وسى كەزەڭدە ۇلى دالانىڭ دانىشپان تۇلعالارىنىڭ ەلدى باسقاراتىن ادامنىڭ, ءبىرىنشى باسشى بولۋعا لايىق تۇلعانىڭ جەكە باسىندا قانداي ادامي قاسيەتتەردىڭ بولۋى كەرەكتىگى تۋرالى ىلىمدەرى ادىلەتتى قازاقستان جاعدايىندا ەل باسقاراتىن ءبىرىنشى تۇلعاعا تاڭداۋ جاساپ, داۋىس بەرۋ ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى.
تاريحقا بويلاپ قاراساق, قاي داۋىردە بولسىن ەلدى, قوعامدى باسقارۋدىڭ وتكەن تاجىريبەلەرىن قورىتا وتىرىپ, كەلەشەكتى بولجاۋ ارقىلى ۇلى دالا دانىشپاندارى ەل باسقاراتىن تۇلعالار تۋرالى ىلىمدەرىن وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرى ارقىلى ساباقتاستىقپەن ايشىقتادى. بۇل رەتتە ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, اباي سياقتى تۇلعالاردىڭ ىلىمدەرى ويعا ورالادى.
تۇركى-مۇسىلمان وركەنيەتىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ءابۋ-ناسىر ءال-فارابي ءبىرىنشى تۇلعا تۋرالى ءىلىمىن «قايىرىمدى قالا» تراكتاتىندا جان-جاقتى نەگىزدەگەن. ويشىل ءبىرىنشى تۇلعانىڭ ەرەكشە بەلگىلەرىن زەرتتەيدى. رۋحاني مانىنە ۇڭىلەدى. وزىنە عانا ءتان قاسيەتتەرىنە سيپاتتاما جاسايدى. ولاردى ويشىلدىڭ مىنا سوزدەرىنەن كورۋگە بولادى: ء«بىرىنشى تۇلعا «جاراتىلىسىنان وزىنە ايتىلعاننىڭ ءبارىن جەتە تۇسىنەتىن, ايتىلعان ءسوزىنىڭ سويلەۋشىنىڭ ويىنداعىسىنداي جانە ءىستىڭ ءمان-جاعدايىنا سايكەس ۇعىپ الاتىن بولۋى كەرەك; ءوزى تۇسىنگەن, كورگەن, ەسىتكەن جانە اڭعارعان نارسەلەردىڭ ءبارىن جادىندا جاقسى ساقتايتىن, بۇلاردان ەش نارسەنى ۇمىتپايتىن بولۋى كەرەك; ايتەۋىر ءبىر زاتتىڭ كىشكەنە عانا بەلگىسىن بايقاعان زاماتتا سول بەلگىنىڭ يشاراتىن ءىلىپ اكەتەرلىكتەي العىر دا اڭعارىمپاز اقىل يەسى بولۋى شارت; وتكىر ءسوز يەسى جانە ويىنا تۇيگەنىن انىق ايتىپ بەرە الاتىن ءدىلمار بولۋى شارت; ونەر-بىلىمگە قۇشتار بولۋ, وقىپ-ۇيرەنۋدەن شارشاپ-شالدىقپاي, وسىعان جۇمسالاتىن ەڭبەكتەن قينالىپ ازاپتانباي, بۇعان وڭاي جەتەتىن بولۋى كەرەك; شىندىق پەن شىنشىل ادامداردى ءسۇيىپ, وتىرىك, جالعان مەن سۋايتتاردى جەك كورۋ كەرەك; جانى اسقاق جانە ار-نامىسىن ارداقتايتىن بولۋى شارت; ونىڭ جانى جاراتىلىستان پاسىق ىستەردىڭ بارىنەن جوعارى بولىپ, جاراتىلىسىنان يگى ىستەرگە ىنتىزار بولۋعا ءتيىس; ءادىل بولۋ كەرەك, بىراق قىڭىر بولماۋى كەرەك, ادىلەتتىلىك الدىندا وقىس مىنەز كورسەتىپ قاسارىسپاۋ كەرەك, بىراق ادىلەتسىزدىك پەن پاسىقتىق اتاۋلىعا مۇلدەم راقىمسىز بولۋى شارت; ءوزى قاجەت دەپ تاپقان ءىستى جۇزەگە اسىرعاندا شەشىمپازدىق كورسەتىپ, بۇل رەتتە قورقىنىشپەن جاسقانۋ دەگەندى بىلمەيتىن باتىل, ەرجۇرەك بولۋى كەرەك...».
سونىمەن قاتار ءال-ءفارابيدىڭ پىكىرىنشە, باقىتقا قول جەتكىزۋدەگى تۇتىنۋ تالابىن ادامدار ادىلەتتى اكىم ۇيىمداستىرعان كوپشىلىك اراسىندا, ياعني قوعامدا جۇزەگە اسىرادى. ال وسى قايىرىمدى قوعامداعى ناعىز بيلەۋشى دەگەنىمىز – ارەكەت ەتۋشى ينتەللەكتىگە مۇلتىكسىز جاقىنداۋشى ادام. ول اقيقاتتى تانيدى. «ەل باسقارۋدىڭ العاشقى ىزگىلىكتى ساباعى قالالار مەن حالىقتار اراسىنداعى ىزگىلىكتى تۇرمىس سالتى مەن ىزگىلىكتى قابىلەتتەردى ورنىقتىرۋدى, ولاردى جان-جاقتى ناسيحاتتاۋدى جانە مادەنيەتسىز ءومىر سالتىنىڭ كەلەڭسىز كورىنىستەرىنەن ساقتانۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ءىس-ارەكەتتەردەن تۇراتىنىن» ەسكەرتەدى. ويشىلدىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ولار حالىق قۇراستىرا باستاسا, بۇل حالىق – قايىرىمدى, ال ەگەر بۇل ادامدار ورتاق تۇراقتى جەردە بىرىكسە, بارلىعىن وسىنداي باسشىلىقتا بىرىكتىرۋشى, بۇل تۇراقتى جەر – قايىرىمدى قالا بولادى.
كەزىندە قازاق تاريحىندا حالىقتى وسىلاي بىرىكتىرگەن ءبىرىنشى تۇلعالار بولدى. ءحىV عاسىردىڭ ورتاسىندا كەيىن قازاق حالقى بولىپ قالىپتاساتىن رۋ-تايپالاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, قازاق حاندىعىن قۇرعان كەرەي مەن جانىبەك بولاتىن. ويشىلدىڭ ءبىرىنشى تۇلعا قاسيەتتەرى تۋرالى ايتقاندارىنىڭ ءبارى قازىرگى جانە بولاشاق قازاق قوعامى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى تۇسىنىكتى. وسىعان وراي ايتا كەتكەن ورىندى, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن 2020 جىل «ۆولونتەر جىلى», ياعني قايىرىمدىلىق جىلى بولىپ جاريالانىپ, ال 2021 جىلدىڭ باسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويى «قايىرىمدى ىستەر» مارافونىمەن باستالعانى بەلگىلى. بۇل مەملەكەتتىك دارەجەدەگى ءىس-شارالاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىنە بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى: «بۇل جاناشىرلىققا, جاۋاپكەرشىلىك پەن قامقورلىققا ۇندەگەن كەزەڭ بولدى. ءبىز مۇقتاج جاندارعا قول ۇشىن بەرىپ, ءتۇرلى قيىندىقتارمەن بىرگە كۇرەستىك. وسىلايشا, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى جوعارى باعالايتىن قوعام ەكەنىمىزدى تانىتتىق», دەگەن ەدى. ءبىرىنشى باسشى تۋرالى ءال-ءفارابيدىڭ تاعى ءبىر قاعيداتى: «...بۇل ادام باقىتقا جەتكىزەتىن ارەكەتتەردى بەلگىلەۋگە جانە ولارعا باعىت سىلتەۋگە تاماشا قابىلەتتى. بىراق بۇل جاراتىلىس قاسيەتتەرى وتە تاماشا, ابزال ادامدارعا, ياعني جاندارى ارەكەتشىل-پاراساتپەن بىرگە بىتكەن ادامدارعا عانا ءتان», دەپ سيپاتتاما بەرگەن. ال وسىعان كەرىسىنشە, اتاققۇمار باسشىلار تۋرالى: «...بارلىق ءادىس-تاسىلدەردى قولدانا وتىرىپ, ءوزىنىڭ جانە ءوز بالالارىنىڭ اتىن ماڭگى قالدىرۋعا, ءوز بالالارىن ءوزىنىڭ ەسكەرتكىشى ەتىپ قالدىرۋ, ءوز بالالارىنا نەمەسە ءوز رۋىنا وكىمەت بيلىگىن قالدىرۋعا تىرىسۋى, ....بايلىقتى باسىپ الىپ, ونى باسقاعا پايدالاندىرماۋى, ... دۇنيەنى ءۇستى-ۇستىنە جيناي بەرۋى... سودان كەيىن ول ادامداردان الشاقتاي تۇسەدى», دەيدى ويشىل. ويشىلدىڭ پىكىرىنشە, نادان قالالاردا, ياعني جەمقورلىق دەندەگەن جەردە تەك «...باي بولۋدى كوزدەيدى. ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى ماتەريالدىق يگىلىكتەر جەتكىلىكتى بولسا دا تويىمسىز. ولار – قۇلقىننىڭ سوڭىنا تۇسكەندەر. ولگەننەن كەيىن بايلىقتان, قۇرمەتتەن ايىرىلامىز دەپ قورقادى». ءال-فارابي بۇل جاعدايدى قاتال سىنعا الا وتىرىپ, مۇنداي ادىلەتسىز قوعامدا ادام تاعدىرى, ونىڭ رۋحاني جەتىلۋى, ولاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ ءبارى ساۋداعا تۇسەتىنىن ەسكەرتەدى.
ءارى قاراي كەمەڭگەر ءپالساپاشى «ارەكەتشىل-پاراساتتى باسشى» تۋرالى ءىلىمىن دامىتا وتىرىپ: «وسى ارەكەتشىل-پاراساتتى ادامنىڭ باسشىلىعى – ءبىرىنشى باسشىلىق, ال قالعاندارىنىڭ ءبارىنىڭ باسشىلىعى كەيىنگى باسشىلىق جانە سول بىرىنشىدەن تارايتىن باسشىلىق. بۇل – ايقىن نارسە», دەپ تۇجىرىمدايدى ويشىل.
اتالىپ وتىرعان باسشىلىقتىڭ بۇل جۇيەسى قازىرگى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدەگى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە سايكەس كەلەدى. سونىمەن قاتار ءال-فارابي: «وسى ارەكەتشىل-پاراساتتى ءبىرىنشى باسشىعا باعىناتىن ادامدار قايىرىمدى, ابزال جانە باقىتتى ادامدار. ەگەر بۇل ادامدار حالىق بولىپ قۇرىلسا, وندا بۇل حالىق – قايىرىمدى حالىق, ال ەگەر بۇل ادامدار بارىنە ورتاق جەرگە قونىستانىپ بىرىكسە, وندا وسىنداي باسشىلىقپەن بىرىككەن بارىنە ورتاق قونىس – قايىرىمدى قالا», دەيدى. ءال-ءفارابيدىڭ بۇل سوزدەرىنەن شىعاتىن قورىتىندى – باسقاراتىن باسشىسى ارەكەتشىل-پاراساتتى بولعان جاعدايدا وعان باعىناتىن حالىق تا باقىتتى جانە قايىرىمدى بولادى.
ءال-فارابيدەن كەيىنگى ۇلى دالا تۇلعالارىنىڭ تۇركى داۋىرىندەگى تاعى ءبىر وكىلى – وركەنيەتتى قاراحاندار اۋلەتىنىڭ مەملەكەت قايراتكەرى, اقىن, ويشىل, عالىم, ءجۇسىپ حاس حاجيب بالاساعۇن. ونىڭ اتاقتى «قۇتتى بىلىك» داستانىنىڭ باستى يدەياسى – مەملەكەتتى دۇرىس باسقارۋ ءۇشىن قارا قىلدى قاق جاراتىنداي ءادىل زاڭدى قۇرىپ, ەلدە ادىلەتتى قوعام ورناتۋ ەدى. مۇنداي قوعام ورناتۋدى ويشىل بيلەۋشىنىڭ جەكە باسىنىڭ اقىلدىلىعى, دانالىعى مەن ىسكەرلىگىنە بايلانىستىرادى. ودان مەملەكەت تە, حالىق تا جاقسىلىق تابادى. سوندا باسشى مەن حالىق بىرلىگى جانە تۇسىنىستىگى مەملەكەتتى نىعايتۋشى كۇشكە اينالادى.
ەكى نəرسە ەلدىڭ باعىن اشادى,
زاڭ مەن ساقتىق – ەل تۇعىرى
قاشانعى...
جاراتتى ادام بالاسىن دا
ء بىر اللا,
ەستى-ەسسىز, ۇلىق-كىشىك بار وندا.
اقىلدى بار, اقىماق بار, بار عالىم,
باي-كەدەي بار, نادان, اڭقاۋ,
بار زالىم.
ءبəرىن سونىڭ الالاماي بولەكتەپ,
باسقاراتىن قانداي بولۋ كەرەك بەك؟ – دەيدى ج.بالاساعۇن ءوز داستانىندا. مۇندا قوعامداعى بارلىق الەۋمەتتىك توپتاردى الالاماي باسقارۋ ءۇشىن زاڭ ارقىلى ادىلەتتى قوعام ورناتۋدىڭ قاجەتتىگى ايتىلىپ وتىر.
ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ باسشى تۇلعا تۋرالى قاعيداتتارى قازاق دالاسىنىڭ تۇلعاسى – ابايدىڭ ىلىمدەرىمەن ساباقتاس كەلەدى. اسىرەسە اقىننىڭ «قاراسوزدەرىندە» وتارشىلدىق جاعدايداعى قازاق ەلىن بيلەۋشىلەر تۋرالى وي-پىكىرلەرى ەرەكشە وزەكتى. بيلىكتەگى كەلەڭسىزدىككە قارسى كۇرەسكەن اباي ەل باسقاراتىن ادامنىڭ ءادىل, ءبىلىمدى, قايراتكەر بولۋى كەرەكتىگىن ايتادى. ءوز زامانىندا ج.بالاساعۇن:
بەك ءبىلىمدى, اقىلدى, ادال بولسىن, اق بولسىن.
پاراساتى, اقىلى ىزگىلەرگە جاق بولسىن! (2160-ءبايىت) – دەسە, اباي 37-قاراسوزىندە بۇل تۋرالى: «كىسىگە بىلىمىنە قاراي بولىستىق قىل; تاتىمسىزعا قىلعان بولىستىق ءوزى ادامدى بۇزادى», دەپ ءبىلىمنىڭ قاجەتتىگىمەن بىرگە ءبىلىمسىز باسشى ءوزى باسقارىپ وتىرعان ادامداردى بۇزاتىنىن ايشىقتايدى. سونىمەن قاتار پارامەن, تانىستىقپەن كەلگەن بيلىك قاسيەتسىز, «ساتىپ العان, جالىنىپ, باس ۇرىپ العان بيلىكتىڭ ەشبىر قاسيەتى جوق», دەگەن. ۇلى ابايدىڭ فيلوسوفيالىق تۇرعىدا تەرەڭنەن ايتقان ءبىر ۇيقاستى ءسوز تىركەستەرىندە:
اركىمدى زامان سۇيرەمەك,
زاماندى قاي جان بيلەمەك,
زامانعا جامان كۇيلەمەك,
زامانا ونى يلەمەك, – دەلىنەدى. بۇل جەردە اقىن زامان مەن ادامنىڭ قوعامداعى اراقاتىناسىن ايشىقتاپ تۇر. «زاماندى قاي جان بيلەمەك؟» دەگەندە اقىن ۋاقىتتى تۇلعا وزگەرتە المايدى, بىراق قوعامنىڭ وزگەرۋىنە ىقپال جاساۋى مۇمكىن. زاماندى بيلەگەن تۇلعانىڭ اقىل-پاراساتىنا بايلانىستى قوعامدا جاڭا قاتىناس ورنايدى. ول, مىسالى, ادامزات تاريحىندا اتى قالعان شىڭعىس حان سياقتى جاھانگەر قولباسشى بولۋى نەمەسە ءال-فارابي سياقتى ۇلى عالىم بولۋى دا مۇمكىن. ۇلى اقىننىڭ «زاماندى قاي جان بيلەمەك؟» دەگەندە وسىنى ايتقانى انىق. سونىمەن بىرگە اقىن 22-قاراسوزىندە «بولىس پەن ءبيدى قۇرمەتتەيىن دەسەڭ, قۇدايدىڭ ءوزى بەرگەن بولىستىق پەن بيلىك ەلدە جوق. «ساتىپ العان, جالىنىپ, باس ۇرىپ العان بولىستىق پەنەن بيلىكتىڭ ەشبىر قاسيەتى جوق», دەي وتىرىپ اباي:
باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم,
مىنەكي, بۇزعان جوق پا ەلدىڭ سيقىن؟ – دەپ وتكىر سىنعا الادى. ۇلى دالا تۇلعالارىنىڭ ءبىرىنشى باسشى تۋرالى, ياعني ءال-ءفارابيدىڭ «ارەكەتشىل پاراساتتى» ادامى, ابايدىڭ «كەمەل» ادامى, ەكەۋىنىڭ دە ويى ساباقتاستىقپەن ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىنى بايقالادى. ءال-فارابي «قايرات», «اقىل» جانە «جۇرەك» سياقتى ۇعىمدارعا تۇسىنىك بەرە كەلىپ: «جۇرەك – باستى مۇشە, مۇنى ءتاننىڭ ەشقانداي باسقا مۇشەسى بيلەمەيدى. بۇدان كەيىن مي كەلەدى. بۇل دا باستى مۇشە, بىراق مۇنىڭ ۇستەمدىگى ءبىرىنشى ەمەس», دەيدى. ءال-فارابي تۇركى الەمىندە ءوز تانىمىنىڭ نەگىزى رەتىندە جۇرەككە شەشۋشى ءمان بەرۋى – اباي نەگىزىن قالاعان «كەمەل ادام» («ينسان-ي كاميل») تۇجىرىمداماسىنىڭ ءتۇپ-توركىنى قايدا جاتقاندىعىن بىلدىرەتىن قۇندى دەرەك كوزدەرىنە جاتادى. ءال-ءفارابيدىڭ بۇل فيلوسوفيالىق تۇجىرىمى ابايدىڭ 17-قاراسوزىندە ءوزىنىڭ لوگيكالىق جالعاسىن تاپقانداي. ابايدىڭ قاراسوزىندە قايرات, اقىل مەن جۇرەك ۇشەۋى ارقايسىسى ءوزىن مىقتى ساناپ, ايتىسىپ, تالاسىپ, اقىرى عالىمعا كەلىپ جۇگىنەدى. سوندا عالىم: «وسى ۇشەۋىڭ باسىڭدى قوس, ءبارىن جۇرەككە بيلەت», دەپتى. «ۇشەۋىڭ الا بولساڭ, مەن جۇرەكتى جاقتادىم», دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن ۇلى دالا دانالارىنىڭ تۇجىرىمدارىنان تومەندەگىدەي قورىتىندىعا كەلۋگە بولادى. بىرىنشىدەن, ءبىرىنشى باسشىدا اقىل مەن قايراتتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, ەلىم دەپ سوعاتىن حالقىنا ادال جۇرەگى بولۋ كەرەك! مۇنداي جۇرەكتى باسشى ەلدى قاسىرەتكە ۇشىراتۋعا جول بەرمەيدى. ارينە, حالىق ىشىنەن مۇنداي جۇرەكتى ادام تابىلادى. بىراق ونى بيلىككە كەلتىرە الامىز با؟! ماسەلە – وسىندا. بۇل جەردە حالىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الادى. بىراق ءبىزدىڭ جاعدايىمىزداعى ءبىرىنشى باسشىنىڭ ميسسياسى – جوعارىدا اتالعانداي «جۇرەكتى ادامدى» حالىق ەركىن, ەش قىسىمسىز, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار جولىمەن سايلاي الاتىن قۇقىقتىق نەگىزدەردى اتا زاڭدا ساقتاي وتىرىپ, ونىڭ قالتقىسىز ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋى پارىز. بۇل ميسسيانى ورىنداۋداعى ءبىرىنشى باسشىنىڭ ءرولىن انىقتاۋدا ءبىز تاجىريبەنى باسقا ەلدەردەن ىزدەمەي-اق, ۇلى دالا تۇلعالارىنىڭ جوعارىدا ايتىلعان ىلىمدەرىنە جۇگىنۋگە بولادى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ رەسپۋبليكا كۇنىنە وراي وتكەن سالتاناتتى راسىمدە: «ماقساتىمىز – ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ. قازىر ءبىز وسى كۇردەلى جولدىڭ باسىندا تۇرمىز. مەن ءۇشىن حالىقتىڭ جانە مەملەكەتتىڭ مۇددەسى بارىنەن بيىك. سول سەبەپتى, مەن وسى ستراتەگيالىق باعىتتى ەلىمىزدىڭ باستى باعدارى رەتىندە جاريالادىم. بۇل جولداعى بارلىق جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاۋعا دايىنمىن», دەگەن ەدى. ەندەشە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل سوزدەرى ۇلى ويشىل ءال-ءفارابيدىڭ: «ابسوليۋتتىك ماعىنادا ءبىرىنشى باسشى دەگەنىمىز كىم؟ بۇل باسقا بىرەۋدىڭ باسشىلىعىن مۇلدەم كەرەك ەتپەيتىن جانە عىلىميلىعى مەن ءبىلىمىنىڭ جەتىلگەنى سونشا, بۇل جونىندە وزىنە باسشىلىق ەتەتىن باسقا ادامعا مۇلدەم تاۋەلدى بولمايتىن دارەجەدە شىن جەتىلگەن ادام. وسى باسشىلىققا باعىناتىن ادامدار قايىرىمدى جانە باقىتتى بولادى» دەگەن قاعيداتتى تۇجىرىمداماسىمەن تولىق ۇندەسەتىنى انىق.
ساتاي سىزدىقوۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى
