ادەبيەت • 16 قاڭتار, 2023

ابايدان الاشقا دەيىن...

362 رەت
كورسەتىلدى
7 مين
وقۋ ءۇشىن

ونەردە تاريحتى تاقىرىپ ەتكەن سۋرەتشىلەر لەگى, ارينە, ءابىلحان قاستەەۆتەن باستالادى. قازاق دالاسىنداعى كۇيزەلىستەردى شەبەر سۋرەتتەپ, كۇللى وداقتى شۋلاتقان قاناپيا تەلجانوۆتىڭ تۋىندىلارىنىڭ ءوزى دە ءبىر ءداۋىردىڭ داۋسىنا اينالدى. كەيىنگى تولقىن ەربولات تولەپباەۆ, بەكسەيىت تۇلكيەۆ, مۇحيت قالىموۆ, جۇماقىن قايرانباەۆ, باسقا دا اۆتورلار تاريحي تاقىرىپتا جازىپ جۇرگەنىن بىلەمىز. ءتىپتى ونەرگە كەلگەن ءار سۋرەتشىنىڭ وسى كەزەڭنەن ءوتۋى زاڭدى سەكىلدى. بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز – سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, حالىقارالىق «شابىت» شىعارماشىل جاستار فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى تولقىن تابىسبەك تە قىلقالامىنا ۇلت تاريحىن تاقىرىپ ەتىپ ءجۇر.

ابايدان الاشقا دەيىن...

ونىڭ العاشقى تاريحي سۋرەتى – اباي. شىعارماشىلىق كوزقاراسپەن قاراساق, اركىمنىڭ ءوز ابايى بار دەي­مىز: وقىرماننىڭ دا, اقىننىڭ دا, سۋرەتشىنىڭ دە. جاس اۆتوردىڭ ابايعا قالاي كەلگەنى, عاسىر جىلناماسىمەن بىرگە تالاي قالاممەن سالىنعان اقىن وبرازىن قالاي الىپ شىققانى ويلاندىرادى.

«قىتايدا ءبىر كىسىمەن ابايدىڭ «كو­­زىمنىڭ قاراسىن» تىڭداپ وتىر­عان­بىز. سوسىن ول انىنە ەلىتىپ, ءسوزىن اۋدار­تىپ, كوڭىلى اۋدى. كەيىن اقىننىڭ كىتاپتارى قىتايشا شىققان كەزدە دە الىپ وقىپ ءجۇردى. ابايعا تابىندى. بىردە ماعان حاكىمنىڭ پورترەتىن سالىپ بەر دەپ ءوتىنىش ايتتى. سوندا ابايدىڭ ۇلدارىمەن تۇسكەن سۋرەتىنە قاراپ جازدىم. قازىر ءۇيىنىڭ تورىندە ءىلىنىپ تۇر. بۇدان كەيىن اقىنعا قايتىپ ورالمادىم. تاريحي تاقىرىپتا باتىرلاردى سالىپ كەتتىم. بىراق ابايعا باسقا ءبىر فورمادا ورالۋ ويدا بار», دەيدى سۋرەتشى.

ءيا, الەمدە ايگىلى مۋزەيلەرگە بارا قالساڭىز, لۋۆر, ەرميتاج, بريتان مۇ­را­جايى بولسىن, ءار كارتينادان سول ۇلتتىڭ ءبىر ناقىشى بىلىنەدى. دەندەپ قاراساق, تاريحىنا دا كۋا بولامىز. تولقىن تابىسبەك تاڭعاجايىپ وسى مۋزەيلەردە مىقتى شەبەرلەردىڭ ءبارى ءوز تاريحىن تۇگەندەپ تاستاعان دەيدى.

«بارشا الەم مىقتى سۋرەتشىلەر­دىڭ شىعارمالارىنا ەسسىز تاڭعالادى. ياعني ءار تالانتتى شەبەردىڭ قالامى, ەڭ الدىمەن ءوز تاريحىنان سۋسىندايدى. سۋرەتشى بولعان سوڭ, ۇلت الدىنداعى پارىز رەتىندە تاريحي تاقىرىپتاردى جازا باستادىم. تاريحتى بوياۋمەن سالعاندا دا بارلىعىن قامتي المايسىڭ. بىرەۋ شايقاستاردى بەينەلەسە, ەندى بىرەۋ تەك التىن وردانى زەرتتەيدى», دەدى ول.

سۋرەتشى بۇگىندە الاش سەرياسىن جا­زىپ جاتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭ تاراعان ءاليحاننىڭ زاماناۋي بەينەسى – تولقىن تابىسبەكتىڭ قا­لا­­­مىنان شىققان. ايتا كەتەيىك, اتال­­­عان كارتينا مادەنيەت پورتالى ۇيىم­­داستىرعان ء«سوز بەن سۋرەت» باي­­قاۋىندا باس جۇلدەنى يەلەندى. اۆ­تور شىعارماشىلىعىنداعى الاش سەرياسىنىڭ كەلەسى كەيىپكەرى – احمەت. سۋرەتشىنىڭ ايتۋىنشا, اقاڭنىڭ بەي­نەسى اياقتالۋعا جاقىن. بۇگىندە جۇ­مىستىڭ جەتپىس پايىزعا جۋىعى ورىن­دالعان. اۆتور مۇندا احمەتتى العاشقى كوسەم قىلىپ وتىرعىزعان. ال ارتى گالاكتيكا – ءار پلانەتا ءبىر قازاق سىندى سۋرەتتەلگەن.

«بۇل الاشتىقتار ەشقانداي تاپسىرىسسىز, ءوز ەركىممەن جازىلعان تۋىندىلار. جالپى, بىزدە الاشتىقتاردى سالعان كەزدە تەك سۇرەڭسىز حالدەرى بەي­نەلەندى. ماعان ء«اليحاندى نەگە زاماناۋي نۇسقادا سالاسىڭ؟» دەۋشىلەر دە بولدى. شىن مانىندە, ءساندى كيىنۋدىڭ, شاش قويۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىن وسى الاش­وردالىقتار كورسەتكەن. كەي ورىس­تار ينتەلليگەنتسيالىق وبرازدى ءالي­حانداردان ۇيرەنگەن. جاعام قيسايما­سىن دەپ ارتىنا بۇرىلمايتىن ادامدار عوي. قاشانعا دەيىن ءبىز ۇرپاققا ولار­دىڭ تۇرمەدەگى قاجىعان, وشكەن, قور بول­عان بەينەسىن كورسەتەمىز؟! كەرىسىنشە, ءبىز الاش­تىقتاردىڭ جىعىلمايتىن, سىن­باي­تىن رۋحىن بەرۋىمىز كەرەك. قال­عان شىندىقتى تاريح ايتادى», دەيدى سۋرەت­شى.

شىعارماشىلىق عادەتىنە ساي اۆتور سۋرەتىن ءبىر سالعان سوڭ ءبىراز ۋاقىت سۋىتىپ بارىپ, قايتا قارايدى. وسى الاش سە­ريا­سىن تۇگەل جازىپ, كەيىن ءبارىنىڭ باسىن پانورامالى كارتينادا ءبىر جەرگە بىرىكتىرەتىن جوسپارى دا بار. سونداي-اق ونىڭ تاريحي تاقىرىپتىڭ تاعى ءبىر كەيىپكەرى – تۇمار پاتشايىم. ونىڭ بويىنداعى ىرىلىك, ۇلت الدىنداعى ادال­دىعى كىمدى دە بولسىن قايران قال­دىرادى. سۋرەتشى وسى تۇماردىڭ تاع­دىرىنا دەگەن ءوزىنىڭ كىشكەنتاي ۇلەسى رەتىندە سۋرەتىن سالعان.

تولقىن تابىسبەك كوركەم سۋرەتتەن بولەك قالا بەزەندىرۋ جۇمىستارىمەن دە اينالىسادى. اۆتوردىڭ ءوزى بۇل باعىت­تاعى جۇمىستار, ەڭ الدىمەن كاسىپتەن الشاقتاماۋ ءارى كۇنكورىس ءۇشىن جاسالاتىنىن ايتادى.

«قاي قالاعا بولسىن ءوزىڭنىڭ قولتاڭ­باڭدى قالدىرۋ دا ءبىر جاقسى اسەر سىي­لايدى. بۇل باعىتتا دا ءار ءوڭىردىڭ مەن­تاليتەتىنە ساي جۇمىس ىستەۋىڭ كەرەك. ياعني ەۋروپالىق تەحنولوگيانى قولدانا وتى­رىپ, ۇلتتىق دۇنيە تۋدىراسىڭ. قالا بەزەندىرۋ نەگىزىنەن وسىنداي تالاپتارعا قۇرىلادى. جالپى, ۇلتتىق ناقىش دەگەندە كوبىسى تەك ويۋ-ورنەك, كيىز بەن شاڭىراقتى ەلەستەتەدى. بۇل ەلەمەنتتەردى زاماناۋي باعىتتا ءتۇرلى ۇلگىدە قولدانۋعا بولادى», دەيدى ول.

سۋرەتشىنىڭ قالامى جاڭا قۇرىل­عان ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ قابىرعالا­رىن­دا دا قالدى. اۆتور جوشى حاننىڭ كۇم­بەزىنىڭ ىشىنە پانورامدى ءتورت كارتينا جازعان. « ۇلى ۇلىس» دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى تۋىن­دىدا ەل مەن جەردىڭ يەسى قازاق ەكەنى, باتىرلاردىڭ كەزەكتى جەڭىسىنەن كەيىنگى كورىنىسى بەينەلەنگەن. وسى كارتينا­نىڭ جالعاسى التىن وردانىڭ ءبىرىنشى حانى بەركەنىڭ شەتەل ەلشىلەرىن قابىلداۋىنا ۇلاسادى. ءۇشىنشى كارتي­نا ء«تاڭىردىڭ سىيىندا» ءبىر جاق قابىر­عا­سى جوشى حان ۇلىسىنا ارنالسا, ءبىر جاعىندا ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ تاريحى بەينەلەندى.

بۇدان بولەك بىلتىر بالالار جى­لى­نا وراي مادەنيەت جانە سپورت مينيس­ترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جاسالعان «مەنىڭ اتىم قوجا» كومپوزيتسياسىنىڭ دا اۆتورى. سۋرەتشىنىڭ ايتۋىنشا, بايقاۋ­عا كوپتەگەن ەسكيز ۇسىنعان. ماسەلەن, سۇلتان ەكەۋىنىڭ بالىققا كەتىپ بارا جاتقان, قوجانىڭ قازى-ۇيرەكتىڭ اراسىمەن شۋلاتىپ جۇگىرگەن, راگاتكا اتىپ تۇرعان, باسقا دا جيىرما شاقتى كورىنىس بولدى. سونىڭ ىشىندە قوجانىڭ ءوزىن-ءوزى سوتتاپ, تاربيەلەپ تۇرعان ءساتى كوميس­سيادان ءوتىپتى.

سۋرەت ونەرىندە مىڭنان وزىپ, ­جۇ­ز­دەن جۇيرىك اتانۋ دا مەحناتتى ءىس. سا­يىپ كەلگەندە, ءبارى تالانت پەن ەڭبەك­تىڭ, شەبەرلىكتىڭ ۇشتاسۋىنا بايلانىس­تى. ال سۋرەتشى تولقىن تابىسبەك بۇل ونەرگە تابىس تابۋ ءۇشىن ەمەس, اتاقتى بولامىن دەپ كەلۋ كەرەك دەيدى. بۇل دا ابسۋرد. ادام ونەرىن ومىرىنە قاجەت ەتە الماسا, تۇنعان تالانت نە ءۇشىن كەرەك؟!

«تابىس تابامىن دەگەن سۋرەتشى ارباتتان, كافە بۇرىشتارىنان ءبىر-اق شىعادى. ول تەك قاراپ وتىرىپ سالادى. ياعني ۇقساتادى. ۇقساتۋدان قالام دا جالىعادى, ونەر ولەدى. ال سۋرەتشى ءوز بەتىمەن ىزدەنىپ, وزگەرىس جاساي الۋى كەرەك. سوندا عانا بويداعى تالانتتىڭ تىنىسى اشىلادى, قاناتى كەڭەيەدى», دەيدى اۆتور.

ءسوز-اق. رۋحاني قۇندىلىقتار قۇل­دىراعان بۇگىنگى قوعامنان ءوتىپ, شى­عار­ماشىل جانداردىڭ ەركىن جازىپ-سىزۋى­نا مۇمكىندىك تۋاتىن ۋاقىت تا كە­لەر دەپ سەنەمىز.