ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
«2023-2025 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭعا» سايكەس, بيىلعى ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) كولەمى 3 450 تەڭگە بولىپ بەكىتىلدى. ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى – 70 مىڭ تەڭگە. الەۋمەتتىك جاردەماقى مەن وتەماقى, ايىپپۇل مەن سالىق, وزگە دە تولەمدەر وسى اەك ارقىلى ەسەپتەلەدى. مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى تولەمىنىڭ مينيمالدى مولشەرى – 24 341, ال زەينەتاقىنىڭ تومەن مولشەرى – 53 076 تەڭگە. بازالىق الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ مولشەرىن ەسەپتەۋ ءۇشىن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى – 40 567 تەڭگە.
بىلتىر سىرتقى شوكتارعا ءبىرشاما بەيىمدەلسەك, 2023 – ەڭسەمىزدى تىكتەپ, الدەقايدا سەرگەك قيمىلدايتىن جىل بولۋعا ءتيىس. ساراپشىلاردىڭ بولجاۋىنشا, 2023 جىلى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋى 3 پايىزدى قۇرايدى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ پايىمداۋىنشا, بيىل ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمى ء(ىجو) 4 پايىز كولەمىندە بولۋعا ءتيىس.
«بازالىق ستسەناري كەزىندە مۇنايدىڭ ورتاشا باعاسىن باررەلىنە 85 دوللار دەڭگەيىندە جانە اقش دوللارىنىڭ ەسەپتىك باعامىن 470 تەڭگە دەڭگەيىندە پايدالانۋ ۇسىنىلادى. وسى ستسەناري بويىنشا جالپى ىشكى ءونىمنىڭ ورتاشا جىلدىق ناقتى ءوسۋى 3,9 پايىزدى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە 2023 جىلى – 4 پايىز. وپتيميستىك ستسەناري كەزىندە مۇنايدىڭ بولجامدى باعاسى باررەلىنە – 110 دوللار, اقش دوللارىنىڭ باعامى 440 تەڭگە دەڭگەيىندە انىقتالدى. ەكونوميكانىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسۋى 4,2 پايىز دەڭگەيىندە بولجانۋدا. پەسسيميستىك ستسەناريدە مۇناي باعاسى باررەلىنە 60 دوللار جانە ءىجو-ءنىڭ بولجامدى ناقتى ءوسۋى ورتا ەسەپپەن 3,5 پايىزدى قۇرايدى», دەگەن ەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ.
مۇناي ءوندىرۋ 2023 جىلى 92,6 ملن توننانى قۇراپ, 2027 جىلى 100 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايادى. ۇلتتىق بانكتىڭ بولجامى بويىنشا ەكسپورت 81 ملرد-تان 84,6 ملرد دوللارعا دەيىن, يمپورت 45,7 ملرد-تان 53,5 ملرد دوللارعا دەيىن وسەدى دەگەن بولجام بار.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىنان 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت تۋرالى» زاڭ جوباسىنا سايكەس, وسى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ مولشەرى 2,2 ترلن تەڭگە بولىپ بەكىدى. تيىسىنشە, ۇلتتىق قوردان 2024 جىلى – 2 ترلن تەڭگە, 2025 جىلى 1,9 ترلن تەڭگە الىنباق. بۇل رەتتە زاڭ جوباسىندا مۇنايدىڭ كەسىمدى باعاسى 2023 جىلى باررەلىنە – 48,9 دوللار, 2024-2025 جىلدارى باررەلىنە 42,2-40,3 دوللار دەڭگەيىندە بەلگىلەندى.
ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن دامىتۋدى قولداۋ ماقساتىندا 2023 جىلى 2,1 ترلن تەڭگە ءبولىنۋ كوزدەلەدى. قاراجات نەگىزىنەن:
- وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ;
- ايماقتاردا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋ;
- كاسىپكەرلىكتى, كىشى جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ جانە قولداۋ;
- كولىك جانە گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىن دامىتۋعا باعىتتالماق.
ال ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ينفلياتسيا قازىرگى دەڭگەيىنەن 7,5-9,5 پايىزعا دەيىن باياۋلايدى دەپ كۇتەدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, سىرتقى ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ بىرتىندەپ تومەندەۋى, اقشا-نەسيە ساياساتى اياسىندا قابىلدانىپ جاتقان شارالار قىمباتشىلىقتى قۇرىقتاۋعا سەپ بولماق.
«قارىشتاپ ۇشقان باعالاردى اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك اقشا-نەسيە ساياساتىن قاتاڭداتۋعا ءماجبۇر بولدى. بازالىق مولشەرلەمە بىلتىرعى قاڭتارداعى 10,25 پايىزدان جەلتوقسان ايىندا 16,75 پايىزعا دەيىن ارتتى. بۇل شەشىمدەر ەلدەگى ينفلياتسيالىق ۇردىستەردى تەجەۋگە باعىتتالعان. ورتا مەرزىمدە اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ قاتاڭداۋى باعالاردىڭ ءوسۋ قارقىنىن تومەندەتۋگە جانە 2023 جىلى ينفلياتسيالىق كۇتۋلەردى باسەڭدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. وسى ماقساتتا ۇلتتىق بانك ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, ينفلياتسيانى باقىلاۋ جانە تومەندەتۋ بويىنشا 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان شارالار كەشەنىن ازىرلەدى. وندا ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋ, تاۋارلار مەن كولىك لوگيستيكاسىن دامىتۋ, مونوپولياعا قارسى رەتتەۋ جانە باسقا دا جۇيەلى شارالار قاراستىرىلعان», دەيدى عالىمجان ءپىرماتوۆ.
ەۋرازيالىق دامۋ بانكىنىڭ ساراپشىلارى 2022 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسى سىرتقى جانە ىشكى قىسىمدارعا ورنىقتى جاۋاپ قاتتى, بۇعان بيۋدجەت-سالىق ساياساتى جاقسى ۇلەس قوستى دەپ ەسەپتەيدى.
ء«بىزدىڭ باعالاۋىمىز بويىنشا, بيىل ءوسىم 2,8 پايىزدى قۇرايدى, بۇل – قازىرگى سىرتقى جاعدايلاردى ەسەپكە الساق وتە كۇشتى كورسەتكىش بولىپ سانالادى. بازالىق ستسەناري جاعدايىندا ءبىز 2023 جىلى ەكونوميكالىق ءوسىم 4,2 پايىزعا دەيىن جەدەلدەيدى دەپ كۇتەمىز», دەيدى ەۋرازيالىق دامۋ بانكى اناليتيكالىق جۇمىس بويىنشا ديرەكتسياسىنىڭ اعا ساراپشىسى ايگۇل بەردىعۇلوۆا.
2023 جىلدىڭ ورتاشا جىلدىق تەڭگە كۋرسى 486 تەڭگە شاماسىندا قالىپتاسۋى مۇمكىن. بۇل ءوز كەزەگىندە مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىمەن, سوعان وراي ەكسپورتتان تۇسەتىن تابىستىڭ ازايۋىمەن بايلانىستى.
AERC ساراپشىلارىنىڭ بولجاۋىنشا, 2023 جىلى قازاقستان ءىجو-ءسىنىڭ رەالدى ءوسىمى 3,9 پايىزدى قۇرايدى. كورسەتكىشتىڭ وسۋىنە –
- جاڭا جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسۋى ەسەبىنەن قۇرىلىس سەكتورى (7,5 پايىز);
- رەسەيلىك لوگيستيكالىق تىزبەككە بالاما مارشرۋتتاردى دامىتۋ ارقىلى ترانسپورت جانە قويما (5,7 پايىز);
- رەسەيلىك ميگرانتتار تاراپىنان تۋىنداعان قوسىمشا سۇرانىس ارقاسىندا قالىپتاسقان كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا (4 پايىز) سالالارى ۇلكەن ۇلەس قوسادى.
«ەكونوميكانىڭ ءبىرشاما ءوسىم كورسەتۋىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 13,6 ترلن تەڭگە, 5,1 پايىزعا دەيىن تۇسەتىن ءتۇسىم دە اسەر ەتەدى. بۇل رەتتە جيىنتىق ەكسپورت 1,2 پايىزعا دەيىن ءوسىپ, مۇناي ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 85 ملن تونناعا جەتەدى», دەپ بولجايدى ساراپشىلار. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل جەردەگى باستى كەدەرگى – كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ (كتك) ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىنە قاتىستى تۋىندايتىن قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ساياسي قارىم-قاتىناس بولماق.
«قازاقستانداعى ەكى ءىرى مۇناي-گاز جوباسىندا رەسەيلىك كومپانيالاردىڭ ۇلەسى بار ەكەنىنە قاراماستان, كتك-نىڭ ۇزاق ۋاقىتقا ىستەن شىعىپ قالمايتىندىعىنا, جاڭا فورس-ماجوردىڭ تۋىندامايتىنىنا 100 پايىز كەپىلدىك جوق», دەلىنەدى AERC بايانداماسىندا. ەگەر ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ۋشىققان جاعدايدا 2023 جىلى تەڭگەنىڭ ورتاشا باعامى 472,5 دەڭگەيىندە قالىپتاسۋى مۇمكىن. بۇل ورايدا ساراپشىلار مۇنايدىڭ جىلدىق ورتاشا باعاسى باررەلىنە 94,58 دوللار بولۋى مۇمكىن دەيدى. مۇناي باعاسى ايتارلىقتاي قۇلدىراماسا تەڭگە كۋرسىندا دا اسا قاتتى وزگەرىس بولا قويمايدى دەگەن سەنىم بار.
قازاقستاننىڭ باستى ەكسپورتتىق كوزىرى – مۇناي, ودان كەيىن باسقا دا قازبا بايلىقتار نەگىزگى ۇلەستى يەلەنەدى. دايىن ءونىمدى ەكسپورتتاۋ جاعىن ءالى جەتىلدىرە الماي كەلەمىز. ۇلتتىق بانك كەلەر جىلى دا يمپورت ۇلەسى جوعارى بولارىن حابارلايدى. 2023 جىلى قازاقستاننىڭ وزگە ەلدەردەن تاۋار ساتىپ الۋ كولەمى 2016 جىلعى دەڭگەيدەن ەكى ەسە اسىپ ءتۇسۋى مۇمكىن.
«يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ قىمباتتاۋىنا قاراماستان, وعان دەگەن سۇرانىس ءالى تۇراقتى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. سونىڭ كوپ بولىگىن تۇتىنۋشىلىق جانە ارالىق تاۋارلار (تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ءوندىرۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن تاۋارلار – رەد.) قۇرايدى. رەەكسپورتتىڭ ءوسۋى دە ازىق-ت ۇلىك ەمەس تۇتىنۋ تاۋارلارىنا قاتىستى يمپورتقا قوسىمشا قىسىم جاساۋدا. ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا فيسكالدىق شىعىندار ارالىق تاۋارلار يمپورتىنىڭ وسۋىنە جول اشادى», دەيدى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اقىلجان بايماعامبەتوۆ.
2022 جىلعى گەوساياسي تاۋەكەلدەردەن كەيىن قازاقستاننىڭ بۇرىنعىداي رەسەي تاۋارلارىنا تاۋەلدى بولا بەرمەيتىنى, سونىمەن قاتار سىرتقا ەكسپورت جاساۋدا رەسەي ارقىلى وتەتىن ەمەس, باسقا سەنىمدى ءارى پەرسپەكتيۆاسى جوعارى مارشرۋتتاردى تاڭدايتىنى تۇسىنىكتى بولدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپالىق وداق ءۇشىن ەندىگى كەزەكتە رەسەي ەمەس, ورتالىق ازيا, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ءرولى بيىك بولا تۇسەدى. سوندىقتان 2023 جىلدى قازاقستان ءۇشىن ەكونوميكالىق باعدارلاۋدىڭ وزگەرەتىن, ەۋروپا ەلدەرىمەن جوعارى دەڭگەيدەگى قارىم-قاتىناستىڭ العاشقى كەزەڭى بولاتىن جىل دەپ قابىلداعان ءجون سياقتى. 30 جىل ىشىندە ەلىمىزگە ەۋرووداق ەلدەرىنەن 160 ملرد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا تارتىلدى. 2022 جىلدىڭ 8 ايىندا قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 26 ملرد دوللار بولىپ, 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 43 پايىزعا ارتتى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەۋروپالىق كەڭەس پرەزيدەنتى شارل ميشەلمەن كەزدەسۋىندە تاۋار جەتكىزۋدىڭ جاھاندىق تىزبەگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق كولىك باعىتتارىن دامىتۋدىڭ ماڭىزى جوعارى, اسىرەسە قازىرگىدەي گەوساياسي جاعدايدا دەگەن ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ەو-مەن بىرىگىپ ترانسكاسپي حالىقارالىق ترانسپورت مارشرۋتىن پايدالانۋدى دا قاراستىرىپ وتىر.
قازاق مۇنايىنىڭ 90 پايىزعا جۋىعىن تاسىمالداپ وتىرعان كتك 2022 جىلى بىرنەشە رەت «ىستەن شىققاننان» كەيىن مۇناي ەكسپورتتاۋدا كولدەنەڭ قاۋىپتىڭ كوپ ەكەنى جانە ونىڭ 2022 جىلمەن بىتە قويمايتىنى اڭعارىلعان. بىلتىر جىل ورتاسىنان باستاپ بيلىك بالاما مارشرۋتتاردى تابۋ جانە سوعان وراي باسقا مەملەكەتتەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە بەلسەنە كىرىسكەن. بۇل رەتتە ترانسكاسپي ءدالىزىنىڭ مۇمكىندىگى مەن ماڭىزى زور بولىپ تۇر. ەندى اتالعان باعىتتى ەو-مەن بىرلەسىپ قاراستىرۋ ءبىز ءۇشىن ساۋدا قاتىناستارىنىڭ جاڭا كەزەڭى بولىپ سانالادى.
