ءيا, وتكەن جىلدىڭ 13 قاراشاسىندا الماتىعا دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ماتەماتيكتەر كەلىپ, قازاق عالىمى, اكادەميك م.وتەلباەۆتىڭ وسى سالاداعى ەڭبەگىنە, باستامالارىنا, جاڭالىقتارىنا, عىلىمي مەكتەبىنە باعا بەردى. ءبىز «قاراپايىم اۋىل بالاسى وسىنداي دەڭگەيگە جەتتى» دەپ ىشىمىزدەن قۋانىپ تۇردىق.
دەي تۇرعانمەن, مۇقاڭ دا – بار زامانداسىمىز سەكىلدى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ مۇشەسى. الاۋلاعان جاستىعى, ماناۋراعان كەزەڭى بولدى. بىراق ول – شىنىندا ەرەكشە جان.
ەندى ول كىسىگە بايلانىستى بىرنەشە قىزىقتى اڭگىمەنى قالىڭ وقىرمانعا ايتا كەتكىم كەلەدى.
بۇگىندە اتى الىسقا كەتكەن مۇحتارباي وتەلباەۆ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قايناپ تۇرعاندا جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانى قاراكەمەر اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. 1951 جىلى 9 جاسىندا 1-سىنىپقا بارادى. وتباسى جاعدايىنا بايلانىستى 1960-1962 جىلدارى كەشكى مەكتەپتى وقىپ, كۇندىز قاراكەمەر اۋىلىنىڭ مەحانيزاتورى بولادى. 1962 جىلى فرۋنزە (قازىرگى بىشكەك) قالاسىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانادى. 1962-1965 جىلدارى اسكەري بورىشىن وتەپ, قىرعىز ۋنيۆەرسيتەتىندەگى وقۋىن سىرتتاي جالعاستىرادى.
قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن 1966 جىلى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ا.ب.شيدلوۆسكي فرۋنزە قالاسىنا كەلىپ, جەرگىلىكتى ستۋدەنتتەر ىشىنەن دارىندى ءبىر بالانى تاڭداپ, مگۋ-عا الىپ كەتپەككە سىناق وتكىزەدى. وسى سىناقتا سىرتتاي وقيتىن ستۋدەنت مۇحتارباي بارلىق ۇمىتكەردەن وزا شاۋىپ, 1966-1967 وقۋ جىلى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماتەماتيكا ماماندىعىنىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى بولىپ قابىلدانادى. بۇل كەزدە مۇقاڭ 24 جاستا ەدى.
مەن 1965 جىلى سەمەيدە ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن ماسكەۋ قالاسىنا كەلىپ, مگۋ-دىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن ەدىم. مەنىمەن بىرگە قاراعاندى وبلىسىنان كەلگەن اۋباكىروۆ جانبەك تە وسى وقۋعا ءتۇستى. مۇقاڭ 3-كۋرستا وقي باستاعاندا, ءبىز 2-كۋرستىڭ ستۋدەنتتەرى ەدىك.
ءبىر كۇنى مۇقاڭ ءبىزدى ءوزى ىزدەپ كەلىپ تانىستى. ول «كەلەسى وقۋ جىلىنان باستاپ جاتاقحانادا ءبىر بولمەدە جاتايىق» دەگەن ۇسىنىس جاسادى. سونىمەن ءبىز ءۇش قازاق بالاسى ەكى جىل جاتاقحاناداعى ءبىر بولمەدە تۇرىپ, وقۋىمىزدى جالعاستىردىق.
ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە مۇقاڭ بىردەن ۇزدىك ستۋدەنتتەردىڭ قاتارىنا ىلىكتى. ول ناعىز قازاقي بولمىستى ستۋدەنت ەدى. ءبىزدى ىزدەپ تابۋى ءوز الدىنا, ول ماسكەۋدەگى باسقا وقۋ ورىندارىنداعى قازاق ستۋدەنتتەرىمەن بايلانىسقا دانەكەر بولدى.
مىسالى, پوليگرافيا ينستيتۋتىنداعى ەرمەكباي پلەحانوۆ اتىنداعى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنداعى سەيسەنالى ەسىمدى شىمكەنتتىك جىگىتتەرمەن ارالاسىپ, جولداس بولىپ كەتتىك. مۇحتارباي, مەن, ەرمەكباي ۇشەۋىمىز ستۋدەنتتىك جىلدارىمىزدا ءبىر مەكەمەدە كەزەك-كەزەك تۇنگى كۇزەتشى قىزمەتىن اتقاردىق. ءۇش كۇندە ءبىر كەزەگى كەلەتىن بۇل جۇمىس وقۋىمىزعا دا, قوسىمشا نان تابۋىمىزعا دا قولايلى ەدى.
مۇقاڭ جاتاقحانادا ماتەماتيكانى كۇندىز-ءتۇنى وقيتىن. وقۋ مەن توقۋدىڭ اراسىندا قاراكەمەر اۋىلىن ساعىنعاننان با, ەلدەن اكەلگەن دومبىراسىن شەرتە وتىرىپ, ومىربەك بايدىلداەۆتىڭ ء(سوزى م.نيازبەكوۆتىكى) «تۋعان ەل» ءانىن ءجيى ايتۋشى ەدى.
تۋعان جەر قانداي كوركەم مولدىرەگەن,
جەلەگى جەلمەن ويناپ جەلبىرەگەن.
ارالاپ كۇندىز-ءتۇنى جۇرسەم-داعى,
تىنشىماي ەت جۇرەگىم ەلجىرەگەن.
قاشاندا قارىزدارمىن, ەلىم, ساعان,
انامسىڭ الىس جۇرگەن كوپ اڭساعان.
جۇرەكتىڭ ارناپ ىستىق
ماحابباتىن,
تۋعان ەل, بەرەرىم كوپ مەنىڭ ساعان!..
وسى ولەڭدەگى سوڭعى جول مۇحتاربايعا ارنالىپ جازىلعان سياقتى. راسىندا دا, مۇقاڭنىڭ تۋعان ەلىنە بەرەرى كوپ ەكەنىن ونىڭ الداعى ءومىرى دالەلدەدى.
دوسىمىزدىڭ جاقسى كورەتىن تاعى ءبىر ءانى – ءابىلاحات ەسپاەۆتىڭ ء(سوزى قاسىم امانجولوۆتىكى) «اق ساۋلە» ءانى-ءتىن.
ءبىر كۇي بار دومبىرامدا
تارتىلماعان,
ءبىر سىر بار جۇرەگىمدە ايتىلماعان.
كۇيىمدى, سىرىمدى دا سىيلار ەدىم,
جار بولساڭ جانىم سۇيەر
جارقىلداعان.
مەن مۇقاڭنىڭ سىرت كەلبەتىنە قاراپ, ۇلتتىڭ ءبىرتۋار ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلىنا ۇقساتامىن (ونىڭ بويىنىڭ سۇڭعاقتىعى, اسىرەسە تەمەكى تارتقانى – اۋماعان باۋكەڭ).
تاريحتان بىلەسىزدەر, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەرەكشە ەرلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ونى 1942 جىلعى تامىزدا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنعان. وكىنىشكە قاراي, ۇسىنىلعان اتاقتى ماسكەۋ بەكىتپەي تاستادى (سەبەبى ءارتۇرلى ايتىلسا دا, نەگىزگىسى – مىنەزى مەن ۇلتتىق ۇستانىمى بولسا كەرەك).
بۇل الەكساندر بەك جازعان «پانفيلوۆشىلار العى شەپتە» پوۆەسىنىڭ نەگىزگى كەيىپكەرىنە, ناعىز باتىر جانە اقىلدى قازاق جاۋىنگەرىنە جاسالعان ۇلكەن قيانات ەدى. بىراق, شۇكىر, حالىق باۋىرجاندى ارقاشان باتىر دەپ اتادى...
مۇنداي جاعداي مۇحتارباي دا باسىنان وتكىزدى دەپ سانايمىن. ەستەرىڭىزدە بولسا, وسىدان ون جىلداي بۇرىن «قازاقستانداعى قازىرگى عالىمدار ىشىندە ەڭ تانىمالى كىم؟» دەگەن سۇراققا تەلەفون ارقىلى جاۋاپ ىزدەلىندى. باستاپقى 5 كۇندە مۇقاڭ الدىڭعى قاتاردان كورىنە باستادى, 10 كۇننەن كەيىن ول العا شىعىپ, 20 كۇننەن كەيىن ول قارا ءۇزىپ بارىنەن وزىپ كەتتى. جارىس بىتۋگە ءبىر كۇن قالعاندا ونىڭ ءبىرىنشى ورىن الاتىنىنا ەشبىر كۇمان بولمادى. وكىنىشكە قاراي, ەڭ اقىرعى كۇنى باسقا ءبىر ادام ءبىرىنشى ورىن الىپ, مۇقاڭ ەكىنشى ورىندا قالىپ قويدى. بۇل – ءدال باۋىرجان مومىش ۇلىنا جاسالعانداي ادىلەتسىزدىك ەدى.
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, تانىمال اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆ: «مۇحتارباي وتەلباەۆ – قازاقتىڭ №1 ماتەماتيگى جانە ول كىسىدەن كوپ شاكىرت تاربيەلەگەن عىلىم جوق» دەپ جازدى. راسىندا, ول 70-تەن استام عىلىم دوكتورى مەن كانديداتىن دايىندادى. 200-دەن استام عىلىمي ەڭبەك جازدى. بۇل جۇمىستاردىڭ ىشىندە دۇنيە ءجۇزى عالىمدارى مويىنداعان تالاي عىلىمي جەتىستىك بار.
مۇقاڭنىڭ عىلىمداعى, اتاپ ايتساق, ماتەماتيكاداعى تابىسىن ەسكەرىپ, وعان «قازاق عىلىمىنىڭ باتىرى» دەپ اتاۋ قيسىندى بولماق.
جاستار عىلىمداعى وسى اڭىز ادام تۋرالى مەنەن كوپ سۇراپ جاتادى. سونىڭ ەكى-ۇشەۋىن جادىمدا جاڭعىرتايىن.
مۇقاڭ ەكى جىلعا جۋىق جامبىل پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى بولعانى بەلگىلى. ونىڭ «لوم جۇتىپ العان باستىقتاردان» ايىرماشىلىعى – قاراپايىمدىلىعى, حالىققا جاقىندىعى ەدى.
بىردە ينستيتۋتتىڭ باس بۋحگالتەرى ءبىر قاعازعا قول قويدىرۋ ءۇشىن رەكتوردىڭ كابينەتىنە بارسا, مۇقاڭ ورنىندا جوق بولىپ شىعادى. حاتشىدان رەكتوردىڭ ەسىك الدىندا تۇرعان قىزمەتتىك ماشيناسىنا قاراي كەتكەنىن ءبىلىپ سوندا بارسا, مۇقاڭ ماشينانىڭ استىنا ءتۇسىپ, ءبىر بولتتى بۇراپ, جوندەپ جاتىر ەكەن. مولشەرى ەرتەرەكتە مەحانيزاتور بولعان تاجىريبەسى ەسكە تۇسسە كەرەك. سوندا بۋحگالتەر: «مۇحتارباي وتەلباەۆيچ, بۇل ءسىز بە؟ قولىڭىز كەرەك ەدى» دەسە, مۇقاڭ: «ا, سەن ەكەنسىڭ عوي!» دەپ, اكەلگەن قاعازىنا ماشينانىڭ استىندا جاتىپ قول قويىپ بەرگەن ەكەن...
الماتىدا تۇراتىن مۇقاڭ قايبىر جىلى جاڭا كولىگىمەن تاۋداعى ساياجايىنا بارا جاتادى. تۇندە جاڭبىر جاۋىپ, تاڭەرتەڭگى سۋىقتان كەيىن جولعا مۇز قاتىپ, تايعاق بوپ قالعان كورىنەدى. ماشينانىڭ رۋلىندەگى مۇقاڭ ءبىر شۇقىرلاۋ جەردە تورموزدى باسىپ قالسا, كولىگى 180 گرادۋسقا بۇرىلىپ, قارسى باعىتتا تۇرا قالىپتى. «قوي, جەر تايعاق ەكەن!» دەپ, عالىم ۇيىنە قاراي باعىتتاپ ءجۇرىپ كەتىپتى.
بىردە تەلەديداردان قازىرگى سەناتور, ول كەزدەگى تەلەجۋرناليست دانا نۇرجىگىتتىڭ «دارا جول» باعدارلاماسىن كورىپ وتىردىق. باس كەيىپكەر – مۇحتارباي. سوندا مۇقاڭمەن بىرگە كەلگەن جولداستارى مەن شاكىرتتەرى ول تۋرالى ءتۇرلى ەستەلىك ايتا باستادى. سوندا شاكىرتى ءارى ارىپتەسى, قازىرگى اكادەميك رىسقۇل وينار ۇلى بىلاي دەدى: ء«بىز, مۇقاڭنىڭ وقۋشىلارى, ءاربىر ەكى جۇما سايىن ءبىر رەت الماتى ماڭىنداعى تاۋ جاققا بارىپ, كاۋاپ دايارلاپ, شاي ءىشىپ, اڭگىمە سوعىپ, ءتۇرلى ويىن ويناۋشى ەدىك. ءبىر كۇنى «اۋدارىسپاق» وينالدى. ءبىر جىگىت ەكىنشى جىگىتتىڭ ارقاسىنا ءمىنىپ الىپ, اۋدارىسپاق ويناپ شاۋىپ ءجۇر. بايقاسام... مۇحتاربايدىڭ ارقاسىنا ءبىر اسپيرانتى ءمىنىپ الىپ, ەمىن-ەركىن ويناق سالىپ تۇر. الگى اسپيرانتتىڭ قۇلاعىنا ء«تايت!» دەپ سىبىرلاسام, ول: «اعايدىڭ ءوزى عوي «ال, ءمىن. ءبىز جەڭەمىز!» دەگەن» دەپ مىڭگىرلەيدى.
بىردە وسى رىسقۇل اڭگىمەسىنىڭ قانشالىقتى راس ەكەنىن مۇقاڭنىڭ وزىنەن سۇرادىم. مۇقاڭ سوندا: «ول راس. سول كەزدە الگى اسپيرانت شيدەي ارىق ەدى, قازىر ابدەن سەمىرىپ الدى. سوندىقتان ونى بۇگىندە كوتەرە المايتىن شىعارمىن» دەپ ءبىر كۇلدىرگەن ەدى.
باتىر ادام دا, عۇلاما دا اڭعال, تازا كەلەدى. ءبىز مۇحتاربايدىڭ بولمىس-بىتىمىنەن وسىنى كورەمىز. ول استاناداعى 4 بولمەلى پاتەرىنە باسپاناسىز 4-5 عالىمدى تۇرعىزىپ, كۇندىز-ءتۇنى ەسەپ شىعارىپ, اراسىندا سەمينار وتكىزىپ وتىرعانى دا ەجەلگى عالىمداردىڭ سالتىنا سايكەس كەلەدى. ونىڭ تۇتاس قاسيەتى – عىلىم دانالىعى.
ءبىز اكادەميك مۇحتارباي وتەلباەۆپەن ماقتانۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ول ەل ماقتانىشى بولۋعا تولىق لايىقتى.
اقبەرگەن بازاربەكوۆ,
ماتەماتيكا پروفەسسورى
