سايلاۋ الدىنداعى كەزەڭدە جالعىزباستى انالارمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ ساۋالدارىن تىڭداپ, بالاسىن جالعىز ءوزى تاربيەلەپ وتىرعان اتا-اناعا دەگەن قوعامنىڭ كوزقاراسىن تۇبەگەيلى وزگەرتكىسى كەلەتىنىن ايتتى.
قۇقىق قورعاۋشى مەملەكەت قازىر اليمەنت تولەمەيتىن ارام پيعىلدى ادامدارمەن قالاي كۇرەسىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ول ەڭ باستىسى, تولىق ەمەس وتباسىلاردىڭ مارتەبەسىن رەسمي تۇردە زاڭمەن بەكىتىپ, جۇيەنى قايتا قاراۋ قاجەت دەپ سانايدى. سوندا ولار دا كوپبالالى انالار سياقتى, مەملەكەت تاراپىنان جاردەماقى مەن باسقا دا قولداۋلارعا يە بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا جالعىز باستى اتا-انالار ءۇشىن بولەك سانات جوق.
«اليمەنت تولەمەۋ – كەڭ تارالىپ جاتقان وتە وزەكتى پروبلەما. جالعىزباستى انالار اليمەنتتى سۇراپ الماۋى كەرەك, بۇرىنعى كۇيەۋى مەن بىرگە تۇراتىن ادامداردىڭ ارتىنان جۇگىرمەۋگە ءتيىس. ونسىز دا ولار بالالارىن ءوسىرىپ, ولارعا ءبىلىم, لايىقتى تاربيە بەرەدى. سول سەبەپتى دە, ايەلدەر بارلىق جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ءوز مويىندارىنا الماۋى قاجەت», دەدى سالتانات تۇرسىنبەكوۆا.
قۇقىق قورعاۋشى ءىىم-گە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, ستاتيستيكا كورسەتكىشتەرىمەن ءبولىستى.
«2021 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 139-بابى بويىنشا اليمەنت تولەمەگەنى ءۇشىن 300-دەن استام بورىشكەر قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى, ولاردىڭ جارتىسى ناقتى جازا مەرزىمدەرىن الدى», دەدى ول.
بۇل رەتتە قارىزدىڭ جالپى سوماسى جۇزدەگەن ميلليارد تەڭگەنى قۇراسا, سوت ورىنداۋشىلار مىڭداعان ىستەردى جۇرگىزىپ جاتىر.
اقتاۋداعى كەزدەسۋلەردىڭ بىرىنە بالالى كەلىنشەك قاتىستى.
«ەكى جىل بۇرىن مەن بالاما اليمەنت سۇرادىم. اكەسى اليمەنت تولەمەيدى جانە تولەگىسى دە كەلمەيدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ودان ەشتەڭە وندىرە الماۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ اتىنداعى ءۇيدى باسقانىڭ اتىنا اۋدارىپ, جۇمىسىن تاستاپ كەتكەن. اۋەلى اكەلىگىن مويىنداعان, ەندى كەلىپ اقىلى دنك ساراپتاماسىن سۇرايدى», دەپ شاعىمداندى ول قۇقىق قورعاۋشىعا.
ايەل اليمەنت ءوندىرۋدىڭ قولدانىستاعى ادىستەرى ءتيىمسىز دەپ سانايدى.
سالتانات تۇرسىنبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, اليمەنت وندىرۋدەگى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – بورىشكەردىڭ كىرىسىن انىقتاۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىنىڭ جوقتىعى. ەگەر بورىشكەردىڭ جۇمىسى بولماسا جانە جۇمىس ىزدەۋگە تىرىسپاسا, وندا اليمەنتتىك قارىز ورتاشا رەسپۋبليكالىق جالاقىعا سۇيەنە وتىرىپ ايقىندالادى.
«سوت ورىنداۋشىلارى بورىشكەردىڭ مۇلكى تۋرالى اقپاراتتى تەك اشىق كوزدەردەن الادى. مىسالى, ونىڭ رەسمي تابىسىنىڭ سوماسى 50 مىڭ تەڭگە ەكەنى كورسەتىلسە, ودان اليمەنت رەتىندە ءىرى سومانى ءوندىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوت ورىنداۋشىسى تاراپىنان ونىڭ قىمبات كولىكتى قايدان العانى جانە شەتەلگە قانداي اقشاعا باراتىنى تۋرالى تۇسىنىكتەمە بەرۋدى تالاپ ەتۋ شەكتەن شىققاندىق دەپ سانايدى», دەپ پىكىر ءبولىستى ول.
سالتانات تۇرسىنبەكوۆا ساراپشىلاردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءتورت تاڭبالى ايىپپۇل سالۋ نەمەسە ەكى جىلعا دەيىن قاماۋعا الۋ ولاردىڭ اليمەنت بويىنشا مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋىنا ءىس جۇزىندە ەشقانداي اسەر ەتپەيتىنىن ايتتى. سەبەبى اليمەنت تولەمەيتىن ازاماتقا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالعان كەزدە ول از عانا سومانى, ايتالىق, بىرنەشە مىڭ تەڭگە تولەپ, جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋى مۇمكىن.
بورىشكەرگە اليمەنت تولىق تولەنگەنگە دەيىن ەلدەن كەتۋگە ۋاقىتشا شەكتەۋ قويۋ, سونداي-اق ليتسەنزيالاردان, كولىك جۇرگىزۋ قۇقىعىنان ايىرىپ, ءتۇرلى رۇقساتتار مەن ارنايى قۇقىقتاردى بەرۋگە جانە قولدانۋعا ۋاقىتشا تىيىم سالۋ – ەلەۋلى شارا بولىپ تابىلادى. بىراق بۇل ءالى دە جەتكىلىكسىز دەپ ەسەپتەيدى قۇقىق قورعاۋشى.
«اليمەنتتەردى تۇراقتى تولەمەيتىندەرگە اسەر ەتۋ مەحانيزمى جەتكىلىكتى ءتيىمدى ەمەس ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. نەگە جاعداي وزگەرمەيدى؟», دەپ اتاپ ءوتتى كانديدات.
ايتا كەتەيىك, سالتانات تۇرسىنبەكوۆا تولىق ەمەس وتباسىن قولداۋ تاقىرىبىن كوپتەن بەرى كوتەرىپ كەلەدى. ول ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى اياسىندا تولىق ەمەس وتباسىلاردىڭ مارتەبەسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتۋدى, سونداي-اق وتباسىنىڭ قيىن جاعدايىنا بايلانىستى تۇرعىن ءۇيدى ءادىل تاڭداۋ جانە ءبولۋ مەحانيزمىن ازىرلەۋدى ۇسىنادى.
قازىر جالعىزباستى انانىڭ مارتەبەسى قازاقستاندىق زاڭنامادا بەكىتىلمەگەن, سوندىقتان ارنايى جاردەماقىلار مەن تولەمدەر جوق. اسىراۋشىسى قايتىس بولعان جاعدايدا اتا-انانىڭ ءبىرى مەملەكەت تاراپىنان قارجىلىق قولداۋعا يە بولا الادى, بىراق اجىراسۋ بولسا, وندا ەشقانداي قولداۋ كورسەتىلمەيدى.
ەڭبەك كودەكسىندە «بالا تاربيەلەپ وتىرعان جالعىزباستى انا» دەگەن ۇعىم بار. كودەكسكە سايكەس, شتات قىسقارعان كەزدە مۇنداي ايەلدەردى جۇمىس بەرۋشىنىڭ باستاماسى بويىنشا جۇمىستان شىعارۋعا بولمايدى. س.تۇرسىنبەكوۆانىڭ پايىمىنشا, بۇل ازدىق ەتەدى.
«مەن ەڭبەك مينيسترلىگى وكىلدەرىنىڭ «اجىراسۋدى كوبەيتپەۋ كەرەك, نەكەسىز بالالاردىڭ تۋىن ىنتالاندىرماۋ كەرەك» دەگەن پىكىرلەرىن وقىدىم. سوندىقتان قازاقستاندا «جالعىزباستى انا» ۇعىمى قاراستىرىلمايدى. دەگەنمەن, مەن بۇل پىكىرمەن تۇبەگەيلى كەلىسپەيمىن. قازاقستاندا قازىردىڭ وزىندە ءاربىر ءۇشىنشى نەكە بۇزىلىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە بۇل الەمنىڭ بارلىق دامىعان ەلدەرىندە بار ءۇردىس. ءسىز دە مۇنىمەن كۇرەسە الاسىز. مەن ۇنەمى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ كەرەك دەپ ايتامىن. بىراق ەلىمىزدە قولداۋدى قاجەت ەتەتىن جالعىزباستى انالاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن عانا اجىراسۋمەن كۇرەسۋگە بولمايدى», دەدى ول.
قۇقىق قورعاۋشى اكەسىز بالا تاربيەلەپ وتىرعان ايەلدەرگە ارنايى كومەك كورسەتىلەتىن كەيبىر ەلدەردى مىسالعا كەلتىردى.
فرانتسيادا ارنايى جاردەماقى بار. بالاعا اليمەنت تولەنەتىنى ماڭىزدى ەمەس. ەگەر ايەل جۇمىس ىستەيتىن بولسا, ول ايىنا 177,5 ەۋرو كولەمىندەگى قوسىمشا كومەككە سەنىم ارتا الادى. ەگەر اناسى ەش جەردە جۇمىس ىستەمەسە, وندا جۇكتىلىكتىڭ سوڭعى ايلارىندا ول 400-دەن 600 ەۋروعا دەيىن الا الادى. بالا تۋعاننان كەيىن جانە ول ءۇش جاسقا تولعانعا دەيىن اي سايىن 600-دەن 800 ەۋروعا دەيىن تولەنەدى.
امەريكا قۇراما شتاتتارىندا جالعىزباستى انالارعا ارنايى سوما تۇرىندەگى جاردەماقى جوق. دەگەنمەن جالعىزباستى انالارعا كوپتەگەن جاردەماقى, ازىق-ت ۇلىك تالونى جانە بەلگىلى ءبىر قىزمەت ءۇشىن شاعىن اقشالاي تولەمى بار كارتا بەرىلەدى. كومەك گرانت تۇرىندە كورسەتىلەدى.
«جالعىزباستى انالاردى قولداۋ – دامىعان ەلدەردە قالىپتى تاجىريبە. قوعامنىڭ بۇل بولىگىن نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى, بۇل ماسەلە جىلدان-جىلعا كۇردەلەنىپ بارادى. ءبىز وعان جاي عانا كوزىمىزدى جۇمىپ, ماسەلە وزدىگىنەن شەشىلەدى دەپ ۇمىتتەنە المايمىز. جولداردا ىلىنگەن بالالارعا اليمەنت تولەۋ قاجەتتىگى تۋرالى جارناما باننەرلەرىنىڭ بارلىعى جۇمىس ىستەمەيدى. جۇيەنى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ماڭىزدى, ال جالعىز ءوزى بىرنەشە بالانى تاربيەلەپ وتىرعان ايەلگە دەگەن كوزقاراستى دا وزگەرتۋ كەرەك. جالعىزباستى انالاردى جوعارى دەڭگەيدە – مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداۋدى قولعا الساق, تۇسىنىك تە وزگەرەدى», دەدى سالتانات تۇرسىنبەكوۆا.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات سالتانات تۇرسىنبەكوۆانىڭ سايلاۋ قورىنان تولەندى
