ەكونوميكاعا نەسيە بەرۋگە نە كەدەرگى؟

Ranking ساراپشىلارىنىڭ پايىمىنشا, كەز كەلگەن مەملەكەتتە ەكونوميكانى نەسيە ارقىلى قولداۋدىڭ ەكى نەگىزگى كانالى بار: بيزنەسكە بەرىلگەن كرەديت بيز­نەستى قۇرۋ مەن كەڭەيتۋگە, ءوندى­رىس قۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, اينا­لىم قاراجاتىن تولىقتىرۋعا كومەك­تەسەدى. حالىققا بەرىلەتىن كرەديت تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە دەگەن تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستى ىنتالان­دىرادى. حالىق تاۋار مەن قىزمەتتى ساتىپ الادى, ءسويتىپ بيزنەسكە كىرىس الىپ كەلەدى, بولشەك ساۋدا اينالىمىن ۇلعايتادى. ەكى جاعداي دا ەكونوميكانىڭ ءوسى­مىن ىنتالاندىرادى. بۇل رەتتە ەكسپەرت­تەر «ونداي ەكونوميكالىق ءوسىم­نىڭ ايقىن مىسالى – اقش» دەيدى.

«بۇل رەتتە قازاقستاندا نەسيە بەرىلۋ دەڭگەيى اسا جوعارى ەمەس. 2020 جىلعى دەرەكتەرگە قاراپ وتىرىپ ونەركاسىپتىك ءوندىرىس دەڭگەيى جوعارى ەلدەردە نەسيەلەردىڭ جالپى دەڭگەيى ەلدىڭ ءىجو-سىنەن ايتارلىقتاي اسىپ كەتكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. دانيا, قىتاي سياقتى ەكونوميكاسى كۇشتى ەلدەردە بيزنەس پەن حالىققا بەرىلگەن نەسيە پورتفەلى ءىجو-ءنىڭ 112-51 جانە 62-121 پايىزى كولەمىندە قۇبىلادى. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش – 10-16 پايىز», دەپ جازادى Ranking. 

ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتى­رى­سىندا مەملەكەت باسشى­سى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكو­نوميكاعا نەسيە ۇسىنۋعا با­سىمدىق بەرىپ, حالىقتىڭ كوپ نەسيە الۋىنا توسقاۋىل قويۋ كەرەك دەگەن ەدى.

– ناقتى ەكونوميكاعا كرەديت بەرۋ ءىسىن كەڭەيتۋ قاجەت ەكەنىن بىرنەشە رەت ايتتىم. بيزنەس قول­جەتىمدى قارجىلاندىرۋعا ءزارۋ. مەنىڭ تاپسىرماممەن شۇ­عىل شە­شىمدەر توپتاماسى ازىر­لەن­دى. ول وسى سەكتورداعى قوردا­لان­عان ماسەلەلەردى شەشۋگە با­عىت­تال­دى. اتاپ ايتقاندا, زەينەت­اقى جيناعىنىڭ 50 پايىزىنا دەيىن جەكە باسقارۋعا بەرۋ ءۇشىن بجزق سالىمشىلارىنىڭ قۇقىق­تارى كەڭەيتىلەدى. بۇل بيز­نەس­تى كرەديتتەۋگە قاجەتتى «ۇزاق مەر­زىمدى قارجى» قورىن قالىپ­تاس­­تىرادى. اگروونەركاسىپ كەشە­نىنە بەرىلەتىن كرەديتتى ارتتىرۋ ءۇشىن استىق قولحاتى ينس­تيتۋتى تولىقتاي تسيفرلاندىرىلىپ, قاي­تادان ىسكە قوسىلادى. بۇل اگرو­ونەركاسىپ كەشەنى كاسىپ­ورىندارى ءۇشىن سەنىمدى كەپىل بولادى. ەكونوميكانىڭ وسى سەكتورىن الدەقايدا بەلسەندى كرە­ديتتەۋ ءۇشىن جەر قويناۋىن پاي­دالانۋ قۇقىعىنا دا وسىنداي وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. بۇعان قوسا, ۇكىمەت پەن قارجى سالاسىن رەتتەۋ ورگاندارى «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى اياسىندا پايىز مولشەرلەمەسىن سۋبسيديالاۋ مەرزىمىن 7 جىلعا دەيىن سوزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعان ءجون دەپ سانايمىن. ارينە, بۇل ەكونوميكانىڭ تەك اناعۇرلىم باسىم باعىتتارىن قامتۋعا ءتيىس, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

Halyk Bank باسقارما توراعاسى ءۇمىت شاياحمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, بانكتەر تاراپىنان كاسىپكەرلەرگە نەسيە بەرۋگە قىزىعۋشىلىق بار.

«بازالىق ستاۆكانىڭ جوعارى بولۋى اقشا جيناۋ تۇرعىسىنان وڭ اسەر تيگىزىپ جاتىر. زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ تەڭگەلەي دەپو­زيتى ءوسىم كورسەتۋدە. بولشەك دەپوزيت پورتفەلدىڭ 70 پايىزى تەڭگەمەن, 30 پايىزى دوللارمەن ساقتالعان. مۇنداي جاع­داي ءبىرىنشى رەت بولىپ تۇر. كاسىپ­كەرلەر قازىر نەسيەنى 16 پايىزدان جوعارى مولشەرلەمەمەن الادى, بانكتىڭ مينيمالدى مارجاسى 3 پايىز بولسا, سونىڭ ءوزىنىڭ 1 پا­يىزىن – پروۆيزيا شىعىندارى, تاعى 1 پايىزىن وپەراتسيالىق شىعىندار الادى دا, 1 پايىز عانا پايداعا قالادى. ارينە, بۇل بانكتىڭ كىرىستىلىگىن تومەندەتەدى, تيىسىنشە نەسيەگە دەگەن ىنتانى دا ازايتادى. ءبىز كاسىپكەرلەرگە كرەديت الىڭىزدار دەيمىز, بىراق ولاردىڭ كوبى قازىرگى تۇسىنىكسىز ەكونوميكالىق جاعدايدى, جوعارى بازالىق ستاۆكا كەزەڭىن وتكىزىپ جىبەرۋدى كۇتىپ ءجۇر. ويتكەنى ەلدە جوعارى ينفلياتسيا, حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى تومەندەپ جاتىر. سوعان قاراماستان بيزنەستى ساق­تاۋ كەرەك, قولداۋ كەرەك. ءبىر ءپو­زيتيۆتى نارسە بار, ول – رەسەي­دە­گى بيزنەستىڭ قازاقستانعا كوشى­رىلە باستاۋى. ولاردىڭ بيزنەسى قا­زاقستانعا كەلسە, ءبىزدىڭ كاسىپ­كەر­لەر ءۇشىن دە تاماشا سەرىكتەس­تەر تابىلادى», دەيدى بانك باسشىسى.

ءۇ.شاياحمەتوۆا ناقتى سەكتور­داعى كاسىپورىنداردى قولداۋ ءۇشىن ولارعا جەڭىلدىكتەر جاسالۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتادى.

«قازىر باعالى قاعاز بويىنشا سالىقتى كوتەرۋ تۋرالى ايتىلىپ ءجۇر. ەگەر ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى ۇزاق مەرزىمدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قولداعىمىز كەلسە, وندا ولاردى سالىق جۇكتەمەسىنەن بوساتايىق. ارينە, ونىڭ جتسم-عا قالاي اسەر ەتەرىن ەسەپتەپ كورۋ كەرەك. ءبىز, بانكتەر, سول كەزدە اتالعان نەسيەنى – مول ينۆەستيتسيالىق زايمدى ەكونوميكانى دامىتۋ ماقساتىندا ارزانىراق بەرە الامىز. بىراق بۇل رەتتە رەتتەۋدى وزگەرتۋ كەرەك بولادى. بۇل زايمدار AQR بويىنشا III كەزەڭ دەپ ەمەس, I كەزەڭ دەپ ەسەپتەلەتىندەي جانە بىردەن پروۆيزيانىڭ 40 پا­يىزى قالىپتاساتىنداي», دەيدى.

Kaspi.kz باسقارما توراعاسى ميحايل لومتادزەنىڭ سوزىنە دەن قويساق, قازىر اي سايىن شامامەن 30-35 مىڭ كومپانيا اشىلادى.

«جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ ءمو­بيل­دى قوسىمشادا تىركەلۋى قولجە­تىمدى بولعاندىقتان, بۇل الداعى ۋاقىتتا ءتىپتى قارقىن الادى. كوشەگە شىققاننىڭ وزىندە, جاڭا كافە, مەيرامحانالاردىڭ كوبەيىپ جاتقانىن بايقايمىز. مۇنىڭ ءوزى ءىرى قالالاردا ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ جوعارىلاپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. ارينە, بۇل ءۇردىستىڭ بۇكىل ەلگە ءتان بولعانىن دا قالايمىز. دەگەنمەن ءبارى دە ۇلكەن قالالارداعى ۇردىستەن باس­تاۋ الادى», دەيدى م.لومتادزە.

بۇل رەتتە ول ميللياردتاعان تەڭ­گە نەسيە الاتىن بيزنەستى شا­عىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىسا­نى دەپ ايتۋعا قارسى ەكەنىن دە جەتكىزدى.

«ميكروبيزنەس بار, ولار كاپيتال اينالىمىنا ميلليون تەڭگە كولەمىندە كرەديت الادى. جال­پى, شوب تۋرالى ايت­قان كەز­دە كومپانيانىڭ قۇرى­لۋىن, جۇ­مىس ورنى سانىن, قارجى­لان­دىرۋ كوزىن, بۇل كومپانيا جال­عا الىپ وتىرعان عيمارات­تىڭ اۋماعىن, ولار تولەپ وتىرعان سا­لىق مولشەرىن ءبىلۋ كەرەك. سوندا عانا ونىڭ دامۋىنا قاتىستى دۇرىس شەشىم قابىلداي الاسىڭ. ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا بيزنەس دامىماي جاتقانى ۇنەمى ايتىلىپ ءجۇر. ءبىز سول كەزدە «قانە, ولاردىڭ قارجىلىق ەسەپتىلىگىن قارايىق» دەپ باستاما كوتەردىك. مىسالى, جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلگەندەر نەسيە الىپ ءجۇر. ولاردىڭ سالىعىن, باسقا دا قار­جىلىق جاعدايىن قاراپ, تەكسەرۋگە بولادى. پورتفەلىن قارايمىز. ءوز بيزنەسىن دامىتۋعا ميلليارد تەڭگە العان ادامدار بار جانە 10 ملن تەڭگە العان ادامدار بار. تۇتىنۋشىلىق كرەديتتە دە سولاي. 5 ملرد تەڭگە العان ادامدار بار. 5 ملرد تەڭگەلىك نەسيەنى قالاي تۇتىنۋشىلىق نەسيە دەپ ايتۋعا بولادى؟ ەسەپتىلىكتى قاراپ ەدىك, ول جەردە دە تىم ۇلكەن تسيفر­لار ءجۇردى. مەن 100 ملن تەڭگە نەسيە الۋشىلاردى ورتا بيزنەس دەپ قارايمىن. ال ەگەر 10 ملن دوللار السا, وندا بۇل – ءىرى بيزنەس. شاعىن جانە ورتا بيزنەس جەكە-جەكە تالدانبايدى, تسيفرىن دا كورە المايمىز, دەمەك ەشتەڭە بىلمەگەندىكتەن دۇرىس شەشىم دە قابىلداي المايمىز دەگەن ءسوز. سوسىن, ەسەپتىلىكتە 4-5 جىل بۇرىن العان كرەديتتەر, جۇمىس ىستەمەيتىن كرەديتتەر كورسەتىلگەن. بۇل دۇرىس ەمەس. كەم دەگەندە سوڭعى ءۇش جىلداعى, ءتىپتى ءاربىر ايدا بەرىلگەن نەسيەلەر كورىنىس تابۋى كەرەك», دەدى Kaspi.kz باسشىسى.

ساراپشىلار ويىنان ۇققانى­مىز – ەكونوميكاعا كرەديت بەرۋ تاقىرىبىندا اراجىگى اجىراتىل­ماي تۇرعان ءبىر ەمەس, بىرنەشە ماسە­لە بار. ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن, الدىمەن ەكونوميكاعا زايم ۇسىنۋدىڭ ءتيىمدى ءارى جەڭىل ءتارتى­بىن قالىپتاستىرعان ءجون سەكىلدى.