جاڭاراتىن پارلامەنت – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ الەۋەتى

جالپى, ءماجىلىس پەن ءماسليحات سايلاۋىنىڭ 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى جار­تىجىلدىعىندا وتەتىندىگىن پرەزيدەنت جولداۋىندا ايتىپ, ونىڭ سەبەبىن دە ءجىتى ءتۇسىندىرىپ وتكەن ەدى.

ء«بىز اشىق باسەكەلەستىك ورنىققان جانە بارىنە تەڭ مۇمكىندىك بەرىلەتىن ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرىپ جاتىرمىز. اۋقىمدى ساياسي وزگەرىستەردى اشىق­تىق, ادىلدىك جانە ءوزارا سەنىم ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ اسا ماڭىزدى. جاڭا سايلاۋ ناۋقانىنىڭ مەرزىمدەرىن جانە ونىڭ رەتىن ەلگە اشىق جاريالاۋ شەشىم قابىلداۋ كەزىندەگى اشىقتىق قاعيداتىنا ساي كەلەدى. وسى قادامنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» اتتى باستى فورمۋلامىزدى بىرتىندەپ ناقتى ءمان-مازمۇنمەن بايىتا تۇسەدى», دەگەن ەدى ق.توقاەۆ.

سونىمەن وسىناۋ ساياسي ناۋقانعا بايلانىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەل حالقىنا جولداعان مالىمدەمەسىنە سايكەس, ءماجىلىستىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى 2023 جىلعى 19 ناۋرىزدا وتەدى. ال بار­لىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ ساي­لاۋىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى بەل­گىلەيدى.

جالپى, ەلىمىزدە ساياسي جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىندە پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ ءىسى ايرىقشا ورىن الىپ وتىر. بىلتىر اتا زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ءادىل ءارى اشىق ەرەجەلەرى بار ساياسي جۇيە قالىپتاستىردى. سايا­سي پارتيالاردى تىركەۋ ءراسىمى ايتار­لىق­تاي جەڭىلدەتىلدى. پارلامەنت پەن ءماسليحاتتاردى پارتيالىق ءتىزىم جانە ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا جاساقتاۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرى ىسكە قوسىلادى.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, العاش رەت ەلىمىزدە ارالاس جۇيە ارقىلى پارلامەنت سايلاۋى وتپەك. بىلتىر ناۋ­رىزدا حالىققا ارناعان جولداۋىندا پرەزيدەنت ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى ۇسىنعانى بەلگىلى. مۇنداي پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلى ۇلگىدە سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەسى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە تولىق كورىنىس تاباتىنى انىق. سوعان ساي ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدىق, 30 پايىزى ماجو­ريتارلىق تاسىلمەن جاساقتالادى. وسى­لايشا ماجىلىستەگى 98 دەپۋتاتتىڭ 69-ىن ساياسي پارتيالار ۇسىنباق.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 7 پارتيا رەس­مي تۇردە تىركەلگەن. ولار: «اق جول» قازاقستان دەموكراتيالىق پارتيا­سى, «Amanat» پارتياسى, «اۋىل» حالىق­تىق-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسى, «بايتاق» جاسىلدار پارتياسى, جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا, قازاقستان حالىق پارتياسى.

مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين­نىڭ ايتۋىنشا, الداعى سايلاۋدىڭ 10 جا­ڭالىعى بار. بىرىنشىدەن, 2004 جىلدان كەيىن العاش رەت ماجىلىسكە دەپۋتات­تار ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر ارقىلى ساي­لانادى (98 دەپۋتاتتىڭ 29-ى). سون­­­­داي-اق ۇمىتكەرلەرگە پارتيالار مەن ۇكى­­مەتتىك ەمەس ۇيىمدار اتىنان عانا ەمەس, ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋعا مۇمكىندىك اشىل­­دى.

«بۇل كەزەكتەن تىس سايلاۋ بول­عانى­مەن, ونىڭ وتەتىن مەرزىمى جار­تى جىل بۇرىن بەلگىلى بولدى. پارتيا­لاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋى ءۇشىن بەلگىلەنگەن تومەنگى شەگى 7 پايىزدان 5 پايىزعا تومەندەتىلدى. ايەلدەر, جاستار جانە ەرەكشە مۇقتاجدىعى بار ادامدار ءۇشىن قاراستىرىلعان 30 پايىزدىق كۆوتا پارتيالىق ءتىزىم مەن مانداتتاردىڭ ءبولىنىسى كەزىندە ساقتالادى. ءماجىلىستىڭ جاڭا قۇرامىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كۆوتاسى بولمايدى. العاش رەت ءماجىلىس پەن ءماسليحات سايلاۋىندا «بارىنە قارسىمىن» دەگەن باعان ەندى. سايلاۋعا 7 ساياسي پارتيا قاتىسۋعا قۇقىلى. ونىڭ ەكەۋى پارتيا­لار تۋرالى زاڭنىڭ جاڭا نورمالارى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن تىركەلدى. وبلىستارداعى ايماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارى ەندى كاسىبي تۇردە جۇمىس ىستەيدى. سايلاۋشىلار بەس بيۋللەتەن بويىنشا داۋىس بەرەدى (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارداعى بيۋللەتەن سانى تورتەۋ)», دەيدى ە.قارين تەلەگرامداعى پاراقشاسىندا.

ەندى ءماسليحاتتار سايلاۋىنا توقتالساق. ارالاس سايلاۋ ۇلگىسى وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارداعى ءماسليحاتتار سايلاۋى­نا دا ەنگىزىلەدى. سونداي-اق اۋداندىق جانە قالالىق ماسليحاتتارعا سايلاۋ تولىعىمەن ماجوريتارلىق جۇيەگە كوشىرىلدى. مۇنداي قادام جەرگىلىكتى ور­تادا باسەكەگە قابىلەتتى ساياسي ورتا قا­لىپتاستىرۋعا جول اشاتىنى تۇسىنىكتى. حالىقتىڭ اراسىنان وزا شاۋىپ, تۇر­عىنداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن قوزعاپ جۇرگەن جاڭا تۇلعالاردىڭ ساياسات ساحناسىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ءما­جى­لىس جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارىن ارا­لاس سايلاۋ جۇيەسىندە وتكىزۋدىڭ ارتىق­شىلىعى – سايلاۋشىنىڭ پارتياعا داۋىس بەرۋ ارقىلى بەلگىلى ءبىر ساياسي باعدارلاماعا, سونداي-اق ءوز ايماعىنان ناقتى ءبىر كانديداتقا داۋىس بەرەدى.

«ساياسي مۇددەلەردىڭ وكىلدىگى ساق­تالادى جانە سايلاۋشىنىڭ بەلگىلى ءبىر ايماقتان سايلانعان دەپۋتاتپەن بايلانىسى نىعايادى. سونىمەن قاتار سايلاۋشىلار ەندى ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا سايلانعان ءوز دەپۋتاتى ەگەر مىندەتتەرىن دۇرىس اتقارماسا ونىڭ مانداتىن كەرى قايتارىپ الۋ مۇمكىندىگىنە يە. بۇل دەپۋتاتتار جۇمىسىنىڭ تيىم­دىلىگىنە, ولاردىڭ ازاماتتار ءۇشىن اشىق­تىعى مەن قولجەتىمدىلىگىنە وڭ اسەر ەتۋى ءتيىس. ساياسي جۇيەنى جانداندىرۋ تۋرالى ويدى جالعاستىرساق, جاڭا­شىلدىق پارتيالىق جۇيە مەن كوپ­پار­تيالىلىقتىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. مى­سالى, جاڭا زەلانديادا ارالاس جۇيە ەنگىزىلگەننەن كەيىن پارلامەنتتە ەتنوستىق, تىلدىك ازشىلىقتى قۇراي­تىن كىشىگىرىم ساياسي پارتيالار وكىل­دىك الدى», دەيدى قازاقستاننىڭ سترا­تە­گيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى ءامينا ۇرپەكوۆا.

ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, ەندىگى ۋاقىتتا ساياسي پارتيالار اي­ماقتىق دەڭگەيدەگى جۇمىستى بەلسەندى جانداندىرادى. ويتكەنى ءبىر ماندات­تى وكرۋگتەر بويىنشا سايلاۋ ازامات­تار­دىڭ دەپۋتاتتىق ورىنعا تالاسۋىنا مۇم­كىندىك بەرەدى.

ال VII شاقىرىلىمدا ءماجىلىس تور­اعاسى قىزمەتىن اتقارعان «Amanat» پار­تياسىنىڭ توراعاسى ەرلان قوشانوۆ ءماجىلىس سايلاۋىن وتكىزۋ شەشىمى قوعام ءۇشىن دە, ەلدەگى ساياسي كۇشتەر ءۇشىن دە كۇتپەگەن جاعداي ەمەس ەكەنىن العا تارتادى. سەبەبى پرەزيدەنت بىلتىر قىركۇيەكتە سايلاۋ كۇنتىزبەسىن الدىن الا, ياعني اشىق جاريا ەتكەن بولاتىن.

«بۇل – ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق رەفور­مالاردىڭ زاڭدى جالعاسى. سون­دىقتان «Amanat» پارتياسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل شەشىمىن تولىق قولدايتىنىن مالىمدەيدى. بۇل سايلاۋ جاڭا دەموكراتيالىق داستۇرلەر قا­لىپتاستىرۋعا مۇرىندىق بولادى. ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى وسى ساياسي ناۋ­قاننىڭ جۇگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ سەزىنۋى كەرەك. سەبەبى مەملە­كەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇراقتى دامۋى ءۇشىن, حالقىمىزدىڭ بەيبىت ءومىرى مەن باقۋاتتى تۇرمىسى ءۇشىن ءبارىمىز جاۋاپتىمىز», دەپ مالىمدەدى پارتيا توراعاسى.

بۇدان بولەك, باسقا پارتيالار دا ءماجىلىس پەن ءماسليحاتتار سايلاۋى­نا قاتىستى مالىمدەمە جاسادى. ولار الدا­عى ساياسي باسەكە ەلدى دەموكرا­تيانىڭ داڭعىل جولىنا سالىپ, دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرەدى دەگەنگە سايادى.

«اق جول» دەموكراتيالىق پارتيا­سى ءوز سايلاۋشىلارىنىڭ مۇددە­سىن قورعاپ, جاڭا جانە ادىلەتتى قازاق­ستاندى قۇرۋعا لايىقتى ۇلەس قوسۋ ماق­ساتىندا پرەزيدەنت جاريالاعان بارلىق دەڭگەيدەگى وكىلدى ورگاندارعا ساي­لاۋعا بارىنشا ارەكەتتەسىپ قاتى­سادى. بۇل سايلاۋ مەملەكەتىمىزدىڭ, ءاربىر قازاقستاندىق وتباسىنىڭ تاعدى­ر­ىنداعى تەرەڭ دە تۇبەگەيلى وزگەرىس­تەردىڭ باستاۋى بولۋى كەرەك دەپ ەسەپ­تەيمىز», دەيدى «اق جول» پارتياسىنىڭ توراعاسى ازات پەرۋاشەۆ.

قازاقستان حالىق پارتياسىنىڭ تورا­عاسى ەرمۇحامەت ەرتىسباەۆ «الداعى ساي­­لاۋ بۇرىنعى دەموكراتيالىق رە­فور­ما­لاردىڭ جالعاسى جانە ەلدىڭ ساپالى دا­مۋىنداعى جاڭا كەزەڭ» ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ء«بىز قازاقستاندا پارتيالىق ءورىس­تىڭ كەڭەيگەنى مەن ساياسي كۇشتەر ارا­سىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ دامىپ كەلە جاتقاندىعىن كورىپ وتىرمىز. بۇل ءبىزدى قورقىتپايدى, كەرىسىنشە ىنتا­لان­دىرادى», دەيدى «اۋىل» حالىقتىق-دە­موكراتيالىق پاتريوتتىق پارتيا­سىنىڭ توراعاسى ءالي بەكتاەۆ.

ەلدەگى ەكولوگيا ماسەلەسىن كوتەرىپ جۇرگەن «بايتاق» جاسىلدار پارتياسى دا ماجىلىستەن ءۇمىتتى. پارتيا توراعاسى ازاماتحان ءامىرتاي كەزەكتەن تىس سايلاۋ جاڭا قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى ساياسي رەفورمانىڭ ءبىر تارماعى ەكەنىن ايتادى. سونداي-اق پارتياسى سايلاۋعا تۇسەتىنىن جەتكىزدى.

«وسى ورايدا, ءبىز «بايتاقتىقتار» دا وسى الامان باسەكەدە ءوز باعىمىزدى سىناپ, پارلامەنتكە وتۋگە تىرىسپاقپىز. راس, ەلىمىزدە ەكولوگيا ماسەلەسى اقساپ جاتىر. جاعداي سىن كوتەرمەيدى. سون­دىقتان ءتۇيىنى مول ەكولوگيا ماسە­لەلەرىن پارلامەنت مىنبەرىنەن كوتەر­مەك ويدامىز», دەيدى پارتيا توراعاسى.

«Respublica» پارتياسىنىڭ تور­اعاسى ايداربەك حودجانازاروۆ پار­لا­مەنتتىك سايلاۋدى وتكىزۋدى قولداي­تىنىن جانە وعان قاتىسۋعا دايىن ەكەنىن جاريالادى. «سايلاۋ ناۋقانى بو­يىنشا ءبىزدىڭ پارتيا ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردىڭ ءتىزىمىن قالىپتاستىرۋعا كىرىسەدى. «Respublica» پارتياسى بارىنشا اشىق جانە ءادىل ىرىكتەۋ وتكىزەدى. سونىمەن قاتار ءبىز ءوز قاتارىمىزدان ءوز ىسىنە قۇزىرەتتى, ادال, زاماناۋي, ادامگەرشىلىكتى, ىنتالى ازاماتتاردى كورۋگە اسىقپىز. پارتيا  جۇيەلىلىك, تەحنولوگيالىلىق, ادالدىق, ادامگەرشىلىك سىندى نەگىزگى قۇندىلىقتارىمىزبەن بولىسەتىن جاڭا كوشباسشىلاردى ءوز قاتارىنا كۇتەدى», دەيدى ا.حودجانازاروۆ.

تاعى ءبىر ايتا كەتەر وزگەشەلىك, بيىلدان باستاپ پارلامەنت جۇمىسىنا وزگەرىس ەنگىزىلدى. ەندىگى جەردە زاڭ جوبالارىن ءماجىلىس قابىلداپ, سەنات ماقۇلدايدى. دەمەك تومەنگى پالاتاعا ارتىلار جۇك ودان سايىن ەسەلەنە تۇسپەك. بۇعان دەيىن, ياعني جەتىنشى شاقىرىلىمدا ماجىلىستە 107 دەپۋتات بولعانى بەلگىلى. ال جاڭادان جاساق­تالاتىن ماجىلىستە ماندات سانى 9-عا قىسقارىپ, 98-ءدى قۇراپ وتىر. قىس­قارتىلعان بۇل 9 ماندات وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اتىنان سايلاناتىن دەپۋتاتتارعا تيە­سىلى بولاتىن. الايدا وتكەن جىلدىڭ ماۋسىمىنداعى رەفەرەندۋمنان كەيىن قابىلدانعان زاڭعا سايكەس قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى اتىنان ەلى­مىزدىڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانى­نا بەرىلەتىن ماندات سانى بەسكە قىس­قار­تىلىپ, ونىڭ ءوزى سەناتقا بەرىلگەن ەدى.

ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىنا سايكەس قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازامات­تىعىندا تۇراتىن جانە ونىڭ اۋماعىندا سوڭعى 10 جىلدا تۇراقتى تۇرىپ جاتقان ادام پارلامەنت دەپۋتاتى بولا الادى. جاسى 25-كە تولعان ادام ءماجىلىس دەپۋتاتى بولىپ سايلانا الادى. ءماسليحاتتاردى جالپىعا بىردەي, تەڭ, توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى بەس جىل مەرزىمگە حالىق سايلايدى. ەلىمىزدىڭ جاسى 20-عا تولعان ازاماتى ءماسليحات دەپۋتاتى بولىپ سايلانا الادى. دەپۋتاتتاردى سايلاۋ ءبىر مانداتتىق جۇيە ارقىلى جانە پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا وتەدى.

قورىتا ايتقاندا, بيىلعى ءماجى­لىس پەن ءماسليحاتتار سايلاۋى ەرەكشە جاع­دايدا وتپەك. قاتىسۋشى پارتيالاردىڭ سانى ارتۋى مەن ارالاس جۇيە ساياسي باسەكەنى ودان ءارى قىزىقتى ەتە تۇسەدى.