەتكەن مىنا ءومىردىڭ بار بولمىسى مۇنارلانا كورىنەدى. اۋدارىلىپ-توڭكەرىلىپ, ورەكپىپ-شاپشىپ, كوتەرىلىپ-باسىلىپ, بوزارىپ-سازارىپ, جارقىراپ جاقۇتتانىپ, اراگىدىك وكپەسىن باسا تىنىشتالىپ... بەيمازا كۇي كەشەر سول جان – تەڭىزى ايدىنىندا اقىن سويلەپ بارادى...
ءيا, اقىن سويلەپ بارادى. سويلەگەندە كۇڭىرەنىپ, كۇرسىنە سويلەيدى.
ء«تىرىنىڭ قامىن ءتىرى جەر,
تىرىلەر ءبىرىن-ءبىرى جەر.
تىرلىكتە قاشقان قادىرىڭ,
ولگەندە عانا بىلىنەر».
ادامنىڭ دۇنيەدەن وزعاندا عانا قادىرى بىلىنەتىنىن, ورنى ويسىراپ قالاتىنىن تالايلار ايتقان. بۇل ءومىر قاعيداسى رەتىندە حالىقتىق ۇعىمعا اينالعان فيلوسوفيالىق ءتۇيىن. بۇل قاعيدانى اقىن شىمىر ۇيقاسپەن قيسىنداي وتىرىپ, وعان ءوزىنىڭ ىشكى كۇرسىنىسىن, كۇيىنىش سەزىمىن سىنالاي ەنگىزىپ, ايتىلعان ويدى تەرەڭنەن ۇقتىرىپ, جۇرەگىڭدى ءدىر ەتكىزەدى.
«تiرiنiڭ قامى – باس قامى.
كۇندە بiر الەم – اشقانى.
كۇيرەمەيتiندەي كوڭiلi,
قۇلامايتىنداي اسپانى...
...ءولiنiڭ قامى – ءوز قامى,
وگەيسiپ كەتكەن ءوز قانى.
بiر ۋىس توپىراق بۇيىرتىپ,
ماڭدايعا باقىت جازعانى…
تiرiنiڭ قامى – باس قامى,
تاۋسىلمايتىنداي داستانى.
ولەڭشiل وزەن وتكەنi.
ايعايشىل اسۋ اسقانى.
ءولiنiڭ قامىن تiرi جەر,
تiرiلەر بiرiن-بiرi جەر.
بiر كۇنi بiز دە بارامىز,
سەن امان بولعاي, سiرi جەر!».
ساناعا سالماق سالار, جۇرەكتى شىمىرلاتار مۇنداي ءسوزدى ءومىردىڭ وزەگىنە وي جۇگىرتكەن, تاعدىردىڭ ىزعارلى جەلىنە توڭىپ, جانى جاۋراعان, تۇششى مەن اششىنى قاتار كورگەن ادامدار عانا ايتا الادى. قاتال سىنى قابىرعاڭدى قايىستىرار جالعان ومىردە ءبىرىنىڭ ەتىن ءبىرى جەۋگە دايىن ادامداردىڭ ايارلىققا سۇيەنگەن جويداسىز ءىس-ارەكەتىنە اقىن وسىلايشا كۇيىنەدى. كۇيىنەدى دە «بiر كۇنi بiز دە بارامىز, سەن امان بولعاي, سiرi جەر!», دەپ قاسىرەتى قات-قابات, قاباعى قاتال, قۇشاعى سۋىق بۇل دۇنيەدەن ءبىر كۇنى كەتەتىنىن, ء«سىرى جەردىڭ» قوينىنا ەنىپ, ماڭگىلىككە دامىلدايتىنىن جۇبانىش كورەدى.
نۇرلان ماۋكەن ۇلىنىڭ تاڭ اسىرىلعان تۇلپارداي جاراپ, جۇلقىنىپ, جۇتىنىپ تۇرعان جىرلارىنىڭ قاي-قايسىسىن الىپ قاراساڭىز دا ءوزىنىڭ يىرىمىنە تارتا جونەلەدى. اقىننىڭ وي مازداعان, كەۋدەنى نازىك تە بۇيىعى سىرىمەن تولقىتار, قوڭىر مۇڭىمەن قاي-قايداعىڭدى قوزعار ولەڭدەرىنەن ەجەلگى تۇركىلىك سارىندى, كەشەگى جىراۋلارشا ءسوز ساپتاۋدى انىق بايقايسىز. بۇل اقىن تۋىندىلارىنىڭ باستى ەرەكشەلىگىن كورسەتسە كەرەك ءارى ونىڭ شىعارمالارىنىڭ دارا ءبىتىمىن ايعاقتايدى.
ءسوز زەرگەرىنىڭ «قايران اتا-بابام-اي!» دەگەن ولەڭىنە زەر سالايىقشى. وسى ءبىر ولەڭ ارقىلى اقىننىڭ ىشكى قالاۋىن, ۇستانىمىن, ادامي, رۋحاني تۇرعىدا نەنى كوكسەيتىنىن, جان سارايىنداعى بۋىرقانعان اقىندىق الاپ كۇشتى باعىندىرىپ, ونى دۇرىس جولعا باعىتتاي العانىن بايقايسىز.
«قايران اتا-بابام-اي!
ات جالىندا كەتكەن ارمانى,
وت-جالىندا كەتكەن ورمانى,
Iشiندە كەتكەن قۇساسى,
قۇلاۋمەن بولعان قورعانى...»
بۇل كوكىرەگى وياۋ, كوزى اشىق بۇكىل قازاقتىڭ ءسوزى ەمەس پە؟ اقىن ەلدىڭ ءسوزىن ايتىپ تۇر. ءوز ۇلتىنىڭ اڭسار-ارمانىن, اتتەگەن-ايىن, وزگەگە كەتكەن ەسەسىن جۇرەگىنىڭ كوزىنەن وتكىزىپ تۇرىپ قاپالانادى, قازاقتىڭ «وت-جالىندا كەتكەن ورمانى» مەن «ات جالىندا كەتكەن ارمانىن» جوقتاپ اھ ۇرادى. بۇعان قوسا, اقىننىڭ بۇگىنگى مەن ەرتەڭگىنىڭ رۋحاني-تانىمدىق باستاۋىندا تۇرعان اتا-بابالارىمىزعا دەگەن سىي-قۇرمەتى مەن تاعزىمىن ەستەتيكالىق, ليريكالىق-فيلوسوفيالىق ماندە قانىق بوياۋمەن بەرە العان.
«قايران اتا-بابام-اي!
قارا جەر بولعان قورىمى,
قاراۋسىز قالعان ورىنى.
ەكi دۇنيەدە قايتادان
بiنə دا بولماس پورىمى...
قايران اتا-بابام-اي!
اي قاراڭعى كەشەدە
اداسىپ ءجۇرiپ نەشەمە,
سوڭىنان ۇرپاق ورگiزگەن,
كوز جاسىن قۇيىپ كەسەگە.
قايران اتا-بابام-اي,
قايران اتا-بابام-اي!...»
تاريحي ساناسى وياۋ ادام عانا قازاقتىڭ كەشەگىسىنە كوڭىل كوزىمەن قاراپ, وي تۇيەدى, بابالار باسىنان وتكەن الاساپىرانداردىڭ سالماعىن جان-دۇنيەسىمەن سەزىنە الادى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە نۇرلان ماۋكەن ۇلى ءوزىن كەشەگى ناۋبەتتى كەزەڭدەردە ءومىر كەشىپ, قانداي قيىندىققا كەزىكسە دە جانتالاسا ءجۇرىپ ۇرپاق ورگىزگەن, ەلدىك مۇراتتى كوكسەگەن اتا-بابالارىمىزدان ءبولىپ قارامايدى. بۇگىن – كەشەگىنىڭ جالعاسى, ەرتەڭگە كوپىر. مۇنى تەرەڭ سەزىنەتىن اقىن بۇرىنعىنىڭ جاقسى ىستەرىن ۇلگى تۇتىپ, قاتەلىكتەرىنەن ساباق الۋعا ۇندەيدى.
اقىن ۇلت تاعدىرى, ادام, ءداۋىر جانە قوعام جونىندەگى جان تەبىرەنىستەرىن جىراۋلىق ءداستۇر نەگىزىندە تولعاپ, حالىقتىق, ەجەلگى تۇركىلىك سارىننىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتتى. دالىرەگى, جىراۋلىق ۇردىسكە جاڭاشا ۇكى تاعىپ, تۇركىلىك سارىننىڭ تۇندىگىن اشتى دا, اتا-بابالارىمىزدىڭ ەلدىك مۇراتىن ۇقتىرىپ, ۇلتتىق رۋحىن وياتتى. سونىمەن قاتار اقىن تەك وتكەن شاقتىڭ ويپاڭى مەن ورىنە ات شالدىرىپ قويماي, بۇگىنگى قوعامنىڭ جىقپىل-جىقپىلىنا ءۇڭىلىپ, ونداعى جاعىمسىز كورىنىستەر مەن كەلەڭسىز جاعداياتتاردىڭ, قالپىنا كەلتىرۋ قيىن زارداپتاردىڭ شىعۋ تەگى وتارلاۋ ساياساتىنان, كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەدەن ەكەنىن سەنىمدى تۇردە ايتادى.
قاراڭىز:
«وتارلاۋشىسى ورىس بولعان,
وتىنىڭ باسى قورىس بولعان,
ورمانى توڭ-تورىس بولعان,
قايران دا مەنiڭ قازاعىم!
وزگەگە كiلەڭ پەندە بولعان,
وزiندە بارعا كەندە بولعان,
ارتىق تا بولعان, كەم دە بولعان,
قازاعىم, مەنiڭ قازاعىم...»
باسىنا تونگەن قاسىرەتتىڭ, ناۋبەتتىڭ قۇربانى بولعان قايران قازاعىنىڭ قايعىسىن جان-دۇنيەسىمەن تۇيسىگىپ, شاراسىزدىقتان وزەگى ورتەنگەن اقىننىڭ جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىنەن جارىپ شىققان ءۇنى قانداي قاستەرلى ءارى ايانىشتى...
نۇرلان ماۋكەن ۇلى – بولاشاققا مۇڭىن دا, ارىزىن دا, وسيەتىن دە, جان سىرىن دا جازىپ كەتكەن اقىن. ول كەيىنگى ۇرپاقتان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى ءارى ولارعا سەنەدى. بۇل ابايدىڭ, ماعجاننىڭ جولىن ۇلگى ەتكەندىك.
«...مەنiڭ زامانىم دiمكəس,
سىرىما سەنiپ سىرلاس.
مۇرا دەپ بiلسەڭ مۇڭىمدى –
مەنiڭ مۇڭىممەن مۇڭداس...
...بiزدەر – تاريحىمىزبەن
كەش تانىسقاندارمىز,
بiزدەر – تiلiمiزبەن
كەش تابىسقاندارمىز...
...بiزدەن كەيiنگi بۋىن,
بۇيىرماعانىڭ ءۇشiن قۋىن.
سەنiڭ زامانىڭ تاتپاسىن,
بiزدiڭ زاماننىڭ ۋىن.
بiزدەن كەيiنگi ۇرپاق,
وزiڭە-ءوزiڭ ءجۇر ساق.
سەنiڭ زامانىڭا سالاۋات ايتتىم,
مەنiڭ زامانىم – سىرقات...»
بۇل اقىننىڭ كەلەشەككە ارناعان ارىزى, سىرى, ىشكى الەمىن جارىپ شىققان جانايقايى. سۋرەتكەردىڭ وسى ءۇنىن ەستىپ, وي تۇيگەن قوعام, ۇرپاق جامان بولماسا كەرەك.
«جىراۋ əلەم, جەتەلە,
كوڭiلiمدi ويات, كوزiمدi اش.
ءسوزiڭ جەتسiن جەتەمە,
لەبiڭ تيiپ سەزiم-ماس.
ءسوزدiڭ دəمiن الايىن,
سيقىرىمەن باۋراعىن.
وي نəرiنە قانايىن –
جالاڭاشتاي جاۋرادىم», –
دەپ جىراۋلىق داستۇردەن قۋات, شابىت الىپ, ولەڭ ولكەسىندەگى ءومىرىن ارلەندىرگەن, بويىنداعى تالانتىن, قارىم-قابىلەتىن شىڭداعان اقىننىڭ تۋعان جەر, وتان, قوعام, ۇلت, ەل-جۇرت, ادامگەرشىلىك, ماحاببات, پەرزەنتتىك پارىز جانە باسقا دا تاقىرىپتا جازىلعان ولەڭدەرىنەن مىنا دۇنيەنىڭ قىر-سىرىنا, ءورى مەن ىلديىنا, كۇنگەيى مەن كولەڭكەسىنە زەيىن سالىپ, زەردەلەگەن, فيلوسوفيالىق وردالى وي تۇيگەن, كەمەلدىككە قول سوزعان جاننىڭ قولتاڭباسىن كورەسىز...
جۇرەگى نازىك, كوڭىلى سەزىمتال, سەزىمى سەرگەك جانعا قاراما-قايشىلىققا تولى, ادال مەن قاراۋ, جاقسى مەن جامان شارپىسقان, مەيىرىم ازايىپ, قۋلىق-سۇمدىق, اشكوزدىك پەن قىساستىق ەركىن «تايراڭداعان» قوعامدا ءومىر ءسۇرۋ وڭاي ەمەس. اقىن «توزە المايمىن» دەگەن ولەڭىندە:
توزە المايمىن –
بار ءتوزiمiم تاۋسىلدى,
تىنىپ جاتقان تاۋلار جۇتتى
داۋسىمدى.
شاپانىمنىڭ شالعايىن جەل
قاۋسىردى,
سوققان قۇيىن مازاڭ ەتتi
ماۋسىمدى...
...«شىدا», – دەيسiڭ,
شىدام بiتتi, شىراعىم,
قۇدايىمنان قولداۋ نيەت سۇرادىم.
بەتiمدi ەندi قۇبىلاعا بۇرامىن,
كوزiمە iلمەي كوڭiلiمنiڭ قۇراعىن...» دەيدى.
بارلىق جونسىزدىكتى جۇرەگىمەن قابىلداپ, جانى اۋىرعان, كەسىرلى كەلەڭسىزدىكتەردەن كوڭىلىڭ قالىپ, ساناسى سانسىراعان اقىننىڭ ءسوزى عوي بۇل. «شىدامىم ءبىتتى», دەيدى. بىراق مورت سىنعىسى جوق. قۇدايدان مەدەت تىلەپ, جاقسىلىقتان ءۇمىتىن ۇزبەيدى. بويىنداعى يمانىنان ءنار العان كەۋدەسىندەگى ءۇمىتى اقىندى العا جەتەلەيدى.
ال «جانىمدى قويارعا جەر تاپپاي...» دەگەن ولەڭىندە اقىن:
«بۋداق-بۋداق بۇلتتاي
بوز اسپاندا بوزداپ كەتىپ بارامىن.
بوزداعىمدى ۇمىتپاي
باستا مۇڭىن قوزعاپ كەتىپ بارامىن», دەپ مۇڭ شاعادى. بۇل اقىننىڭ عانا ەمەس بارشانىڭ مۇڭى. اقىن ءوز باسىن عانا كۇيتتەمەيدى, وزگەگە بولسىن, وزگەنىڭ باعى جانسىن دەپ «بوز اسپاندا بوزداپ كەتىپ بارادى». اقيىق اقىندار عانا ءوزىنىڭ ومىرگە كەلۋدەگى ماقساتىن كوپتىڭ ءسوزىن سويلەۋ, جۇرتتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاۋ دەپ تۇسىنەدى. نۇرلان ماۋكەن ۇلى دا ءوزىنىڭ اتقارار ميسسياسىن وسى «توڭىرەكتەن» ىزدەيدى.
اقىننىڭ جۇرەگى نازىك, ەلجىرەگىش. سول جۇرەككە ءزىل-باتپان جۇك ارتىلسا, قيىن-اۋ. ەلجىرەگىش ەت جۇرەگى ەزىلىپ كەتسە ءبارى دە بىتپەي مە؟ بىراق نۇرلان ماۋكەن ۇلى ءوزىنىڭ اقىندىق, ازاماتتىق ميسسياسىن ورىنداۋ جولىندا ءوزىن قۇربان ەتىپ, جۇرەگىن اياماعان اقىن. قاراڭىزشى:
«قورقام كەيدە: مەن وسى كوپكە
بارمان,
الىپ جەيدi-اۋ كەۋدەمدە كەتكەن
ارمان...
ءومiرiمنiڭ وزەگiن جالماعان وت
جۇرەگiمدi جارىلعان وتكە مالعان...»
ء«ومىرىنىڭ وزەگىن وت شارپىپ, جۇرەگى ءوت ۋىنا مالىنعان» اقىن تاعدىرىنا مويىنۇسىنادى. ويتكەنى بۇل ءوزىنىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرعان اۋىر دا قاسيەتتى جولى, تاعدىرى ەدى. تاعدىرىڭنان قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ. ويتكەنى ول – تالايسىز تاعدىر.
«كوكiرەگiمدە كول جاتىر
تىنشىن الار,
تۋ سىرتىمدا جەل جاتىر
تىنشىن الار,
تۋلاعاندا تولقىنى تۇنشىقتىرىپ,
ويدىم-ويدىم ورمانىم
سىڭسىپ الار.
ءوزiم سالعان ءومiرiم سوقپاعىن-اي,
تاعدىرىمنىڭ تەزiنە
توقتادىم-اي...»
دارىنى تاعات تاپقىزباي توتە دە سوقپاقتى جولمەن ءوز شىڭىنا شىققان قايسار اقىن تاعدىرىنىڭ ۇكىمىنە باعىنىپ, باقيعا اتتانعاندا سوڭىندا قالعان ەل-جۇرتى – ويدىم-ويدىم ورمانى جوقتايتىنىنا سەنىمدى بولادى. سول سەنىمى اقتالدى ما؟.. ءبىز وسى ونى ۇمىتىپ كەتكەنىمىز جوق پا, قالاي؟
دەم ءۇزىلدى, جۇرەك توقتادى, جان كوككە ۇشتى, ءتان سۋىدى... سۋىق كور جاسىردى. ماڭگىلىككە بوستاندىق... جىر قالدى. ء«ولدى دەۋگە سىيا ما, ويلاڭدارشى, ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان؟»
ن.ماۋكەن ۇلى ءوزىنىڭ حالقى الدىنداعى, قازاق ادەبيەتىندەگى نەگىزگى ازاماتتىق نەگىزگى ميسسياسىنا ادال بولىپ, ونى ارتىعىمەن ورىنداعان اقىن. بۇعان اقىننىڭ سوڭىندا قالعان جاۋھار جىر-مۇراسى دالەل.
جىراۋلىق ونەردى ۋاقىت كوشىنە ىلەستىرىپ, وعان جاڭاشا رەڭك بەرىپ ىرىلىك كورسەتكەن اقىننىڭ ءۇنىن مىنا قوعام, كەلەر ۇرپاق ەستۋى ءتيىس. سول ءۇشىن دە قازاق ادەبيەتىنىڭ جىراۋلىق ءداستۇرى وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارىمەن استاسىپ, تۇتاسىپ جاتقان نۇرلان ماۋكەن ۇلىنىڭ تۋىندىلارى زەرتتەۋشى-عالىمداردىڭ نازارىنا ىلىگىپ, عىلىمي اينالىمعا تۇسسە, وقۋلىق-حرەستوماتيالارعا ەنگىزىلسە دەگەن تىلەك بار.
