ار مەن ۇيات
ەريح راسپەنىڭ «مۇنحاۋزەننىڭ باسىنان كەشكەن حيكاياسى» اتتى كىتابىندا قويمانى تۇك قالدىرماي ۇرلاعان مۇنحاۋزەن قۋعىنشىلارعا جەتكىزبەي, تەڭىز ارقىلى قاشىپ ۇلگەرەدى. الايدا جاعاعا جەتكەن سوڭ ىشىنەن ءبىر داۋىس: ء«اي, سۇمىراي مۇنحاۋزەن! بۇل ءىسىڭ ادامدىققا جاتا ما؟ ەرتەڭ ەل بىلسە, نە دەيدى؟ «دوسىنىڭ اسىن ءىشىپ, اياعىن تەۋىپ كەتتى» دەپ بەتىڭە تۇكىرمەي مە؟», دەيدى. ءارى قاراي شىعارمادا: «بۇل كىم ەي؟» دەپ, باسىمدى ىشىمە تىعىپ جىبەرىپ قاراسام, ار-ۇياتىم ەكەن. اق شاپان جامىلىپ العان. جۇزىنە قاراي الماي يمەنە بەردىم. ول بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي سويىپ سالدى. بارىنەن اۋىرى اردىڭ جازاسى ەكەن» دەگەن جولدار بار. شىنىندا, ار جازاسى – اۋىر جازا. شەكسپيردىڭ ءبىر كەيىپكەرى: ء«وز جانىمنان قورقامىن, وعان ەشبىر جارلىقتىڭ سەبى تيمەيدى» دەيدى. شەكسپيردىڭ «III ريچارد» پەساسىندا كورولدىڭ ءىنىسى گەرتسوگ كلارنەستى ولتىرۋگە كەلگەن جەندەتتەردىڭ ءبىرى: «ار-ۇياتتا قاتەر بار. ار-ۇيات ادامدى قورقاقتىققا دۋشار ەتەدى: ۇرلىق ىستەيىن دەسەڭ, سول ار-ۇياتىڭ كەپ ارا تۇسەدى. وتىرىك انت ىشەيىن دەسەڭ دە باياعى سول ار-ۇياتىڭ بارعىزبايدى. بۇل ار-ۇيات, وپا دەگەن وڭباعان بار ما, جانىڭدى وزىڭمەن جاۋىقتىرىپ, كەلگەن ويعا كەدەرگىنى سالادى دا وتىرادى. ءبىر جولى مەن ار-ۇياتقا ەرەم دەپ, جول ۇستىنەن تابىلعان ءامياندى يەسىنە قايتارىپ بەرگەم; ار بيلەگەن ادام – يت قور بولادى, زالالكەس جەكسۇرىن اتانىپ, قالادان قالاعا قۋىلادى; تىنىش ءومىر سۇرسەم دەگەننىڭ كۇللىسى الدىمەن سول ار-ۇياتتان اجىراۋعا مىندەتتى», دەيدى.
ار مەن ۇياتى جوعالعان ادام ءوزىن باسقارۋدان قالىپ, ونى ساناسى باسقارا باستايدى. ال سانا قاشاندا قيراتقىش كۇشكە يە. قيراتقىش ازاپتى ويلار مەن ارزان نيەتتەر جاۋاپكەرشىلىك اتتى ۇستىندى مەرتىكتىرەدى. ال الدەبىر فيلوسوف ايتقانداي, جاۋاپكەرشىلىك جوعالعان سوڭ ومىردە ادام ءۇشىن ماڭىزدى ەشنارسە قالمايدى.
تولستوي «ارىلۋدا» نەشە جىلعى ەرەجەسىز ومىردەن سوڭ, ءوزىن-ءوزى باقىلاپ, ۇزدىكسىز جەتىلۋدىڭ ارقاسىندا ار-ۇياتى ويانا باستاعانىن جازادى. ويانعان ار-ۇياتى وتكەن ومىرىندەگى جاساعان ىستەرىن الدىنا اكەلىپ, ازاپ شەكتىرەدى. اقىرى دانا بالا مىناداي شەشىمگە كەلەدى: «ادامنىڭ ومىردەگى مىندەتى – ءوز جانىن قۇتقارۋ; ال جانىن قۇتقارۋ ءۇشىن قۇداي جولىمەن ءومىر ءسۇرۋ كەرەك, قۇداي جولىمەن ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن تىرلىكتىڭ بارلىق الدامشى قىزىعىنان باس تارتىپ ەڭبەك ەتۋى, مويىنسۇنۋى, شىدامدى جانە قايىرىمدى بولۋى قاجەت». «ومىردە ەكى جول بار. ىزدەنۋ ارقىلى ءوز اقىلىمەن اقيقاتقا جەتىپ, سونى تۇتۋ. ەكىنشىسى – وزگە ادامداردىڭ تاپقان اقيقاتىنىڭ كولەڭكەسىندە ءومىر ءسۇرۋ».
سوكرات ءسوزى
ء«اربىر ادامدا كۇن بار. تەك وعان جارقىراۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك», دەدى سوكرات. شىنىندا, ءار ادام شىراعدان ىسپەتتى, تەك ىشكى قۇبىرلار ۋاقىت وتە كەلە شىلاۋ باسىپ, جارىق جولى جابىلا باستايدى. ادام بالاسى بوزبالا شاعىندا ءوز بولمىسىنان ۇيالمايتىن, پىكىرىن ەمىن-ەركىن جەتكىزەتىن باتىل, جانىپ تۇرعان كۇن سەكىلدى جارىق بولاتىنى سودان. سەبەبى جان دۇنيەسىنە, ساناسىنا ءارتۇرلى كەدەرگىلەر قويىلماعان ەدى. ۋاقىت وتە كەلە قوعام مەن ادامدار ەركىن, تازا جۇرەككە جالعان ۇعىمدار مەن مورالداردى سىڭىرە باستايدى. دانىشپان تولستوي ەڭ العاشقى جۇرەگىڭدە بۇرشىك اتقان ىزگىلىككە سەنۋگە شاقىرادى. «العاش رەت جۇرەگىڭدە بۇرشىك اتىپ, تامىر جايعان قاسيەتتى دە, پاراساتتى ىزگىلىككە سەن. الدەكىم مىسقىلداي كۇلىپ, «شىراعىم, ءومىردىڭ بۇل سۇراعىنا ءبىز دە جاۋاپ ىزدەپ, شارق ۇرعانبىز, بىراق تاپپاعانبىز, سودان كەيىن وزگەلەرگە ۇقساپ تۋلاپ-تۋلاپ قويعانبىز» دەسە, وعان استە سەنە كورمە. «سەنىڭ بۇل نيەتىڭ جاستىق شاقتىڭ ورىندالمايتىن ارمانى عانا, ءبارىمىز دە ارمان قىلدىق, قول سوزدىق, سويتسەك ءومىردىڭ ءوز تالابى, ءوز قالاۋى بار ەكەن, ەندەشە, ءومىر بىلاي بولار ما ەدى دەپ بوس قيالداعانشا, سول ءومىردىڭ تالابىنا ساي ارەكەت قىل» دەگەندەرگە ەش سەنبە. ىزگىلىك پەن اقيقاتتىڭ تولىق ۇستەمدىك ەتۋى مۇمكىن ەمەس دەيتىندەرگە قۇلاق اسا كورمە. ءتاڭىرى تەكتەس سەزىم شىراعى العاش رەت كوكىرەگىڭدە جارق ەتىپ تۇتانعان كيەلى شاقتاعى, ءاۋ باستاعى ادال شاقتاعى مىنا وزىڭە سەن». مىنە, تولستوي تاعىلىمى, تولستوي دانالىعى.
بالا كۇنگى ارمان مەن ماقساتقا, تۇمالىققا كەدەرگى كەلتىرەر ۇستىنداردىڭ ساپىندا عىلىمسىز دىنشىلدەرگە ەرۋ, ءارتۇرلى ماس قىلاتىن, اقىلدى بايلايتىن ادەتتەر, داۋرىقپا ورتا, ءبىلىمسىز دوس جاتادى. ادام «نە بويىنداعى جانۋارلىق كۇش اقىلعا باعىنادى, نە اقىل جانۋارلىق كۇشكە قىزمەت ەتەدى. اقىل جانۋارلىق تابيعاتقا اينالسا, قىزىقتىڭ ءبارى سوندا بولماق. ەگەر اقىلعا جەڭدىرسە, ول ادام دۇنيەنىڭ بوس سەلتەڭىنە بوي الدىرمايدى, سانالى تۇردە جالعىز جول اشىپ, سول جولعا بەت الادى».
ادامنىڭ كۇن سەكىلدى جارقىراۋىنا اقىلدىڭ اتقارار ءرولى جوعارى. اقىل كىرلەسە, دۇنيە قاراڭعى, اقىل جارقىراسا, دۇنيە ساۋلەلى. شاكارىم:
اقىل قۇسى اداسپاي اسپانداسا,
الەمدە نارسە بولماس وعان تاسا,
جەتi كوك جەردەن وڭاي باسقىش
بولىپ,
عارىشقا قول جەتەدi قارمالاسا,
– دەيدى. وسىنداعى ساۋ اقىل – دۇنيەنىڭ بايانسىز قىزىعىنا قۇمارتۋدان, ار مەن ۇياتقا قايشى كەلەر ادەتتەردەن قۇتىلعان اقىل. ونسىز الەمگە وي كوزىمەن قاراپ, ءار قۇبىلىستى قورىتۋعا مۇمكىندىك اشىلمايدى. ادامنىڭ ومىردەگى باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى – ءوز اقىلىمەن اقيقاتتى تانۋعا تىرىسۋ.
ءبىلىم مەن ارەكەت
ءال-فارابي ءبىلىم مەن تاباندى ارەكەت قوسىلعاندا عانا تۇلعا پايدا بولاتىنىن جازادى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ جيعان سان ءتۇرلى بىلىمدەرىمىز جۇرەككە توقىلماي, توقىلسا دا ونى جۇزەگە اسىرار ەرىك-جىگەرىمىز بولماي جاتادى. ز ۇلىمدىقتىڭ اپاتى جايلى كىتاپ وقىپ شىعىپ, وزگەگە جاماندىق ەتكەن وقىرمان, ادىلەت جايلى ۇرانداپ, وزىنە كەلگەن زاڭسىز پايدادان باس تارتا الماعان زيالى, مەيىرىم جايلى جازىپ, وزگەگە قاتىگەزدىك ەتكەن اۆتور بولمىسى وسىدان تۋادى. باقساق, بىزگە ساۋلەسى كەڭىنەن تارالعان دانىشپان شىعارماشىل يەلەرىنىڭ مەيلىنشە ءبىلىمى مەن ارەكەتى ءتۇيىسىپ وتىرعان. ادامگەرشىلىگىنە, ارىنا نۇقسان كەلگەن شىعارماشىلىق يەسىنىڭ ءسوزى سالماقسىز تارتپاق, جۇيكەسىنە اۋىرلىق ءتۇسىپ رۋحاني دەرتكە جاقىنداماق, قۇرعاق ماقتاداي جازباسى ۋاقىت سىنىنا ۇشىراماق. ەلىكتەۋدى ەرىپ كەتۋ دەپ تۇسىنگەن كەيبىر اقىن مەن جازۋشىلار حريستيان مادەنيەتىنىڭ وكىلدەرىنە جان سالا ەلىكتەۋدەن باس الار ەمەس. مۇستافا شوقاي ءبىر ماقالاسىندا پۋشكيننىڭ جاپپاي قازاق تىلىنە اۋدارىلۋىن ورىستىڭ مادەني قارۋى دەپ تۇسىندىرەدى. ويتكەنى پۋشكين شىعارمالارىنىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرىمىزگە, ءدىنىمىز بەن دىلىمىزگە وعاش تۇستارى جەتەرلىك. وكىنىشكە قاراي, «مادەني قارۋ» ءوز ايلاسىن اسىرعانىن كوز كورىپ, قۇلاق ەستىپ وتىر.
