حح عاسىر تاريح ساحناسىنان كوشەردە حالقىمىز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزىپ, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن وتىز جىلىنىڭ باعاسىن كەزىندە ۋاقىت, تاريح بەرەتىنى ءسوزسىز. دەربەس مەملەكەت قۇرۋ باعىتىندا تالپىنىس تا, ىزدەنىس تە, ناقتى ءىس-ارەكەت تە از بولعان جوق. ولار ناتيجەسىز دە ەمەس. سونىمەن قاتار قاتەلەسۋ, اۋىتقۋ, توقتاۋ, ىركىلىس, ءسۇرىنىس دە جوق ەمەس.
مەملەكەتتىڭ ازاتتىق العان العاشقى جىلدارىندا اۆتوريتارلىق جۇيەنىڭ ميسسياسى دا بولعان شىعار. شەكارا شەگەندەلدى, قازاقستان دەگەن مەملەكەتتى, قازاق دەگەن ەلدى تورتكۇل دۇنيە تانىدى. بيلىك ءبىر كىسىنىڭ قولىندا بولعان وتىز جىلدا حالىقتى تاۋەلسىزدىك رۋحى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى دا, ودان كەيىن قوعام قايتا مۇلگىدى. ساياسي جۇيە اشىق پىكىرتالاستى, شىنايى باسەكەنى, قوعامدىق بەلسەندىلىكتى قولداماعان سوڭ, ەكونوميكالىق رەفورما دا بايانسىز بولدى. بۇرىنعى شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانىڭ وڭدەۋ, ءوندىرۋ سيپاتىنا اۋىسۋى باياۋ ءجۇردى. ەكونوميكانىڭ دامۋى ەمەس, جەكەلەگەن وليگارحتاردىڭ بايۋى الدىڭعى ورىنعا شىقتى. جاڭا عاسىر تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن بەكىتۋ ساياسي رەفورمالاردىڭ, قوعام دامۋىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولاتىنىن ەسكەرتتى. ءوز باسىندا ەركى جوق حالىقتىڭ دەموكراتيا تۇسىنە دە كىرمەيتىنىن قازاققا بۇرىنعى عاسىرلار ۇعىندىرعان. بىراق دەموكراتيانى قانشا جەردەن تۇساۋلاپ ۇستاعانمەن, الداۋسىراتقانمەن, ەرتە مە, كەش پە تۇنشىققان, توزگەن قوعامدا سىزداۋىقتىڭ اۋزىنداي ءبىر جارىلاتىنى ايان. انگليانىڭ وتكەن عاسىرداعى پرەمەر-ءمينيسترى ۋ.چەرچيلدىڭ اۋزىنان شىققان: «دەموكراتيانىڭ كوپتەگەن كەمشىلىگى بار ەكەنىن مويىندايمىن, بىراق ءبىر عانا ارتىقشىلىعى بار ەكەندىگىن ايتامىن. ول ارتىقشىلىق مىنادا: بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەشكىم دە دەموكراتيادان اسىپ تۇسەتىن ەشتەڭە ويلاپ تاپقان جوق» دەگەن ءسوزىنىڭ اقيقاتىن دا ەشكىم ءالى جوققا شىعارا المادى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى جولداۋىندا: «ساياسي جاڭعىرۋ بولماسا, ەلىمىزدى ورنىقتى دامىتۋ, اۋقىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىس جاساۋ مۇمكىن ەمەس» دەگەن بولاتىن. زاڭعا باعىنۋ, ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى, ادىلەتتىلىك دەگەن تۇسىنىكتەردى تىرەك ەتەتىن دەموكراتيانىڭ سالتانات قۇرۋى, جالپى قوعامنىڭ دامۋى ساياسي جۇيەنى رەفورمالاعاندا عانا مۇمكىن بولادى. وتىز جىلدا «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» دەگەن ۇراندى جەلەۋ ەتتىك. اۆتوريتارلىق جۇيەدە تارازىنىڭ باسى اقيقاتتى قولدايتىن قوعامدىق كۇشتەرگە, ازاماتتار جاعىنا ەمەس, شەكسىز بيلىك يەسى – جالعىز ادامعا عانا اۋادى. پىكىر باسەكەلەستىگى, پىكىر جارىسى بولماعان جەردە, ەڭ الدىمەن ادىلەتتىلىك زارداپ شەگەدى.
ادىلەتتى قازاقستاندا الدىمەن ساياسي جۇيەنىڭ جاڭعىرۋىنا قادام جاسالعانى جاقسى سەرپىلىس بولدى. پرەزيدەنتتىڭ ناۋرىز ايىنداعى جولداۋىندا ايتىلعانداي, ساياسي جاڭارۋ ءۇردىسى پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ازايتۋدان باستالدى. بۇرىن قازاقستاندا ايتارعا بىرنەشە پارتيا بولعانىمەن, ولار سايلاۋ كەزىندە عانا باس كوتەرىپ, قالعان ۋاقىتتا بار-جوعى بەلگىسىز كۇيدە بولاتىن. ونىڭ ەسەسىنە پرەزيدەنت مۇشە بولعان پارتيا مەملەكەت ىسىنە دەيىن ارالاستى. ەندى پرەزيدەنتتىڭ ساياسي بەيتاراپتىعى, پارتيانىڭ مەملەكەت ىسىنە ارالاسپاۋى بارلىق پارتيا اراسىندا تەڭ قۇقىقتىلىقتى قالىپتاستىراتىندىقتان, ولاردىڭ اراسىندا ساياسي شىنايى باسەكەلەستىك ورنايدى.
جولداۋدا «پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگى نەعۇرلىم كوپ بولسا, ول سوعۇرلىم شەكسىز بيلىكتىڭ يەسىنە اينالاتىنى» ايتىلدى. ال شەكسىز ءارى ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان بيلىكتىڭ سالدارى مەملەكەتتە دە, قوعامدا دا قانداي زارداپتارعا سوقتىرعانى بەلگىلى. شەكسىز بيلىك يەسىن ارقالانعان ۇركەردەي توپ قازاقستاننىڭ بايلىعىن زاڭسىز يەلەندى. قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىق اسقىندى. جاڭا قازاقستان جاساۋعا تالاپ الدىمەن پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن قىسقارتىپ, پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋدان باستالعانى ەلىمىزدەگى وكىلدى بيلىكتى نىعايتاتىن بولادى. ونى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «حالىقتىڭ سەنىم مانداتىنا يە بولعان دەپۋتاتتارعا جوعارى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ولار مەملەكەتىمىزدى وركەندەتۋ ىسىنە بەلسەنە اتسالىسۋعا ءتيىس» دەپ تۇيىندەدى. ول ءۇشىن الدىمەن سەناتتى جاساقتاۋ جانە ونىڭ بىرقاتار فۋنكتسياسى قايتا قارالدى.
بۇرىن سەناتتىڭ 49 دەپۋتاتىنىڭ 15-ءىن پرەزيدەنت تاعايىندادى. مۇنداي قۇرىلىم زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ىقپال ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ كەلدى. ەندى پرەزيدەنتتىڭ سەناتتاعى كۆوتاسى 15-دەن 10 دەپۋتاتقا دەيىن قىسقاراتىن بولدى. ونىڭ بەسەۋىن ەندى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇسىناتىن بولادى. سونىمەن قاتار پارلامەنت ماجىلىسىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كۆوتاسى جويىلادى دا, ول سەناتقا اۋىسىپ, ول 9-دان 5-كە دەيىن قىسقارادى.
جاڭا قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى «ساياسي جاڭعىرۋدىڭ باستى ماقساتى – ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىندەگى ءرولىن ارتتىرۋ». ال ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىندەگى داۋسى تەك سايلاۋ ارقىلى عانا مۇمكىن بولادى ءارى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇرىن ەشبىر پارتيادا جوق ازاماتتاردىڭ سايلاۋعا قاتىسا الماۋى جۇرتتىڭ سايلاۋعا دەگەن سەنىمىن ازايتقانى انىق. ويتكەنى ساياسي جۇيەدەگى مۇنداي شەكتەۋ قويۋ, ءبىلىم قارىمى دا, بىلىكتىلىگى دە مول ازاماتتاردى سايلاۋشىلاردىڭ تاڭداۋىنا جول بەرگەن جوق. سوندىقتان سايلاۋشىلار ماجىلىسكە, جەرگىلىكتى ماسليحاتتارعا كىمدى سايلاعانىنا وزدەرى دە ءمان بەرمەيتىن, ايتەۋىر بيۋللەتەننەن كەزدەيسوق بىرەۋىن بەلگىلەي سالاتىن. ءسويتىپ, داۋىس بەردىم دەيتىن نەمەسە سايلاۋدا داۋىس بەرۋگە ادەيى بارمايتىن دەڭگەيگە جەتتى. سايلاۋ وتكەن سوڭ كوپشىلىك وزدەرى سايلاعان دەپۋتاتتارىن وزدەرى تاني بەرمەيتىن.
«ناشار بيلىك جاقسى ادامداردىڭ سايلاۋعا قاتىسپاۋىنان ورىن الادى» دەگەن امەريكالىق سىنشى دجوردج نەيتانمەن كەلىسپەۋگە شارا جوق. سايلاۋشىلاردىڭ سايلاۋعا ادال كوزقاراسىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ايتقان ەدى. «قازاق سايلاعاندا ويلانىپ, ءتۇسىنىپ سايلاۋ كەرەك. سايلاعان ادامدارى ويىنان شىقتى ما؟ سايلاۋدى ءتۇسىنىپ سايلاسا, تالاسقا ورىن دا از بولار ەدى» دەيدى اقاڭ. ءيا, سايلاۋشىنىڭ ء«تۇسىنىپ» سايلاۋى دەگەندە, كەمەڭگەر اقاڭ جۇرتىنا قوعام بەلسەندىلىگىمەن قاتار, دۇرىس تاڭداۋ جاساۋىن ايتىپ وتىر. بۇگىن دە ءار سايلاۋشى سايلاۋعا تۇسكەن ۇمىتكەر ارقىلى ەلدىڭ مۇددەسىن ودان كەم ويلاماي, بيلىككە تالابىن دا, تىلەگىن دە ءوزىنىڭ داۋىسى ارقىلى جەتكىزەدى. قازىرگى كۇننىڭ سايلاۋشىسى – اقاڭ ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ ەمەس, ءححى عاسىردىڭ ادامى. سول سەبەپتى سايلاۋعا تۇسكەن ۇمىتكەرلەردىڭ باعدارلاماسىمەن الدىن الا تانىسۋىنا, ولاردى ىشتەي تالقىلاپ, سالىستىرىپ, باعالاۋىنا كەڭىنەن مۇمكىندىك بار. نيەت ەتكەن سايلاۋشىنىڭ وعان ۋاقىتى دا, قۋاتى جەتەدى.
ون بەس جىل بۇرىن كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن پروپورتسيونالدىق تاسىلمەن سايلاۋعا كوشتىك, 2018 جىلدان بەرى ءماسليحات دەپۋتاتتارى دا وسى ىزبەن سايلاناتىن بولدى. سايلاۋ ۇدەرىسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋدى ۇسىندى. ەندى پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلى ۇلگىمەن وتەتىن سايلاۋدا سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەسى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە تولىق كورىنىس تابادى. سوعان وراي ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدىق, 30 پايىزى ماجوريتارلىق تاسىلمەن جاساقتالادى. پروپورتسيونالدى سايلاۋدا دەپۋتاتتاردىڭ 30 پايىزىن ايەلدەر مەن جاستار قۇراۋعا ءتيىس. سايلاۋ ۇدەرىسى ءبىر تاسىلمەن قالمايدى, ول ىلعي جەتىلدىرىلىپ وتىرادى. ول ەلىمىزدەگى ساياسي جۇيەنىڭ جاڭعىرىپ, پىسىقتالىپ وتىرۋىنا مۇرىندىق بولادى. سايلاۋدىڭ پروپورتسيونالدى ءتاسىلى دە ۋاقىتى كەلگەندە دەپۋتاتتاردى تاڭداۋدىڭ بۇدان دا ۇزدىك تاسىلىنە ورىن بەرەر. «دەپۋتاتتار قۇرامىنىڭ وتىز پايىزىن ايەلدەر مەن جاستارعا بەرۋ دەموكراتيانىڭ نەگىزدەرىمەن ۇيلەسە مە؟» دەگەن سۇراقتى ءومىردىڭ ءوزى كولدەنەڭ تارتپاسىنا كىم كەپىل. ويتكەنى دەپۋتاتتار بىلىكتىلىگى مەن بەلسەندىلىگى, ومىرلىك تاجىريبەسى ونىڭ جاسى مەن جىنىسىنا قاراماۋى دا مۇمكىن عوي؟ كىم ءوزىنىڭ قارىمىن كورسەتسە, ساياسي دودادان شىنايى وزا شاپسا, حالىق تا سوعان سەنەدى.
ەلدى دەموكراتيالاندىرۋ جاڭا قازاقستان قۇرۋعا تالپىنىس پەن ەلىمىزدەگى ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ ۇستانعان تەمىرقازىعى دەپ بىلەمىز. ال دەموكراتيا دەگەنىمىز – ەڭ الدىمەن زاڭعا باعىنۋ. سايلاۋدىڭ شىنايى ادال ءوتۋى دەموكراتيانىڭ سالتانات قۇرۋى بولار ەدى.
ەلىمىزدە پرەزيدەنت سايلاۋى كەلە جاتىر. بۇل سايلاۋ – ءبىزدىڭ ەرتەڭگى كۇنىمىزدى, الداعى جەتى جىلىمىزدى دا ايقىندايتىن ساياسي وقيعا. سوندىقتان دا وسىنداي ماڭىزدى وقيعادان ەشكىم دە شەت قالماۋى كەرەك. سايلاۋعا قاتىسۋ جانە دۇرىس تاڭداۋ جاساۋ – داۋىسىڭنىڭ ۇرلانباۋىنىڭ, سەنىڭ ەركىڭدى باسقالاردىڭ پايدالانباۋىنىڭ جانە سايلاۋدىڭ ءادىل ءوتۋىنىڭ دە كەپىلى.
ازاماتتار وزىنە بەرىلگەن قۇقىقتى ءتيىمدى پايدالانسا عانا دەموكراتيا تابىسقا جەتىپ, شىن مانىندەگى حالىق يگىلىگىنە اينالادى. امەريكالىق ساياساتتا ايتىلاتىنداي, «داۋىس بەرۋ – دەموكراتيانىڭ ەڭ قاسيەتتى شاراسى». سايلاۋعا قاتىسۋداعى جوعارى كورسەتكىش ساياسي مادەنيەت پەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بيىكتىگىن دە كورسەتەدى.
جەر كولەمى دە, ونداعى ءتاڭىر بەرگەن بايلىعى دا, تەكتىلىگى, رۋحاني قازىناسى دا ءبىر باسىنا جەتەرلىك قازاقتىڭ ەندىگى ارمان-مۇددەسى تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتىپ, الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ قاتارىنان كورىنۋ بولماق. وسىنداي ۇلكەن ماقساتقا حالىقتىڭ ساياسي مادەنيەتى مەن قارەكەتى قوسىلسا, قۋاتتى قوعامنىڭ بەرىك ىرگەتاسى قالانادى.
مۇرات باقتيار ۇلى,
سەنات دەپۋتاتى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
