- قۇرمەتتى ماتسەۆيچۋس مىرزا! سۇحباتىمىزدى قازاقستان مەن تمد-نىڭ بۇكىل ءوڭىرى ءۇشىن ءوتىپ بارا جاتقان 2022 جىلدىڭ قىسقاشا قورىتىندىلارىنان باستايىق. بۇل جىل فارماتسەۆتيكا سالاسى ءۇشىن قانداي بولدى؟
بۇل ءبىر كۇردەلى جىل بولدى. بۇرىن-سوڭدى بولماعان ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە بايلانىستى API (دارىلىك ينگرەديەنتتەر) ايتارلىقتاي قىمباتتادى (جەكە پوزيتسيالار بويىنشا – 30 پايىزعا نەمەسە ودان دا كوپ). سونداي-اق, ينفلياتسياعا عانا بايلانىستى ەمەس, سونىمەن قاتار مارشرۋتتاردىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى لوگيستيكالىق قىزمەتتەردىڭ قۇنى ايتارلىقتاي ءوستى. مۇنىڭ ءبارى ءدارى-دارمەكتىڭ تۇپكىلىكتى قۇنىنا اسەر ەتەتىن كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدىڭ سالدارى. ەكىنشى جاعىنان, قازاقستاندا بۇگىندە فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىستىڭ شامامەن 20%-ى شوعىرلانعان جانە بۇل پايىز ارتىپ كەلەدى. وعان قوسا, بۇندا, مىسالى, ەۋروپامەن سالىستىرعاندا ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلار, سونىڭ ىشىندە تاسىمالداۋعا ارنالعان وتىن ارزان, سالىقتار تومەن. وسىعان قاراماستان, وسى جىلى نارىق وسپەدى, بولشەك ساۋدا كولەمى توقىراۋدا - جالپى نارىق بويىنشا ءوسىم شامامەن 2% قۇرايدى. ال 2022 جىلدىڭ بىرنەشە ايىندا ءتىپتى تەرىس ناتيجە بولدى. ەگەر شامالى ءوسىم بولسا, ول تەك اۋرۋحانالار مەن تمككك (تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى) جۇيەسى ءۇشىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سەگمەنتىندە عانا. الايدا سوڭعى فاكتوردى ەسكەرە وتىرىپ, نارىق يندۋستريا ۇيرەنىپ قالعان ەكى تاڭبالى ءوسۋ قارقىنىنان الىس بولىپ وتىر.
- بيىل قازاقستانداعى فارمكومپانيالاردىڭ جۇمىسى ءۇشىن ەڭ قيىن نە بولدى؟
ەڭ قيىن؟ مۇمكىن, قۇبىلمالىلىق جاعدايىندا بيزنەستى باسقارۋ, سونىمەن بىرگە وسى كەزەڭدە تابىستىلىقتى ساقتاپ قالۋ. وندىرىستەگى شىعىنداردىڭ ءوسۋى جانە سونىمەن بىرگە باعانى مەملەكەتتىك رەتتەۋ وندىرۋشىلەردىڭ ءوز مارجالارىن بارىنشا تومەندەتۋگە ءماجبۇر بولۋىنا اكەلەدى. بىراق ديستريبيۋتوردىڭ مارجاسى, ءدارىحانانىڭ مارجاسى دا بار, تاپ وسى جاعدايدا ءوندىرىستى تابىستى كۇيدە ۇستاپ قالۋ كەرەك. وسىدان ەكونوميكالىق قاقپانعا ءتۇسىپ قالارداي بولاسىڭ. باعانىڭ شەكتى دەڭگەيلەرىن قايتا تىركەۋ وتە قيىن, بۇل ۇزاق ءراسىم (نارىقتى رەتتەۋشىلەر بىرقاتار باسقا ەلدەردەگى باعالارمەن سالىستىرادى). ءدارىحانانىڭ ۇستەمە باعاسىن شەكتەۋدىڭ رەگرەسسيۆتى شكالالارى دا قولدانىلادى: ءدارى نەعۇرلىم قىمبات بولسا, ۇستەمە باعانىڭ رۇقسات ەتىلگەن پايىزى سوعۇرلىم از بولادى. جالپى, مەملەكەت قازاقستاندا باعانىڭ باقىلاۋسىز ءوسۋىن تەجەۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەدى, بىراق ءوسىم ءالى دە ءسوزسىز ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. ءبىز اتاپ وتكەندەي, ءدارى-دارمەكتەردىڭ قۇرامداستىرۋشىلارىنىڭ تەز قىمباتتاۋى ورىن الۋدا. بۇل ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەر ءۇشىن سىناقتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قيىنى.
- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قازاقستانداعى ءدارى-دارمەك اينالىمىن رەتتەۋدىڭ ەرەجەلەرى مەن تاسىلدەرى قانشالىقتى ءتيىمدى؟ مۇندا نە نارسە جاقسارتۋدى قاجەت ەتەدى؟
ولار ەڭ الدىمەن تۇتىنۋشىنى قورعاۋعا باعىتتالعان. بىراق ءارتۇرلى شىعىن تۇرلەرى ءوسىپ, باعانى كوتەرۋ مۇمكىن بولماعان كەزدە وندىرۋشىلەر ءۇشىن جاعدايدى قالاي دا تەڭەستىرۋ ماسەلەسى قيىندىقتار تۋدىرادى. ينگرەديەنتتەردە (API) ۆاليۋتالىق ۇلەس وتە جوعارى, ال شىعىنداردىڭ ءوسۋى قانداي دا ءبىر جولمەن جابىلۋى كەرەك. البەتتە, باعانى رەتتەيتىن زاڭ ولاردىڭ باسقارىلمايتىن ءوسۋىن تەجەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, دەگەنمەن, وندىرۋشىلەر ءۇشىن جۇمىس پەن باسەكەلەستىك جاعدايلارى ايتارلىقتاي قاتايتىلادى. اعىمداعى جىلعا دەيىن بولعان تۇراقتى باعا كەزەڭىندە سالا تۇراقتى جۇمىس ىستەي الدى, بىراق شىعىنداردىڭ قازىرگىدەي جالپى ءوسۋى ورىن العان تۋربۋلەنتتىلىك رەجيمدە وندىرۋشىلەردىڭ كوبىسى وسىنداي قىسىمعا توتەپ بەرە المايدى. ناتيجەسىندە ءدارى-دارمەكتەر نارىقتان شىعىپ قالادى. مۇندا كەرى اسەر پايدا بولادى, جەتكىزۋشىلەر اراسىنداعى باسەكەلەستىك ازايادى, ناتيجەسىندە نارىقتاعى باعا ايتارلىقتاي جوعارى بولۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە كەيبىر ءدارى-دارمەكتەر كۇردەلى تىركەۋ پروتسەدۋراسىنا بايلانىستى نارىقتا ۇسىنىلمايدى. ناتيجەسىندە پاتسيەنتتەر زارداپ شەگەدى, دارىگەرلەر مەن كلينيكالاردا پروبلەمالار تۋىندايدى. مىسالى, كورشىلەس وزبەكستاندا ەۋروپالىق وداق نەمەسە اقش-تا تىركەلگەن ءدارى-دارمەكتەردى تانۋ پروتسەدۋراسى بويىنشا جەڭىلدەتىلگەن تىركەۋ پروتسەدۋراسى جۇمىس ىستەيدى.
وندىرۋشىلەر تىركەۋ پروتسەدۋرالارىن جەڭىلدەتۋ جانە جەدەلدەتۋ, سونداي-اق باعانى بەلگىلەۋ مەحانيزمىن يكەمدى ەتۋ كەرەك دەپ سانايدى. قازىرگى تاڭدا ولاردى جىلىنا ەكى-اق رەت – 10 قاڭتار مەن 10 شىلدەدە عانا وزگەرتۋگە بولادى. ءدارى-دارمەكتەردى تەزىرەك تىركەۋ ارقىلى باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋگە بولادى, بۇل نارىقتى قاجەتتى پرەپاراتتارمەن قانىقتىرۋعا جانە باعانى تابيعي ەكونوميكالىق ادىستەرمەن ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
- قازاقستاندا جالپى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسى تمد-داعى وزىق جۇيەلەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ءسىز بۇنىمەن كەلىسەسىز بە؟
قازاقستاندىق مودەل ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىنەن ەرەكشەلەنەدى, سەبەبى ول پاتسيەنتكە باعدارلانعان – وندا مەملەكەتتىك مىندەتتەمەلەردىڭ ەداۋىر ۇلكەن ۇلەسى بار. مىسالى, كورشى ەلدەردە (قىرعىزستان, وزبەكستان) اۋرۋحانالار مەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك جۇيەسىنە ارنالعان ءدارى-دارمەكتەردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ مۇنداي اۋقىمى جوق. ەگەر بىزدە نارىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى (46%) ءدارى-دارمەكتەردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى قالىپتاستىرسا (جانە بۇل بۇگىنگى تاڭدا تمد-دا كوشباسشى دەڭگەي), وندا وزبەكستاندا, قىرعىزستاندا, تاجىكستاندا بۇل 8-10%-دان اسپايدى. ياعني, ولار ءالى جولدىڭ باسىندا. ماسەلە بۇل ەلدەردەگى مەملەكەت ءدارى-دارمەك قورلارىنا قانشا قاراجات جىبەرە الادى جانە تۇرعىندار ءدارى-دارمەكتەردى ساتىپ الا الاتىنىندا: ويتكەنى بۇل ەلدەردە دە باعالار قازاقستانداعى باعامەن تەڭ بولادى (ەشكىم ءدارى-دارمەكتەردى وزىندىك قۇنىنان تومەن ساتپايدى), ال حالىقتىڭ تابىسى ءبىرشاما تومەن.
بىراق مەن جوعارىدا ايتقانىمداي, بىزدە كورشىلەردەن ۇيرەنەتىن كوپ نارسە بار. تاجىكستاندا ۇكىمەت باسقا ەلدەردەگى تىركەۋدى مويىندايتىن ءدارى-دارمەك پارتيالارىن ءبىر رەتتىك يمپورتتاۋعا رۇقسات بەرۋ پروتسەسى الدەقايدا جىلدام جانە وڭاي. بۇل ەاەو-نىڭ ۇزاق كەلىسۋىن, سىناقتارىن جانە تىركەلۋىن كۇتپەي-اق, نارىقتى جەدەل قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەرمەن, ونىڭ ىشىندە پاراللەل يمپورت ارنالارى ارقىلى جەدەل قانىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
- ءسىزدىڭ باعالاۋىڭىز بويىنشا دامىعان ەۋروپالىق نارىقتارمەن سالىستىرعاندا قازاقستاننىڭ فارماتسەۆتيكا نارىعى قانشالىقتى جەتىلگەن جانە دامىعان؟
ەۋروپا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا ءبىز ءدارى-دارمەكتەردى ورتاشا ەسەپپەن 30 %-عا از تۇتىنامىز. بۇل ءبىز قوزعاعان بىرقاتار فاكتورعا بايلانىستى – بۇل حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى دە, باسەكەلەستىكتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى دە, سونداي-اق رەتتەۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى قازاقستاندىقتاردىڭ زاماناۋي پرەپاراتتار كوبىسىنە ازىرگە قول جەتكىزە الماۋى دا. بۇل جەردە ءوسۋ الەۋەتى بار دەپ ايتۋعا بولادى. قازاقستاننىڭ ۇلكەن ارتىقشىلىعى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ الەۋمەتتىك باعدارلانۋى بولىپ تابىلادى: مەملەكەت پاتسيەنتتەر ءۇشىن كوپتەگەن پرەپاراتتاردى ساتىپ الادى, ولاردى ساتىپ الۋعا سۋبسيديا بەرەدى. ناۋقاس پەن ونىڭ ەمدەۋشى دارىگەرىنىڭ كەيدە تاڭداۋ مۇمكىندىگى دە بار. بۇل كەرەمەت جاعداي. كوپتەگەن ەلدەردە, سونىڭ ىشىندە دامىعان ەلدەردە ادامدار مۇنداي قامقورلىق تۋرالى تەك ارمانداي الادى.
ءدارى-دارمەكتەردى تىركەۋ, باعا بەلگىلەۋ جانە يمپورتتاۋ ۇلگىلەرىن جەتىلدىرۋدىڭ ارقاسىندا ءبىز قازاقستاندا پاتسيەنتتىڭ, مىسالى, تمككك شەڭبەرىندە الاتىن ءۇش-ءتورت زاماناۋي جانە ءتيىمدى انتيبيوتيكتەردىڭ اراسىندا تاڭداۋ بولاتىن جاعدايعا كەلە الامىز. مۇنداي مودەلگە تولەم جۇيەسى جاقسى سايكەس كەلەدى, مۇندا پاتسيەنت نەگىزگى پرەپاراتتى ەڭ تومەن باعاسىن تەگىن الا الاتىنىنا كەپىلدىك بەرىلەدى, ال ەگەر ول قىمبات ءدارى-دارمەكتى تاڭداعىسى كەلسە, قوسىمشا اقى تولەۋى كەرەك. تاعى ءبىر ىقتيمال جول – بۇل باعدارلاماعا ءدارى-دارمەكتەردى ىرىكتەۋ مەحانيزمىن جەتىلدىرۋ, مىسالى, حالىق ءوز بەتىنشە ساتىپ الا الاتىن ەڭ ارزان دارىلەردى الىپ تاستاۋ. ولاردى ساتىپ الۋعا باعىتتالعان قاراجاتتى ۇتىمدى پايدالانۋعا بولۋشى ەدى. جالپى, قايتالاپ ايتساق, جۇيەنىڭ الەمدىك وزىق پراكتيكالار مەن ۇزدىك تاجىريبەلەردى بەيىمدەي وتىرىپ, دامۋعا الەۋەتى بار.
- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, الداعى جىلى قازاقستاندا جانە وڭىردە ءدارى-دارمەك نارىعىنىڭ دامۋىنىڭ نەگىزگى ۇردىستەرى قانداي بولماق؟
مەملەكەت دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرادى, ويتكەنى تەلەمەديتسينا سياقتى قۇرال, مىسالى, دارىگەرگە پاتسيەنتتەردى كوبىرەك قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل اۋرۋلاردى ەرتەرەك دياگنوستيكالاۋ ىقتيمالىن ارتتىرادى. ەكىنشى جاعىنان, ەمدەۋدى قاشىقتىقتان دارىگەرلىك قاداعالاۋ كلينيكالىق حاتتامانى باقىلاۋدى جانە ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتەدى, ويتكەنى پاتسيەنتتەر دارىگەردىڭ ۇسىنىستارىن ارقاشان ءوز بەتىنشە ورىنداي بەرمەيدى.
دەنساۋلىقتى ساقتاندىرۋ سالاسى ودان ءارى داميدى. بۇل وتە ماڭىزدى, ويتكەنى ساقتاندىرۋ وتەماقى جۇيەسى پاتسيەنتتەرگە قارجىلىق جۇكتەمەنى جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, دەمەك, كوپ ادامدار ساپالى ءدارى-دارمەكتەرگە قول جەتكىزە الادى. سونىمەن قاتار بۇل نارىقتىڭ دامۋىنا بەلگىلى ءبىر سەرپىن بەرەدى, ويتكەنى وندىرۋشىدەن اۋرۋحاناعا جانە ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنا دەيىنگى پروتسەستىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىن ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرۋ مىندەتتى تۇردە ءوز جەمىسىن بەرەدى.
سونداي-اق ءبىز دەنساۋلىق ساقتاۋ ەكوجۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىلارى رەتىندە ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن دامىتۋ جونىندەگى رەتتەۋشىمەن بىرلەسكەن جۇمىستى جالعاستىرامىز. دارىلىك زاتتاردى تسيفرلىق تاڭبالاۋ جوباسى بار, بۇل كۇردەلى جانە كەزەڭدى پروتسەسس. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ مىندەتتى تسيفرلىق تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ قاۋپىن بولدىرماۋ ءۇشىن كوپتەگەن ءارتۇرلى فاكتورلاردى ەسكەرۋ قاجەت, بارلىق وندىرۋشىلەر نەمەسە ءدارىحانالار دايىندالىپ ۇلگەرمەيدى, ال سالدارىنان پاتسيەنتتەر زارداپ شەگەدى.
جالپى العاندا, پەرسپەكتيۆالار بار, قىزمەت سالاسى اۋقىمدى جانە ادامداردىڭ ءومىرىن جەڭىلدەتۋ, پاتسيەنتتەرىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن كوپ نارسەنى جەتىلدىرۋگە, جاقسارتۋعا بولادى.
