كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ۇلى قازاق حاندىعى, قازاق ەلدىگىنىڭ التىن قازىعى قاعىلعان تۇستان ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ ىشكى كۇيى مەن حال-احۋالى دا باستالماي ما؟ جوشى حانعا تيەسىلى, اكەسى ۇلى شىڭعىس قاعان ءبولىپ بەردى دەيتىن دەشتى قىپشاق دالاسىنىڭ دا سان تاراۋلى شەكسىز تاريحىنىڭ باسىندا وسى كۇي تۇرعانىن ايتقىمىز كەلەدى. بولاشاق قازاق ۇلىسىنىڭ التىن قازىعى العاش قاعىلعاندا سارناپ قويا بەرگەن قاسيەتتى اۋەننىڭ ىشىندە نە جوق دەيسىز؟ بۇل جەردە مىنانى ەسكەرۋىمىز كەرەك, بىزدىڭشە, قىپشاق دالاسىندا قۇرىلعان قازاق ورداسىنىڭ نەگىزى جوشى ۇلىسىنان باستاۋ الادى. جوشى حان اكەسى شاقىرتقان ۇلى موڭعول قۇرىلتايىنا بارماي قويۋىنان باستالماي ما؟ مۇندا دا سۇمدىق سىرلار بار. مىڭ تاراۋلى اڭىز اڭگىمەلەرگە جالعاس. سولاردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى اتالعان كۇيمەن شەگەندەلەدى. جاڭادان قۇرىلعان جوشى ۇلىسىنىڭ باسىنداعى ەڭ ازالى كۇيدى جەتكىزگەن ۇلى سارىن. ءبىر جاعىنان جوشىنىڭ ءولىمىن ەستىرتسە, ەكىنشى جاعىنان ونىڭ ەلدىك جولىنداعى اسىل ارمانى مەن مۇراتىن, اسقاق ەرلىگىن, ايبىندى اقىلىن, وزەكتى ورتەر وكىنىشىن بەينەلەيتىندەي ەلەستەيدى. دەمەك بۇل جوشىنىڭ ءولىمىن عانا ەمەس, ودان قالعان ۇلى حاندىق ءۇشىن جورىقتاردى كۇي تىلىندە ايگىلەيدى.
ءسىز قازىر تىڭداپ كورىڭىز, ايگىلى «اقساق قۇلان – جوشى حان» كۇيى بۇگىنگى زاماننىڭ سۇمدىقتارىنان حابار بەرەدى. ەگەر ىقىلاس قويىپ, قازاق كۇيلەرىن تىڭداپ جۇرگەن بولساڭىز, قازىرگى قازاق دالاسىندا شەرتىلىپ جۇرگەن كوپتەگەن تولعاۋلى كۇي وسى شىعارمادان جان تارتاتىنىن انىق سەزىنەسىز. تۇبىرلەس, ماندەس, توركىندەس بولىپ شىعادى. نۇرعيسا تىلەندىنىڭ «اققۋى» مەن «اقساق قۇلاندى» قاتار تىڭداڭىز. داۋىس قۇدىرەتى ەگىز ورەدى.
كۇيدىڭ باستاپقى ءۇنىنىڭ ءوزى باۋراپ الا جونەلەدى عوي. ول ءوز الدىنا, ءبىرازدان سوڭ سوعان جاپسار نەمەسە قاپتال قوسالقى ءۇن ەستىلەدى. ءبىرازدان سوڭ قانات بىتكەندەي ءبىر قۇدىرەت بيلەي باستايدى. زار كۇيىنە كەلەدى ءبىر ۋاقتا. تۇيسىكپەن اڭعارىپ وتىرساق, الگى كۇيدىرىپ-جاندىرىپ بارا جاتقان ماناعى باستاپقى ءۇن ەمەس, سونىڭ الدى-ارتىن ۇستاپ تۇرعان الگى قوسالقى دىبىس جانە سول وكىنىش پە, مۇڭ با, الدەبىر سەزىم بىرنەشەۋ بولىپ قۇبىلىپ شىعادى. انا باستاپقى اۋەن ادەپكى سارىن نە سۇلبا رەتىندە قالادى دا, سول سارىندى كوتەرىپ تۇرعان ەكىنشى, ءۇشىنشى دىبىس ەكەنى انىق بايقالادى. سونداي عاجاپقا قالىپ وتىرعانىڭىزدا, نەگىزگى ماقامعا قانات بولىپ بىتكەن جاڭاعى سۇمدىق ۇندەر ىشكى كۇيىڭمەن ۇيلەسىپ, ەسىڭە الدەنەلەر ءتۇسىپ, دىبىستىڭ تۇپكى عاجاپتارى ارقىلى ءوز كۇيىڭىزگە ەلىگىپ كەتۋىڭىز ابدەن مۇمكىن. ءتىپتى تىڭداي باستاعان كۇيىڭىز دالادا قالۋى كادىك. قۇلاعىڭا سونىڭ باستاپقى ءبىر سارىندارى عانا ەستىلىپ تۇر, بىراق ەسىلدەرتىڭ باسقادا. ويتكەنى الگى كوركەم دىبىستار ىشكى كۇيىڭمەن سايكەسىپ, تىم اۋلاققا الىپ كەتكەن جانىڭدى. نەمەسە سوعان ورايلاس الدەبىر شىم-شىتىرىقتاردىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ الىپ «لاعىپ» كەتتىڭىز. بىزدىڭشە, كۇيدىڭ ءبىر سيپاتى وسى بولسا كەرەك. تىڭدارماننىڭ ىشكى كۇيى اۋەنمەن ۇيلەسىم تاۋىپ, ادامنىڭ ءوز ءىشى قوبىز نە دومبىرا بولىپ تارتىلعاندا بارىپ جانىڭ ءبىر جاساپ قالماي ما؟ «اقساق قۇلاندى» توقسان تاراۋلى, مىڭ تولعاۋلى دەيتىنىمىز, سوندىقتان.
اتالعان كۇيدى بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزۋشى قامبار مەدەتوۆ ەكەنىن جازادى ولكەتانۋشى جاقسات قارلىعاشوۆ. زاتاەۆيچ «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» كىتابىندا «ەكى ىشەككە ارنالسا دا, وركەسترگە سۇرانىپ تۇرعان وسىناۋ كەرەمەت سيمفونيالىق پوەمانى مەدەتوۆ تاماشا ورىندايدى. اسىرەسە مەنى تاڭ-تاماشا ەتەتىن تۇسى – نەگىزگى سازدىڭ ءۇشىنشى قايتارا جوعارعى رەگيسترگە ورالاتىن ساتىندە, شىنىمدى ايتايىن, كۇيشىنىڭ اۋەنگە ادام داۋسىنا نەمەسە ۇرلەمەلى اسپاپقا ءتان اۋەزدىلىك پەن ۇزاقتىلىق بەرىپ, ال شەرتىپ وتىرعان ەكىنشى ىشەكتە pizzicato ويناپ تۇراتىن شەبەرلىگىنە ءتىپتى مەنىڭ اقىلىم جەتپەي قويدى», دەيدى ەكەن (ا.ۆ.زاتاەۆيچ. «1000 پەسەن كازاحسكوگو نارودا». مۋزگيز, 1963 گ.- 484 ستر.).
اكادەميك ا.جۇبانوۆ ءوزىنىڭ «وسكەن ونەر» دەگەن كىتابىندا: «قانشاما توپتان وزعان دومبىراشىلار بولسا دا, قۇرمانعازى اتىنداعى وركەسترگە جينالعانداردىڭ بىردە-ءبىرى قامباردىڭ اپليكاتۋراسىن (ساۋساق باسۋ ءتارتىبىن) الا العان جوق» دەپ جازادى.
«قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» كىتابىمەن تانىسقان فرانتسۋز جازۋشىسى رومەن رولان 1926 جىلدىڭ ساۋىرىندە شۆەيتساريادان ا.زاتاەۆيچكە حات جازىپ: «كىتاپتاعى «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ سونشاما قاراپايىم ادىسپەن كوڭىل كۇيىڭدى باۋرايتىن اسەرىنە قايران قالدىم» دەپ تاڭدانىسىن بىلدىرەدى. «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ ا.ۆ.زاتاەۆيچ جاساعان وڭدەۋ نۇسقاسىن گ.پ.ليۋبيموۆتىڭ مەملەكەتتىك كۆارتەتى ەۋروپا ساپارىندا گاسترولدەردە ورىنداپ, 1925 جىلى پاريجدە بولعان دۇنيەجۇزىلىك كورمەنىڭ, 1927 جىلى ماينداعى فرانكفۋرتتە وتكەن «مۋزىكالىق دجاز» كونتسەرتىنىڭ باعدارلاماسىنا كىرگىزگەن. سونداي-اق «اقساق قۇلان» كۇيى بۇل ۇجىمنىڭ سول جىلدارى شۆەتسيا, نورۆەگيا, دانياعا بارعان شىعارماشىلىق ساپارلارىندا حالىق نازارىنا ۇسىنىلادى.
اتاقتى ەۆگەني برۋسيلوۆسكي: «مەدەتوۆتىڭ دومبىرا تارتۋى مەن تىڭداپ كورىپ جۇرگەن باسقا دومبىراشىلاردان مۇلدە بولەك, الدەبىر ايرىقشا تاسىلمەن تارتادى. اسىرەسە «اقساق قۇلاندى» ورىنداعانى تىلمەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن قۇبىلىسقا ءتان. بۇل كۇيدى مەدەتوۆ ويناعانداي نوتاعا جازىپ الۋ وتە قيىن», دەپ جازىپتى ء«دۇيىم دۇلدۇلدەر» كىتابىندا. دەمەك ءبىزدىڭ تىڭداپ جۇرگەنىمىز قۇپيا مەن جۇمباققا تولى كونە سارىننىڭ جۇرناعى مەن جۇقاناسى عانا بولىپ شىعادى.
