ءوز باسىم وسى قۇرىلىمنىڭ ءونىمى بولعاندىقتان عانا ەمەس, ءسوتسياليزمدى قوعامدىق قۇرىلىس رەتىندە تارك ەتە المان. بۇل قۇرىلىستى سونشالىقتى قۇبىجىق دەپ ەسەپتەگەن ەمەسپىن. سوتسياليزم تالاي-تالاي عۇلامالاردىڭ زەرتتەپ نەگىزدەۋى مەن الەۋمەتتىك احۋالدىڭ ابدەن ادام توزبەس دارەجەگە دەيىن شىرۋىنەن ومىرگە زاڭدى كەلگەن قۇرىلىم. تاريحتىڭ تالاي تەپەرىشتەرىنەن سۇزىلە-سۇزىلە ومىرگە كەلگەن بۇل قۇرىلىمنىڭ ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا قۇلاي كەتۋىنە وسى ءاپ-ادەمى ۇلگىنى جاڭا زامانعا بەيىمدەي الماعان, تاقتان تەك ولىگى شىعاتىن مەملەكەت باسىنداعى قاۋساعان قارتتار كىنالى. بۇل قۇرىلىس ءىز-ءتۇزسىز جوعالمايدى. ءبىر داۋىرلەردە تەڭسىزدىكتەن ابدەن تەپەرىش كورگەن ادامزات ەسكە الىپ, قايتا ورالاتىن بولادى. ارينە, جاڭعىرتىلعان جاڭا ۇلگىدە. بۇل ءبىزدىڭ پىكىر الىسۋىمىزدان بولەك اڭگىمە.
قاي قوعامدىق قۇرىلىم, قاي فورمادا بولماسىن اتام زاماننان زارداپ شەگىپ كەلە جاتقان قاراپايىم حالىق. ءبىز بىلەردە, جازۋشى قۇقىعى ەلەنە بەرمەيتىن, تۇرمىس-تىرشىلىگى ۇنەمى كەمشىن, وسى بۇقارانىڭ – دەمەك, حالقىنىڭ – جوعىن جوقتاۋعا پارىزدار. سوتسياليزم بولسا ءوز تابيعاتىندا سەبەپتەرى ابدەن ءپىسىپ-جەتىلىپ, دۇنيەگە سول بۇقارا مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن كەلگەن. وسى قاسيەتتى ماقسات – حالىقتىڭ اراشاشىسى بولۋ, ال ورىندالۋ-ورىندالماۋىنا كەلسەك, مۇلدە باسقا اڭگىمە... ۇلى ماقساتتارىنا جەتە الماي قىرشىن كەتكەن اينالىپ قانا كەتەيىن سول سوتسياليزم داۋىرىندە قازاق حالقىنا عانا ەمەس, سىرت جۇرتقا دا ۇيالماي ۇسىنارلىق, قيالدىڭ قۋاتى, ءسوزدىڭ قۇدىرەتىمەن مۇرسىندەي ءمىنسىز جازىلعان شىعارمالار جەتەرلىك بىزدە. جۇرتىنا ءالى دە تالاي عاسىر قىزمەت ەتە الاتىن قازىنا بۇگىندەرى تراكتوردىڭ تۇرەنىنە سالىپ جىبەرەتىندەي سونشالىقتى جازىقتى ەمەس. اۋىز ادەبيەتىنەن باستاپ قاي شىعارمادا دا ءوز ءداۋىرىنىڭ تابى, بەينەسى, مۇڭى بولماق. ونىسىن جاسىرعان دا جوق, سوتسياليزم ادەبيەتى – كەدەيلەردىڭ ادەبيەتى, بۇقارا جوعىن جوقتاعان ادەبيەت. كەيبىر سىنشىلاردى ۇركىتىپ وتىرعان الدەقانداي شىعارمالاردىڭ قىزىلكوزدەنىپ ۇرانداتىپ تىم جالاڭ ساياساتتانىپ, دەمەك قارابايىرلانىپ كەتۋى. ساياساتتىڭ ادەبيەتكە بويلاي ەنگەندىگى راس, «ەندى قايتالامايتىن» شىعارمىز... ەستە بولارلىق تاعى ءبىر جايت – ءبازبىر سىنشىلاردىڭ شىعارماشىلىقتىڭ ىشكى جايىن ءۇستىرت پايىمداي سالاتىندارى بار. ول – ونەر ادامىنىڭ قىسىمعا تۇسكەن سايىن, جاسىرعان سايىن كولەگەيلەنگەن تاقىرىپتارعا ىنتىزارلىعى. كورىنەۋ كوزگە باسى اشىق جايتتى جازۋ مەن ۋشىقتى دا دەرتتى تاقىرىپتى جازۋدىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. ادەبيەت بولسا ۇزاق جولعا شىققان كەرۋەن. كەرۋەن الىس ساپاردا ناردىڭ بەلىن قايىستىرىپ, تىزەسىن تالدىراتىن باسى ارتىق جۇكتەردى الا المايدى. ال مەرزىمىندە ءوز مىندەتىن ورىنداعان شىعارمالاردىڭ بۇل كۇندەرى اياعىمىزعا تۇساۋ بولىپ جاتقان ەشتەڭەسى جوق. كەرۋەن-ۋاقىت الگى تالاي نارسەلەردى ءوز ورنىنا قويادى.
اڭگىمە بولىپ وتىرعان كەزەكتى شىعارمانىڭ شەتىنەن كۇرەسىنگە ىسىرىلىپ تاستالا المايتىندىعىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – جاقسى بولسىن مەيلى, جامان بولسىن, بۇلاردا حالقىمىزدىڭ وتكەن جولى, كەدىر-بۇدىر تاريحى سايراپ جاتىر, سىرەسىپ تۇرعان قىرۋار ۇلتتىق كەيىپكەرلەردى ايتساڭىزشى. «اناۋ جەپ كەتتى, مىناۋ ءىشىپ كەتتى» توڭىرەگىندە تاقىرىپتى سىرتتاي قارپىپ جاتقان جەڭىل-جەلپى شىعارمالار بار. الايدا سالماقتى دا, سالاۋاتتى پروزا ءۇشىن ءالى نەگىزگى تابيعاتى كورىنە قويماعان, ءوزىنىڭ بەت-الپەتىن قالىپتاستىرىپ بولا الماي الاسۇرىپ جاتقان قوعام ءۇشىن وتىز جىلىڭىز قامشىنىڭ سابىنداي عانا مەرزىم. كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە بولماي تۇرمايتىن كاكىر-شۇكىر وقيعالار بار دا, تاقىرىپتىڭ ومىرشەڭدىگى تاعى بار. سوڭعىسى, ارينە, جاعداي جاسالىپ, مۇمكىندىگى بولىپ جاتسا, پروزا ءتارىزدى سالماقتى جانردىڭ ەنشىسى. ءسىزدىڭ مەڭزەپ وتىرعانىڭىز بۇگىنگى قوعامنىڭ دەرتى كورىنسە, تالدانسا دەگەن وي. «مال كورمەگەن مال كورسە, قۋالاپ ءجۇرىپ ولتىرەر...». بۇرىن مۇندايدى كورمەگەن قازاق كوكتەن تۇسكەن وسى كاپيتاليزمنىڭ قىزىعىنا تويار ەمەس. بۇل تۇرعاندا قوعامىمىز ءارى-ءسارى, وزىندىك بەت-الپەتى قالىپتاسپاعان, قىزىققا قۇمارتقان توبىر. ۇلكەن پروزاعا ارقاۋ بولارلىق قوعامنىڭ شىنايى بەينەسى ءالى انىقتالعان جوق. بۇدان بىلاي باس اينالدىراتىن ۋاعىزدار مەن ادەمى ۋاعدالاردىڭ تالايى وتەدى دە, حالىق ەنشىسىندە بايلىق پەن كەدەيلىك قالادى. بۇل ەندى اتام زاماننان قالىپتاسىپ قالعان, ءبىز بىلەردە بىرىمەن-ءبىرى وڭايلىقپەن ءتىل تابىسا قويمايتىن تارتىس. قوعامنىڭ قوياسىن تۇبەگەيلى قوپارۋ ايتۋعا عانا جەڭىل شارۋا. ساياسات – بولەك, تالعام – بولەك. تالعامعا ءامىر جۇرمەيدى. ادام بار جەردە تاقىرىپتىڭ سارقىلۋى مۇمكىن دە ەمەس.
– «چيكا – دابىلدىڭ بالاسى», شىنىن ايتساق, «مەنىڭ اتىم قوجانىڭ» دەڭگەيىندە جازىلعان كەرەمەت تۋىندى. ال بۇل شىعارماڭىزدىڭ اتى نەگە ءجيى اتالمايدى؟
– ءوزىمنىڭ پايىمداۋىمشا, مەن بۇدان دا وزگە جىلىگى تاتيتىن شىعارمالار جازعان ءتارىزدىمىن. الايدا شۇكىرلىك ايتامىن, قالىڭ وقىرمان مەنى «چيكا – دابىلدىڭ بالاسى» پوۆەسىنىڭ اۆتورى رەتىندە تانيدى. كوبى بالالار جازۋشىسى دەپ ەسەپتەيدى. شىعارمانى تالاي سىنشىلار وڭدى باعالاعان. شىعارما جاريالانىپ ءجۇر, كوپتەگەن جيناققا ەنىپ, ورىس, وزبەك تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, بىرنەشە رەت جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. پوۆەست 2013 جىلى ماسكەۋدەن «قازىرگى ادەبيەت انتولوگياسى» سەرياسىمەن شىققان ءۇش تومدىقتىڭ «دومبرا ي كولىبەل» جيناعىنا ەندى, بۇلاردىڭ سىرتىندا جۋىردا قاراعاندى وبلىستىق اباي اتىنداعى بالالار كىتاپحاناسىنىڭ ۇجىمى جىل باسىندا 11-14 جاس ارالىعىنداعى بالالار ءۇشىن وسى پوۆەستىڭ مازمۇنىن بەينەلەۋگە ارنالعان «سيقىرلى بوياۋلار» اتتى كىتاپ بەزەندىرۋگە حالىقارالىق كونكۋرس جاريالاعان-تۇعىن. سول كونكۋرس مارەسىنە جەتىپ, قازان ايىندا قاراعاندى وبلىستىق س.سەيفۋللين اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىندا جەڭىمپازدار ماراپاتتالدى. كونكۋرسقا قازاقستاننىڭ ون وبلىسىن قوسقاندا, رەسەي, قىرعىزستان, فرانتسيا, يزرايل مەن گەرمانيادان باس-اياعى 122 جۇمىس تۇسكەن. سولاردىڭ اراسىنان 13 سۋرەت ىرىكتەلىپ الىنىپ, ماراپاتتالدى. بالالاردىڭ شىعارمانى ءتۇسىنىپ بەينەلەۋلەرى سان الۋان ءارى وتە قىزىقتى.
بالالارعا ارنالعان ۇزدىك شىعارمالاردىڭ جابىق بايگەسى جاريالانباعاندا «چيكا...» جازىلماس ەدى. مەندە بالالارعا جازامىن-اۋ دەگەن وي مۇلدە بولعان ەمەس. بايگە جاسىرىن بولعان سوڭ باق سىناۋ ءۇشىن ءوزىمنىڭ بالالىق ءداۋىرىمدى قوپارىپ, وقىرمانعا كەرەكتىلەرىن سۇرىپتاپ بارىپ جازعام. پوۆەست جۇرتشىلىق تاراپىنان وڭ باعا العاننان كەيىن ونسىز دا شاعىن شىعارمانى جالعىزسىراتپاۋ ءۇشىن سوڭىنان وسى جەلىگە ساباقتاس ءۇش پوۆەست دۇنيەگە كەلدى, ولارعا تاعى ەكى ەرتەگى قوسىلعان. ودان ءارى جازۋعا ماجبۇرلەگەن «چيكا..». ءسويتىپ, بالالارعا ارنالعان ءبىر كىتاپ قارايىپ قالدى. جاڭا وزىق شاعارمالار مەن جاس قالامگەرلەردىڭ ومىرگە كەلۋى ءۇشىن ءارتۇرلى جابىق بايگەلەردىڭ ۇزدىك-ۇزدىك ۇيىمداستىرىلىپ تۇرۋىن قۇپ كورەمىن, تەك جالپاقشەشەيلىككە سالىنىپ, بايگەنىڭ قۇنىن ءتۇسىرىپ الماۋ ءلازىم. قاشاندا كوركەم شىعارماعا دەگەن تالاپتىڭ بيىك بولعانى ءجون. ال «اتى ءجيى اتالماي» جاتۋ ءبىزدىڭ شارۋاعا جاتپايدى.
– ءسىز كوبىنەسە اۋىل ءومىرى, ونداعى بالالار تۋرالى قالام تەربەدىڭىز, جالپى قازاق بالاسىن قانداي تاقىرىپتاعى كىتاپتار قىزىقتىرادى؟
– اۋىل – مەنىڭ تاعدىرىم, كورىپ-بىلگەندەرىم, تۇيسىنگەندەرىم, سان قيلى كەيىپكەرلەر, جانىما جاقىن ورتا, قيلى-قيلى مىنەزدەر. بۇل تاقىرىپ مەن ءۇشىن سەنىمدىلەۋ. ورتەنىپ تۇرعان الاپات سوعىس كەزىندە دۇنيەگە كەلىپ, ودان كەيىن بۋىنىڭ بەكىمەي جاتىپ اينالاڭداعى قاپتاعان قاسىرەت اتاۋلىنى ءوز كوزىڭمەن كورىپ, ءتۇيسىنىپ, ساناعا ءسىڭىرىپ وسكەن ءبىز ءۇشىن سول اش-جالاڭاش بالالىق شاقتى بۇگىنگى جاس وقىرمانعا جەتكىزبەۋ مۇمكىن ەمەس. ...قارا قاعاز, مەزگىلسىز كەزدەگى ءار ۇيدەگى توبە قۇيقاڭدى شىمىرلاتقان زارلى جوقتاۋ, قۇلاعان شاڭىراق, شاشىن ج ۇلىپ جەسىر قالعان جاپ-جاس كەلىنشەك, اتا-انالارىمىزدىڭ تاڭنىڭ اتۋىنان كۇننىڭ باتۋىنا دەيىنگى كولحوزداعى سىلپىل ەڭبەكتەرى بۇلاردىڭ سىرتىندا.
سانادا تاڭبالانىپ قالعان سول جايتتار ايتەۋىر ءساتى كەلىپ قاعازعا ءتۇستى. امانات ەسەبىندە... مويىنداعى ءبىراز جۇكتەن ارىلعانداي سەزىنەمىن. ول كەزدەگى ءبىزدىڭ بالالىق پەن بۇگىنگى بالالىقتىڭ ارالارى جەر مەن كوكتەي. تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ وسكەن سول بالالاردىڭ قيلى-قيلى قىلىقتارى دا, قىڭىر-قىڭىر مىنەزدەرى دە وزىمە ەتەنە. بۇگىنگى بالالارمەن ارالاسىم جوق, ارالاسپاعان سوڭ تۇسىنە المايمىن, دەمەك, جازا دا المايمىن. اڭعاراتىنىم, شەتەلدىك ادەبيەت پەن كومپيۋتەردىڭ اسەرىنەن بۇگىننىڭ بالالارى اتىس-شابىستى, شىتىرمان وقيعالى شىعارمالارعا پەيىلدى ءتارىزدى. ارعى جاقتىڭ «تويىپ سەكىرگەن» جاس وقىرماندارى قۋما دەتەكتيۆتى ۇناتادى ەكەن دەپ, ءوز شارۋامىزدى بەتىمەن جىبەرۋگە بولماس. بىلەك سىبانىپ كىرىسەر بولسا, جاعداي جاسالسا, وقيعالى شىعارماعا ارقاۋ بولارلىق تاقىرىپتار بىزدە دە تىرەلىپ تۇر. بىزدەگى مول نارسەنىڭ ءبىرى – وقيعا. رەاليست جازۋشى رەتىندە جازعان-سىزعاندارىڭ سەنىمدى شىعۋى ءۇشىن كوز كورگەن, كوڭىلگە تۇيگەن تاقىرىپتارعا ۇيىرسەك ەكەندىگىمىز راس. بۇل جاقتا دا جارىققا شىعۋعا ۇمسىنىپ تۇرعان ۋشىقتى ماسەلەلەر مەن حالقىنا كورىنگىسى-اق كەلىپ تۇرعان كەيىپكەرلەر جەتەرلىك.
– «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ىستەپ جۇرگەندە ءسىزدىڭ «و دۇنيەگە حات» دەگەن جازباڭىزدى وقىعانمىن. عابيت مۇسىرەپوۆكە جازعان «حاتىڭىز» ءبىراز جايتتان حابار بەردى. بۇل حاتتى جازۋعا نە سەبەپ؟
– قىزىق كورەدى-اۋ دەيمىن, مەنەن وسى جايتتىڭ ءمان-جايىن سۇراۋشىلار كوپ. ول حاتتىڭ جازىلۋ سەبەبى بىلاي: 1984 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جازۋشىلار وداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ كوركەم ءتىلى تاقىرىبىندا پلەنۋم وتكىزدى. ماسەلە ورىندى. بايانداماشى بەدەلدى اقساقالىمىز ع.مۇسىرەپوۆ بولعاندىقتان زال لىق تولى. بايانداما وقىلا كەلە, ءبىزدىڭ دە اتىمىز شىعا كەلدى. سىنشىنىڭ دايەككە كەلتىرىپ تۇرعان تىركەستەرى ماعان بەيتانىس, قۇلاققا تۇرپىدەي تيەدى. ءبىز جازباعان بوتەن ءسوز: «اپام دا تاڭ, مەن دە تاڭ». ۇيگە كەلە سالا سىنالىپ تۇرعان سول «ساياق» اڭگىمەسى جارىق كورگەن «جۇلدىزدى» وقىپ كەپ قالسام, قاتە دەگەنىڭ كۇپىنىڭ بيتىندەي. قولىمدا قاتەلەرى كورسەتىلگەن جۋرنال, ەرتەڭىنە-اق جاۋاپتى حاتشى احات جاقسىباەۆقا باردىم. اعامىزدىڭ سوزىنە باقساق, كەشە عانا جارىق كورگەن شىعارمالاردىڭ قولجازبالارى ساقتالمايدى ەكەن. توشكى. ودان شىعىپ بايانداماشىنىڭ سىني ماقالالار جيناعىن دايىنداپ جاتقان «جازۋشى» باسپاسىنداعى ماعزوم سۇندەتوۆكە بارعام. اعايىم عابەڭنىڭ قولىنان جازباشا حات اكەلەسىڭ دەپ تۇر. سول جۋرنالمەن قاتار جارىق كورگەن, ىشىندە «ساياق» تا بار, «قۇم قويناۋ» كىتابىن قوسىپ, قاتەلەردى مۇرنىنان ءتىزىپ, عابەڭە حات جازايىن. جاۋاپ جوق. تىم-تىرىس.
ءىز-ءتۇزسىز كەتىپ بارا جاتقان سوڭ ۇيىنە حابارلاسسام, ءوزى تەلەفونعا كەلمەي, زايىبى ارقىلى «كەيىن حابارلاسسىن» دەگەن سالەم جەتتى. اراعا ءبىرشاما ۋاقىت سالىپ, كەيىنى ءبىتتى-اۋ دەگەن شامادا تاعى تەلەفونداسام, اقساقال ىڭىرانىپ تۇرىپ مەنى قابىلداۋدى كەلەسى اپتاعا ىسىردى. كەلەسى اپتاعا دا ەسەن-امان جەتىپ, ويلانىپ-ويلانىپ تۇرىپ, اقىرى كەلىسكەن. سول كەزدەسۋدىڭ جاي-جاپسارى «و دۇنيەگە حات» تاقىرىبىمەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 2020 جىلعى №24-25 ساندارىندا تۇر. ءىستىڭ مانىنە كەلسەك, جيىرما بەتتىك اڭگىمەنىڭ 49 جەرىندە ءارىپ قاتەسىنەن ءسوز ماعىناسى بۇزىلعان, 89 جەردە ءسوز تۇگەلدەي ءتۇسىپ قالعان, 11 جەردە ءسوز الماسقان, 2 سويلەمنىڭ جارتىسى جوق, 1 جەردە مۇلدە تىركەس الماسقان, 11 جەردە تىنىس بەلگىلىك قاتە تۇر. كوڭىلى ءتۇزۋ ساۋاتتى ادام ءبىرلى-جارىم دا ەمەس, وسى ورمان قاتەلەردىڭ ورتاسىنان ءجۇرىپ كەلە جاتىپ سەزىك الماس پا؟ جوق. سىنشى ولاي ەتپەيدى, قايتا «اشقان اۋزىن سوزا سەرمەدى» ءتارىزدى كورىنەۋ كوز وعاش سويلەمدى جالعاننىڭ جالپاعىنا جار سالادى. ءبىز پاقىردىڭ پايىمداۋىندا اقساقال كىسىگە جاراسپايتىن شارۋا. تاعى دا بۇلاردىڭ سىرتىندا و زامان دا بۇ زامان شىعارماداعى تايعا تاڭبا باسقانداي تاڭبالانىپ تۇرعان سويلەمدەردى ءوز ىڭعايىنا قاراي ماعىناسىن بۇزىپ سىناعان سىنشىنى كورىپ پە ەدىڭىز؟ ەستىپ پە ەدىڭىز؟ ءبىز ەسىتتىك ءام كوردىك. شىعارمانىڭ ماقسات-مۇددەسىن تۇسىنە مە, تۇسىنبەي مە, تۇسىنگىسى كەلە مە, كەلمەي مە, ول اركىمنىڭ ءوز شارۋاسى. كىم بولسا دا تۇسىنگىسى كەلمەي شەگىنشەكتەپ وتىرعان ادامنىڭ جونىنا جارىپ تىعا المايسىڭ. «بۇل اڭگىمەنى ۇمىت», – دەدى. جارايدى. «ۇمىتام با, ۇمىتپايمىن با. ونى ءوزىم بىلەمىن». شىعارمانىڭ ماقساتىنا كەلگەندە ءبىز تاراپتان, اعاسى, ول ولاي ەمەس, بۇلاي ەدى عوي, دەگەن تيتىمدەي دە ىمىرا بولعان ەمەس. ويتكەنى كوزىمنىڭ انىق جەتكەنى عابەڭ ومىرباقي تۋرا جازۋدىڭ ادامى, اق – اق, قارا – قارا. كەيىنگى كەزدە كەڭەستىك كەزەڭ ماجبۇرلەگەن كوركەم شىعارماعا دەگەن قىسىم بيتتەي بىردەڭەدەن بالە تاپقان تسەنزۋرا شىعارمانىڭ سىرت كىسىگە ەلەنە بەرمەيتىن استارى, ىمىراسى بولادى-اۋ دەگەن ءادىستى مۇلدە قاقپايدى. جازۋشىنىڭ مەكتەبى بولەك, ونداي قوراعا باس سۇعىپ كورگەن ەمەس. ارنايى الدىنا كەلگەندەگى بۇيىمىم تايعا تاڭبا باسقانداي انداعايلاپ تۇرعان قاتەلەر جايىندا عانا. مىنە – جۋرنال, مىنە – كىتاپ. قاراپ وتىرساق, ءبىز ءپىر تۇتىپ جۇرگەن عابەڭ ءتارىزدى ۇلكەن كىسىنىڭ سوزىنە مۇلدە ۇقسامايدى, ساناما ەنگىزە المايمىن. بايقاۋىمشا, جازۋشىنىڭ قولتىعىنىڭ استىندا اۆتورعا تەرىس پەيىلدى بىرەۋ وتىرعان ءتارىزدى. اڭگىمە كوزبە-كوز, الايدا جازىپ بەرگەن پالەنشە ەدى, بۇلدىرگەن سول نايساپ بولدى-اۋ دەۋگە بيىك دارەجەسى تاعى جىبەرمەيدى. اعامىز ەكى سويلەۋگە جوق. ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق. ونىڭ ۇستىنە, بىزدە بۇنداي اتاقتى كىسىلەردىڭ لەپەسىنە كۇمان بولمايدى. مارقۇمنىڭ جازعاندارىنا قول تيگىزۋگە ەشكىمنىڭ قۇقىعى جوق, سول تاڭبالانعان كۇيى قالادى. عابەڭنىڭ اتالعان بايانداماسى بولاشاقتا تالاي قايتا باسىلىپ, كىتاپتان كىتاپقا كوشە بەرەدى. بىزدىكى بۇلتارۋعا كەلمەيتىن شىندىق كەيىن قۇدايىنا قاراعانداردىڭ كوزدەرىنە ءتۇسىپ قالار-اۋ دەگەن ءۇمىت. حاتتىڭ جازىلۋ سەبەبى سول.
– ءسىز بۇگىندە ادەبيەتىمىزدەگى اقساقالداردىڭ ءبىرىسىز, ال ءوزىڭىز كەزىندە اعا بۋىن جازۋشىلاردان نە ۇيرەنە الدىڭىز؟
– قالىڭ قازاق ورتاسىندا وسكەندىكتەن ءبىزدىڭ ءاۋ باسقى ۇلگىمىز وزىمىزگە تانىستاۋ جايتتاردى انا تىلىندە جازاتىن جازۋشىلار, الدىمىزداعى اعالارىمىز.
مەكتەپتە جۇرگەندە-اق قولعا العان ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ ءاۋ باستان-اق سوعىستان «قولى بوساۋ» بويىنا ەلدىڭ سونشالىق اش-جالاڭاشتىعىنا قاراماستان, شىعارماشىلىققا الاڭسىز وتىردى. اسا زور ەرلىك. جانە وسى داستۇردەن ولە-ولگەنشە تايعان ەمەس. تالاسى جوق, ۇلگى الارلىق قاسيەت. تالانتى ەشكىمنەن كەم ەمەس تاحاۋي احتانوۆتىڭ ناعىز وردا بۇزار شاعى دا سول سۇراپىلدا وتكەن. جىلىلىق لەبى سەزىلگەندە شاۋ تارتىپ قالدى. ءومىر بويى اتتان تۇسپەگەن ءابىش كەكىلباەۆتىڭ قارقىنى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگى جويقىن, جازۋ ستولىندا ءبىر ادام ەمەس, قۇددى ءبىر بريگادا وتىرعانداي جاپىرىپ تاستايتىن. ءتىل قوردالى. كەيىپكەردى دارالاۋعا كەلگەندە ماتتاقام قاليحان ىسقاقوۆ پەن ليريك سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ عۇمىرلارى وتكەن شىعىس قازاقستان مەن جەتىسۋ وڭىرلەرى الاساپىران وقيعالارعا باي بولعانىمەن ەكەۋى دە سۇيەكتى شىعارمالارعا وتىرعان جوق. اسقار سۇلەيمەنوۆ بولسا زامانىنان تىم ەرتە تۋعان. ونىڭ جازۋ ۇردىسىنەن ۇيرەنۋگە بولار-اۋ دەپ ويلاۋدىڭ ءوزى ابەستىك, بۇگىندەرى بۇل جازۋشىنىڭ بىردەبىر ءىزباسارىن كورىپ وتىرعانىم جوق. بۇل تاعدىر دەگەنگە ءسوزىڭ جۇرمەيدى, ساراڭ ليريك, كىرپياز تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرى, ءبىز بولجاردا, وتباسىلىق كيكىلجىڭدەرمەن وتكەن ءتارىزدى.
بۇلاردىڭ ات ۇستىندەگى ناعىز قايرات كورسەتەر شاقتارىندا ايتارلىقتاي ەركىندىك بولعان جوق, انىعى ساياسات بولدىرعان ەمەس. «قايدا بارساڭ قورقىتتىڭ كورى». ولاي بارساڭ وگىز ءولىپ, بىلاي بارساڭ اربا سىناتىن. كورىنبەيتىن الدەقانداي قۇرساۋ سەزىلەتىن دە تۇراتىن. ءبىزدىڭ نەگىزگى مەكتەبىمىز وسى اعالارىمىز. جاسىراتىن ەشتەڭەسى جوق, تاقىرىپ شەكتەۋلى. بىرىندە بارى ەكىنشىسىندە جوق, بىرىندە بار قايسارلىق ەكىنشىسىندە كەمشىن, تاعى ءبىرى ۇناعانمەن ءدال سولاي جازۋ, سولاي بولا قالۋ مۇلدە قولدان كەلمەيدى. سوندا «مىنا اعامنىڭ اۋزىنان تۇسە قالعانمىن» دەۋگە كەلمەس, ارقايسىسىنان ءبىر-ءبىر شىمشىم بولسا بولار... اعالارىمىزدى قۇرمەتتەپ وقىپ وستىك. ماسەلەنىڭ انىعىن سىنشىلار بىلەدى.
– جازۋشىنىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى قانداي, ال قوعام-
نىڭ شە؟
– بۇنىڭىز ءبىر باسى قازانداي عالىمعا قويىلاتىن ساۋال ەكەن... ادەبيەتتىڭ ءاۋ باسقى باستاۋ تۇماسى – ادامنىڭ كوڭىل كۇيى, ءىس-ارەكەت ۇستىندەگى تۇيگەنى, ودان ءان, ودان ءارى بەسىك جىرى, ەڭ باستىسى, تىرشىلىك بارىسىندا تۋىنداعان ارقيلى مۇڭ بولار-اۋ دەپ باعامدايمىن. ءسوز, ءان ارقىلى وزگەلەرمەن قايعى-مۇڭىن ءبولىسۋ ادامزاتتى حايۋاننان ءبولدى. تىلدەسە ءبىلۋ مەن اۋەن ادامدى العاشقى قوعامنىڭ جابايىلىعىنان سانالى ادام دارەجەسىنە كوتەردى. تىرشىلىك بارىسىندا قولدانا كەلە مۇڭداسۋ, پىكىر الىسۋ, بىرىنەن-ءبىرى ۇيرەنۋ رۋحاني مۇقتاجدىققا ءوتتى, بىرتەكتى رۋحتى ارقاۋ قاۋىمداسا تىرشىلىك ەتۋگە الىپ كەلدى. ادەبيەتتىڭ ءتۇپ-توركىنىندە جاتقان قايعى-مۇڭ, ادامنىڭ وزگە تۇرعىلاستارىمەن مۇڭداسۋ مۇقتاجدىعى. ادام ساناعا وتەردە ءبىر-بىرىمەن مۇڭ ءبولىسۋ ارقىلى وزىنە دە, جانىنا دا تىرەك تاپپاق. بۇل كوزبەن كورىپ, قولعا ۇستاۋعا كەلمەيتىن, بىراق جان دۇنيەدە بەرىك ورىن العان رۋحاني تىرەك. اقىر سوڭى ادەبيەتكە الىپ كەلگەن ساعا ءينديۆيدتىڭ وسى رۋحقا, جان دۇنيە تىرەگىنە زارۋلىگى زامانالار وزا نەبىر وتكەلەكتەردەن وتە كەلە ورتاقتانعان تۇتاس رۋح بەلگىلى ءبىر قوعامنىڭ سيپاتىنا اينالدى. دەمەك, مۇڭ – سانالى ادامنىڭ رۋحاني مۇقتاجدىعى. سول مۇڭ ادەبيەتتەن ءالى اجىراماي, ونىڭ نەگىزگى ارقاۋى بولىپ قالدى. تالاي-تالاي الاساپىران زامانالار تەزىنەن ءوتىپ, ومىرگە جازۋ ەنىپ, ەسەيگەن ادەبيەت بولسا ۇلت بولىپ قالىپتاسقان بەلگىلى بىرتەكتى تايپالاردىڭ ورتاق قۋانىش-قايعىسى, تاجىريبەسى, رۋحى, بولاشاق ۇرپاققا اماناتى. ءبىزدىڭ زامانداعى ەسەيگەن ادەبيەتتىڭ تاعى ءبىر سيپاتى – اينا. قوعام وسى ايناعا مەزگىل-مەزگىل قاراپ, ءوزىنىڭ كەمىس-قۇتىعىن كورىپ بوي تۇزەپ تۇرۋعا ءتيىس. قوعام ءوز ءمىنىن الدىن الا كورىپ-ءبىلىپ قانا الەمدىك قاۋىمداستىققا ىلەسە الادى. ۇلتتىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتكەن سانالى ادەبيەت بولماعان جاعدايدا سول ۇلت ءتۇپتىڭ-ءتۇبى ءشىلدىڭ قۇمالاعىنداي شاشىراپ, كىم كورىنگەننىڭ شىلاۋىندا كەتىپ, ۇلت ەسەبىندە جەر بەتىنەن جوعالادى. تاجىريبەدەن كورىنىپ ءتۇر, بۇعان اۋليەلىكتىڭ كەرەگى شامالى. سالاۋاتتى دا سانالى ادەبيەت قانا ەكپىندەپ كەلە جاتقان جاھاندانۋ ۇردىسىنە توتەپ بەرە الماق, دەمەك قوعام, قالا, مەيلىڭ قالاما, دۇرىس قوعام نەمەسە مەملەكەت بولىپ قالعىسى كەلەر بولسا, ادەبيەتتى وگەي بالا سانامايدى. ءوزىن دۇنيەگە الىپ كەلىپ, ءوسىپ-وندىرگەن جازۋشىنىڭ موينىندا سول قوعامنىڭ حاقى بار ەكەندىگىن تاپتىشتەپ جاتۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس. تالاي عاسىرلىق ءداستۇرى بار ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل مەملەكەتتەردىڭ ءوزى بولدىق-تولدىق دەمەي, ادەبي ءۇردىستى ءارتۇرلى امالدارمەن دەمەپ, قولداپ وتىر. ويتكەنى ول – ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى, مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزگى شارتى ءام دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىق الدىنداعى بەدەلى. ايتىلماي جۇرگەن جوق, عاسىرلار بويى بوداندىقتىڭ استىندا تۇنشىققان ءبىزدىڭ قاۋىم الدىندا جاھاندانۋعا توتەپ بەرە الاتىن وزىندىك قايرات-كۇشى مەن مىنەز-قۇلقى, بەت-الپەتى ايقىن ۇلت ەسەبىندە قالىپتاسىپ تۇلەۋ مىندەتى تۇر. بىزگە پالەنشەدەن اسىپ كەتەلىك دەپ, ۇرانداي بەرۋدىڭ تۇك قاجەتى جوق. قاراپايىم دا ءتيىمدى ماقسات – قاتارعا قوسىلۋ. ەڭ قاسيەتتى پارىز – ۇلتتىق بولمىستى جاڭعىرتىپ, ەركىن دە ءور, سانانى قالىپتاستىرۋ. تەپەرىش كورىپ كەلگەن ۇلت ءۇشىن رۋح بوستاندىعى اۋاداي قاجەت. رۋحى بوستان تۇلعا عانا دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتان ءوز ورنىن الا الادى. ءدال قازىرگى كەزەڭ وسىنداي سىلكىنىسكە ءزارۋ. كوزگە كورىنبەيتىن, قولعا ۇستاتپايتىن بۇل ۇلتتىق رۋح دەگەن قاستەرلى قاسيەت وتباسى, وشاق قاسىنداعى جۇمابايدان باستاپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى جۇمابايعا دەيىن ءزارۋ قاسيەت. بۇل قىزىل ءسوز دە, ەرمەك تە ەمەس, ۇلتتىق, دەمەك مەملەكەتتىك مۇددە. موينىنا ۇلت رۋحىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەن ادەبيەتكە نەمقۇرايدى قاراۋدىڭ زارداپتارى كوپ كۇتتىرمەيدى, اسىرەسە ەكپىندەپ كەلە جاتقان جاھاندانۋ داۋىرىندە قاۋىپ قىر استىندا تۇر. سان الۋان قاۋىپتەردى بىلاي قويعاندا, كوز الدىمىزدا ءوتىپ جاتقان تالاي وقيعالار ءبىزدىڭ ۇلتشىلدىعىمىز مەن مەملەكەتتىلىگىمىزدە وپىرىلىپ تۇرعان ولقىلىقتار جەتكىلىكتى ەكەندىگىن كورسەتتى ەمەس پە؟ مەنىڭ قارابايىر تۇسىنىگىمدە, جاھاندانۋ دەگەن ۇلى شاڭىراق استىنا اركىم ومىردە سىنالعان ۇلتتىق قاسيەتتەرىمەن ەنسە, الىگى شاڭىراقتىڭ شالابىن شايقامايتىن ءتارىزدى. اعىلشىن – اعىلشىن, جاپون – جاپون, قازاق قازاق بوپ...
جازۋ بەينەتىن جازۋشىلار بىلەدى. ول پاقىر قۋ تىرشىلىك قۋماي, ەشتەڭەگە الاڭداماي ومالىپ وتىرۋعا ءتيىس, جىلدار بويى مۇراعات قۋالار, بوكسەسى ستول باسىندا ويىلار. اسىرەسە باس بەرمەي تۇرعان مىنا نارىق كەزىندە ەرتەڭ ۇلت مۇددەسىن ۇستايتىن قۇرامى دا شەكتەۋلى جاس تالانت پەن جازۋ ءادىسى قالىپتاسقان قالام قۋاتى بار ساناۋلى عانا ەگدە جازۋشىلاردىڭ جاعدايىن جاساۋ كەرەك ەكەندىگى بەسەنەدەن بەلگىلى. پەيىل بولسا, ادەبيەت جاساپ جاتقان قالام يەلەرىن دەمەۋدىڭ, «جۇمىسقا جەگۋدىڭ» جولدارى جەتكىلىكتى, قازىنانى سونشالىق وپىرىپ تا تاستامايتىن ءتارىزدى. قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العان جازۋشى ۇلتتىڭ ۋشىقتى ماسەلەلەرىن تارك ەتە الماسا كەرەك. قاشاندا «سويىلدىڭ جۋىن باسى سورلىعا تيەتىنى» تاعى شىندىق, دەمەك قازاقتىڭ بولاشاق دوستوەۆسكيلەرى مەن بۋلگاكوۆتارىن قىرۋار بەينەت كۇتىپ تۇر. قالاي دەگەندە دە ادەبيەت قوعام ءۇشىن ءبىزدىڭ ادەبيەت سول قوعامنىڭ قولداۋىنا مۇقتاج.
اڭگىمەلەسكەن
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»
