بۇل تۇرعىدا راقىمشىلىق ينستيتۋتى ادامنىڭ بولاشاق مىنەز-قۇلقىن تۇزەتۋ ماقساتىندا وعان اسەر ەتۋدىڭ ارنايى تاسىلدەرىن بەلگىلەي وتىرىپ, گۋمانيزم مەن مەيىرىمدىلىك ءپرينتسيپىن قۇقىقتىق جانە دەموكراتيالىق مەملەكەتتە جۇزەگە اسىرۋدىڭ وزىندىك ءتاسىلى بولىپ سانالادى.
زاڭدى ماعىنادا, راقىمشىلىق – بوساتۋدىڭ كەشەندى ءتۇرى, ويتكەنى ول قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن دە, جازادان دا, ونىڭ قۇقىقتىق سالدارىنان دا بوساتۋدىڭ بارلىق بەلگىلى تۇرلەرىن قامتاماسىز ەتە الادى. راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى اكتىنىڭ ناتيجەسىندە بوساتۋ قىلمىستىق ۇدەرىستىڭ كەز كەلگەن ساتىسىندا: سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ۇدەرىسىنە دە, ۇكىم شىعارۋ ساتىسىندا دا, ونى ورىنداۋ ساتىسىندا دا مۇمكىن.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيلىك تاراپىنان ادامعا ادامگەرشىلىكپەن جانە مەيىرىمدىلىكپەن قاراۋ قاعيداتىن ىسكە اسىرا وتىرىپ, 2022 جىلعى 2 قاراشادا «راقىمشىلىق تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. بۇل باسقا ماسەلەلەرمەن قاتار, راقىمشىلىققا ۇشىراعان ادامداردىڭ, قاڭتارداعى تارتىپسىزدىكتەرگە قاتىسۋشىلاردىڭ زاڭدى مىنەز-قۇلقىنا جاردەمدەسۋگە, ولارعا ءتۇزۋ جولعا تۇسۋگە جانە مەملەكەتتىڭ ادامعا, ونىڭ ومىرىنە, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا ادامگەرشىلىك كوزقاراسپەن قارايتىنىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بۇل راقىمشىلىق قاڭتار وقيعالارىنا قاتىسۋشىلارعا عانا قاتىستى ءبىر رەتتىك اكت بولىپ سانالادى. سوندىقتان راقىمشىلىق تۋرالى زاڭعا 4-7 قاڭتار ارالىعىندا بولعان جاپپاي تارتىپسىزدىكتەرگە بايلانىستى قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارى تىركەگەن قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ەنگىزىلدى.
زاڭدا راقىمشىلىققا جاتاتىن قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ ناقتى ءتىزىمى بەلگىلەنگەن. ولاردىڭ دەنى – تارتىپسىزدىكتەر جاساعان, باستاپقىدا شابۋىل ماقساتتارى بولماعان, كوپشىلىكتىڭ اسەرىنە بوي الدىرعان ازاماتتار. كوپشىلىكتىڭ ىقپالىندا وڭاي بوي ۇسىناتىن جانە جاناشىر ادامدار, قاراپايىم ادامدار جانە قازىرگى ارەكەتتەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر ماقساتى جوق ادامدار بولۋى مۇمكىن.
ەگەر ادام راقىمشىلىق جاساۋ بويىنشا ءىستى توقتاتۋعا قارسىلىق بىلدىرسە, وندا ءىس سوتقا جىبەرىلۋگە ءتيىس, ال ول ايىپتاۋ دا, اقتاۋ دا ۇكىمىن شىعارا الادى. سونىمەن قاتار راقىمشىلىق جاسالاتىنداردىڭ تىزىمىنە: جاپپاي تارتىپسىزدىكتەردى ۇيىمداستىرۋشىلار, بيلىكتى اسىرا پايدالانعان ادامدار, رەتسيديۆيستەر, زورلىق كورسەتۋشىلەر, تەرروريستەر مەن ەكسترەميستەر, ياعني قىلمىسكەرلەردىڭ ەڭ قاۋىپتى بولىگى جاتپايدى. ايىپتالعان ادامدارعا ازاپتاۋدى قولدانعان كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە دە راقىمشىلىق اسەر ەتپەيدى.
راقىمشىلىق وڭالتۋ ارەكەتى بولىپ تابىلمايتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ول گۋمانيزم اكتىسى بولا وتىرىپ, تەك قىلمىسكەردى جازادان بوساتۋعا نەمەسە ونىڭ مەرزىمدەرىن قىسقارتۋعا باعىتتالعان, ياعني راقىمشىلىق جاساۋ ادامدى اقتامايدى. راقىمشىلىق جاساۋ بويىنشا قىلمىستىق ءىستى توقتاتۋ اقتالمايتىن نەگىزدەرگە جاتادى.
زاڭ پراكتيكاسىندا راقىمشىلىق اكتىلەرى تەك ءتىرى ادامدارعا قاتىستى قولدانىلادى, سەبەبى وعان راقىمشىلىق جاساۋ اكتىسىن قولدانۋ ءۇشىن, راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى كەلىسىم قاجەت.
ەگەر راقىمشىلىق جاساۋدىڭ كەيبىر شارتتارىنا توقتالاتىن بولساق, وندا العاش رەت وسى «راقىمشىلىق تۋرالى» زاڭ الدىڭعى راقىمشىلىق اكتىلەرىندە قولدانۋدى شەكتەيتىن باسقا دا مىندەتتى شارتتاردى – باسقا قىلمىستارمەن جيىنتىقتىڭ بولماۋى, جازانى وتەۋ ورنىنىڭ وڭ سيپاتتامالارىنىڭ بولۋى كوزدەمەيدى.
قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس راقىمشىلىق الۋشىنىڭ جاقىن تۋىستارى ونىڭ ارەكەتتەرى ءۇشىن ەشقانداي قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك موينىنا المايدى, سونداي-اق ولارعا قاتىستى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان جاقىن ادامىنا راقىمشىلىق جاساۋعا بايلانىستى ەشقانداي قۇقىقتىق شەكتەۋلەر جوق. مىسالى, قۇقىق بۇزۋشىعا راقىمشىلىق جاساۋ بولاشاقتا ونىڭ بالالارىنىڭ مەملەكەتتىك نەمەسە اسكەري قىزمەتكە كىرۋىنە كەدەرگى بولمايدى.
قابىلدانعان راقىمشىلىق تۋرالى زاڭ – ەڭ الدىمەن, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ مەيىرىمدىلىك ارەكەتى. باستاپقىدا ءار ءتۇرلى سەبەپتەردىڭ اسەرىنەن قىلمىسقا العاش رەت بارعاندار ءۇشىن وسى ماعىنادا قالاندى. سوتتالعانداردىڭ كوپشىلىگى قازىردىڭ وزىندە وكىنىش بىلدىرۋدە, بۇل ادامداردىڭ نە ىستەگەندەرىن تۇسىنگەندىگىن كورسەتەدى. ەندى قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مىندەتى – ازاماتتاردىڭ ءتيىمدى الەۋمەتتەنۋىن قامتاماسىز ەتۋ, راقىمشىلىققا ۇشىراعان ادامداردى قالىپتى ومىرگە قايتارۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋ.
ەرمەك ءابدىراسۋلوۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
