– ارىپتەستەر اراسىندا گۇلزەينەپ سادىرقىزى «ايدى اسپانعا شىعارىپ شەراعامنىڭ 90 جىلدىعىندا باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى» دەگەن دۇرىلدەگەن اڭگىمەنىڭ ارىنى ءالى كۇنگە دەيىن باسىلماي تۇر. ءبىز مۇنى قالام ۇستاعان قاۋىمنىڭ وزىڭىزگە دەگەن شىنايى قۇرمەتى مەن شىن ىقىلاسى دەپ ويلايمىز. تاعى دا... قۇتتى بولسىن ايتامىز!
– راحمەت. كوپ قۇتتىقتاۋ, ماداقتاۋ ەستىدىم, ەستىپ تە جاتىرمىن... «انا ءتىلىنىڭ» باس رەداكتورى, بەلگىلى قالامگەر قالي سارسەنبايدىڭ باس بايگەگە قاتىستى شەراعامنىڭ تۋعان جەرى جۋالىدا ماعان ارناپ ايتقان «بۇگىن راسىندا دا اقيقاتتىڭ اق تۋى كوتەرىلدى. شەراعاڭنىڭ اتى اتالعان جەردە تەك شىندىق ءجۇرۋى كەرەك قوي. شىركىن, شەراعاڭنىڭ رۋحى» دەگەن ءسوزى ۇنادى. راسىندا دا, شىندىق اتاۋلىنىڭ الماس قىلىشىنداي جارقىلداعان شەرحان مۇرتازانىڭ اتىنداعى بايگەگە – ۇلى دۇرمەككە قوسىلعانداعى بار ويىم, ۇلى سۋرەتكەردىڭ, ۇلاعاتى ۇلان-عايىر ۇستازىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرۋگە ارنالعان يگى شارادان شەت قالماي, ىلتيپاتپەن ۇلەس قوسۋ عانا بولاتىن.
وتە تانىمال ءبىر اعامىز سول تويدا ماعان الايا كوز تاستاپ, مەنى تانىمايتىنىن اڭعارتىپ, مىسالى, «مەنى كۇللى قازاق بىلەدى, سەن كىمسىڭ, قايدان شىققانسىڭ؟» دەگەندى استارلاماي اشىق جەتكىزدى. قاتتى ىڭعايسىزدانىپ قالدىم. «مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بۇرىنعى ءتىلشىسىمىن, شەراعاڭنىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرىمىن» دەدىم. الگى كىسى ساباسىنا تۇسكەن سىڭايلى. شىركىن, «ەگەمەننىڭ», شەراعامنىڭ مىسى-اي دەسەڭىزشى, ايتپەسە, الگى اعامىز تاپتاپ كەتۋگە ءازىر تۇر. ەندى ءبىرى «باس جۇلدەنى قالاي الدىڭ...» دەۋدەن دە تايىنبادى. سوندا قالاي باس جۇلدەنى وزدەرىنەن باسقالار الماۋى كەرەك پە... تۇسىنبەدىم...
– قاراقىزدىڭ «ەگەمەن قازاقستاندا» قارا قىلدى قاق جارىپ, اقيقاتتىڭ جارشىسى بولعانىن بىلمەيتىن بولدى عوي ول اعامىز. ال جارايدى, بىلمەيتىندەرگە بىلدىرەيىك, جالپى ءسىز «ەگەمەن قازاقستانعا» قالاي كەلدىڭىز, اڭگىمەنى سودان باستايىقشى؟!
– وسى كيەلى شاڭىراقتا تابان اۋدارماي 45 جىلدان استام ۋاقىت قىزمەت ەتىپپىن. «سوتسياليستىك قازاقستانعا» تارىداي بولىپ كىرىپ ەدىم, «ەگەمەن قازاقستاننان» تاۋداي بوپ... زەينەت دەمالىسىنا شىقتىم دەيتىنىم بار. تۋعان اۋىلىم اقتەرەكتەن مەكتەپ ءبىتىرىپ الماتىعا شىققانداعى بار ويىم – ەكونوميست-قارجىگەر بولۋ ەدى. بايقاۋدا بالىم جەتپەدى. ءبىر جىلدى قۇر وتكىزگەنشە دەپ ستەنوگرافيستەر ۋچيليششەسىنە ءتۇستىم. ۇزدىك ءبىتىردىم. وقۋدى تامامداعان 30 قىزدىڭ ىشىندە ءۇش قىز عانا ناعىز ستەنوگرافيستكا دەگەن اتاق الدىق تا, قالعاندارى ماشينكا باسۋمەن شەكتەلدى. ول كەزدە بۇگىنگىدەي جۋرناليستەردىڭ قولىندا ديكتوفون جوق. بارلىق جينالىس, سەزد, تالقىلاۋدى ستەنوگرافيست ماماندار عانا حاتتايتىن. قازاق راديوسىنىڭ «شالقار» رەداكتسياسىنا جولدامامەن كەلىپ, ىسكە قىزۋ كىرىسىپ كەتتىم. بىردە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى تالعاردا وتكەن سوت پروتسەسىنىڭ ستەنوگرافياسىن ءتۇسىرىپ بەرۋىمدى ءوتىندى. تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ جاساعان قىزمەتىم قاتتى ۇناعانى عوي, سول كەزدەگى گازەت رەداكتورى ساپار بايجانوۆ جۇمىسقا ماماندىعىم بويىنشا ويلانباستان قابىلدادى. سويتسەم, جاستارى جەتپىستەن اسقان رەداكتسياداعى قوس اپاما «ورنىن باسار» كەرەك بوپ تۇرعان ءسات ەكەن. قازاق ستەنوگرافياسىنىڭ نەگىزىن سالعان دانابيكە بايقاداموۆا مەن ايگىلى مەملەكەت قايراتكەرى وراز يساەۆتىڭ كەلىنى ءماريام يساەۆانىڭ كاسىبي شەبەرلىك تاربيەسىن كورىپ ۇلگەردىم.
– كۇندەلىكتى شىعاتىن رەسپۋبليكاداعى باس باسىلىمنىڭ ستەنوگرافيسىنە تىلشىلىك جازۋ-سىزۋعا ءسىڭىسۋ وڭاي بولا قويماسى انىق. ۋاقىت تاپشىلىعىن قالاي جەڭىپ جۇرگەنسىز؟..
– كىشكەنتايىمنان ادەبيەتكە قۇمارلىعىم ءبىر توبە, قان مايداندا كوپ قيىندىق كورگەن سوعىس ارداگەرى اكەم جارىقتىق وتە ساۋاتتى كىسى بولاتىن, اۋداندىق گازەتتەن باستاپ, ەلىمىزدەگى بارلىق گازەت-جۋرنالعا ءبىر ايلىعىن تولەسە دە ءبىرىن قالدىرماي جازىلىپ تۇراتىن. ول باسىلىمداردى ءبىز دە «كەمىرىپ» وقىدىق. وسىنىڭ بارلىعى مەنىڭ شىعارماشىلىق ورتاعا تەز بوي ۇيرەتۋىمە سەپتىگىن تيگىزدى. تالپىنىپ, ىزدەنىپ ماقالا جازا باستادىم. ءوزىمىزدىڭ قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن سىرتتاي وقىپ ءبىتىرىپ تە الدىم. ارا-تۇرا اڭگىمە جازۋعا ۋاقىت تاپتىم... گازەتتەگى ەكىنشى رەداكتورىم بالعابەك قىدىربەك ۇلى, ول كەزدە ءبىرىنشى ورىنباسار قىزمەتىندە ەدى, مەنىڭ جۋرناليستىك تالابىمدى بايقاپ قالدى دا بىردە وزىنە شاقىردى. «قاراعىم, جازعاندارىڭدى وقىپ ءجۇرمىز, جاپ-جاقسى دۇنيەلەر, وكىنىشتىسى... سەنى بولىمگە قىزمەتكە الا المايمىز. ءتىلشى تابىلار, بىراق سەندەي ستەنوگرافيست مامان تابا المايمىز. دەگەنمەن ساعان «ستەنوگرافيستكا-جۋرناليست» دەگەن كۋالىك بەرەيىك, ءتيىستى ورىنداردان دەرەك العانىڭا جەڭىل بولسىن. جازۋىڭدى دا توقتاتپا» دەدى. قىزمەتتە قاتال وتە كىرپياز ءارى توڭىرەگىندەگى قىزمەتكەرلەرىنە وتە ءادىل قاراعان بالعابەك اعا – گازەتتەگى ەكىنشى رەداكتورىم, جارىقتىق انام دۇنيە سالعاندا ءۇشىنشى رەداكتورىم شەرحان اعا ەكەۋى ۇيگە كوڭىل ايتىپ كەلدى. سونداعى بالعابەك اعانىڭ ايتقانى ەسىمدە قالىپتى: «گۇلزەينەپ, اينالايىن, ساعان وبال جاساپپىن... مىنا شەرحان مەنىڭ قاتەلىگىمدى تۇزەدى...
– ال ەندەشە, مىنە... ءۇشىنشى اقيىق رەداكتورىڭىزدىڭ اۋىلىنا دا ات باسىن تىرەلىك, ءسىزدىڭ باسىلىمداعى «جاسىنداي جارقىلدايتىن» كەزىڭىز دە وسى تۇس قوي, قاتەلەسپەسەم...
– سەڭ سول ءۇشىنشى رەداكتوردىڭ كەلۋىمەن بۇزىلدى عوي... مەن عانا دەيسىز بە, سول جىلدارى قانشاما قازاقتىڭ مىقتى جۋرناليستەرى وسى گازەتتەن تۇلەپ شىقتى, قۋاتى توڭكەرىس جاسايتىن قانشاما ماقالا دۇنيەگە كەلدى. گازەتىمىز ناعىز تاريحي قۇبىلىستىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى. قانشاما قوعامدىق, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار ايلاپ-جىلداپ شەشەتىن ۇلتتىق مۇددەگە قاتىستى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى ءبىر عانا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى – ونىڭ قايسار رەداكتورى قىسقا مەرزىم ىشىندە «توڭكەرىپ, شەشىپ» تاستادى. حالىقتىڭ اۋزىندا «ەگەمەن» مەن «شەرحان, شەراعا...» ءجۇردى. بۇگىنگى «شەراعاڭنىڭ شەكپەنىنەن شىققاندارمىز» دەيتىن ءبىر بۋىن ءدال سول جىلدارى قانات قاققاندار. قىزمەتكەرلەرىن تىڭ تاقىرىپتار, كۇيىپ تۇرعان پروبلەمالار جازۋعا ۇندەپ, ء«تىرى دۇنيەلەر... ءتىرى دۇنيەلەر اكەلىڭدەر» دەپ وتىراتىن ەدى, جارىقتىق, رەداكتورلاردىڭ رەداكتورى اتانعان شەراعامىز. كوپ ۇزاماي-اق گازەت باسقا رەڭك الا باستادى. «سق-نىڭ» سىرەسكەن سەڭىن بۇزىپ: «سەندەر جازۋىن جازىپ, ايتۋىن ايتساڭدار, باسپاسام ماعان سەرت» دەپ, جوعارى جاققا جالتاقتاماي, «ۇلكەن ۇيمەن» اقىلداسپاي نەبىر وتكىر پروبلەمالىق ماقالا, فەلەتونداردى باسىپ, ورتالىق كوميتەتكە شاقىرسا ءوزى بارىپ, ماقالانى دا, اۆتوردى دا قورعاپ شىعاتىن.
– ءجۋرناليستى تانىتاتىن ونىڭ جازعانى عوي, ءسىز بەن ءبىز بۇل قاعيدانى جاقسى بىلەمىز. تالابى دا تالعامى دا زور قالامگەردىڭ نازارىنا ءسىز قالاي ىلىكتىڭىز؟ ول كەزدە بۇرىنعى ءارى پارتيانىڭ, ءارى مەملەكەتتىڭ ۇنقاعازىنا اينالعان باس گازەتىمىزگە قىز بالالاردى تەحنيكالىق قىزمەتكە قابىلداماسا, تىلشىلىككە الۋدىڭ قيىندىقتارى بولعانى باسى اشىق جايت ەدى عوي؟!
– مەنىڭ ەڭ العاشقى «ايەل جانى» اتتى اڭگىمەم «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە شەرحان مۇرتازا سوندا رەداكتور بولىپ تۇرعان كەزدە باسىلدى. كەيىن ءبىزدىڭ گازەتكە رەداكتور بولىپ كەلگەندە بۇعان دەيىن جۇزبە-ءجۇز كەزدەسپەگەن اعامىز كەزىندە اڭگىمەمدى جىلى قابىلداسا كەرەك, «ە, سول اڭگىمەنى جازعان سەن بالا ەكەنسىڭ عوي» دەپ, قاباعىن كەرىپ تۇرىپ ايتقانى بار. كوپ ۇزاماي شەراعاڭ ءوزى جاقسى كورەتىن, اق مىلتىق جۋرناليست قاينار ولجايدى شاقىرىپ: «وسىندا ىستەيتىن انا گۇلزەينەپتىڭ ايەل تۋرالى جازعان جاقسى ءبىر اڭگىمەسىن بىلەمىن. سول بالاعا ايەل تاقىرىبىنا قاتىستى تاپسىرما بەرىپ كورشى» دەگەن عوي. ءوزىم ءۇشىنشى پەرزەنتىمدى اۋىر بوسانىپ, پەرزەنتحاناداعى سوراقى جاعدايدى باسىمنان وتكىزىپ, جۇمىسقا جاڭا عانا شىققان كەزىم. «پەرزەنتحانا پەردەسى... تالاي سىردى بۇركەپ تۇر...» دەگەن سەريالى ماقالام گازەتتىڭ ءۇش نومىرىنە باسىلدى. شەراعاڭ سوسىن قاينارعا: «ەندى شوپان ايەلىنىڭ پروبلەماسىن كوتەرىپ كورسىنشى» دەپ سالەم ايتىپتى. اۋىلدا وسكەن ءارى قويشىنىڭ كەلىنى بولعاندىقتان, شوپان ايەلىنىڭ بەينەتىن جاقسى بىلەمىن, «ايدالادا اق وتاۋ...», سوسىن كوپبالالى انالار تۋرالى «اتى عانا ارداقتى ما؟» دەگەن كولەمدى پروبلەمالىق ماقالالارىم جارىق كوردى. ەندى تاعى ءبىر تاپسىرما بەرگىسى كەلىپ شاقىرعاندا قاينار: «شەراعا, قىزىقسىز, ول كىسى تەحنيكالىق قىزمەتكەر, تاپسىرما بەرۋگە قۇقىمىز جوق, ودان دا حات بولىمىنە ءتىلشى ەتىپ الىپ, جۇمساي بەرەيىك تە» دەيدى. «ە, مۇنىڭ ءجون ەكەن, بۇل بالاعا وبال جاسامايىق» دەپ, سوزگە كەلمەي مەنى بولىمگە الدى. شەراعاڭ مەنى ابدەن سىناپ, ءوز ەلەگىنەن وتكىزىپ, جاراۋ اتتاي دايىنداپ بارىپ, ادەبي قىزمەتكەر ەتىپ العانىنا ارادا وتىز جىل وتسە, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارا شاڭىراعى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءبىر عاسىرلىق جىلناماسىندا جارتى عاسىرعا جۋىق شەجىرەسىنە تىكەلەي كۋا بولعانىم, وعان حال-قادەرىمشە ۇلەسىمدى قوسۋىم – اركىمنىڭ پەشەنەسىنە جازىلا بەرمەيتىن مۇمكىندىك, باق دەپ بىلەمىن.
– وسى ورايدا «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» كۇللى ۇجىمى – بۇرىنعى, كەيىنگى بۋىنى وسى كۇنگە دەيىن استە اۋزىنان تاستامايتىن سىزگە قاتىستى «قىزىل شاپان» تۋرالى ەستەلىكتى جاڭعىرتۋدىڭ ورايى كەپ تۇر, قالاي قارايسىز؟
– ءيا, ءيا... ول دا ءبىر قىزىق داۋرەن, ۇمىتىلماس كۇندەر! بىردە گازەتتە باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, بەلگىلى قالامگەر مارقۇم سابىرجان شۇكىردىڭ «كىشى وكتيابر» دەگەن اتاقتى سىن ماقالاسى جارىق كوردى. وندا الماتى وبلىسى, شەلەك اۋدانى سارىبۇلاق كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى زاڭسىز قىزمەتىنەن العاندىعى جونىندە ايتىلىپ, اۆتور ءوز كەيىپكەرىن اقتاپ شىعادى. ماقالا ورتالىق كوميتەتتە قارالىپ, كەڭشار ديرەكتورى قايتا قىزمەتىنە كىرىسەدى. مىنە, سول كەڭشار باسشىسى «سق»-عا العىسى رەتىندە بۇكىل ۇجىمدى اۋىلعا شاقىرىپ, وقىرماندارمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىردى. كەزدەسۋگە تەك شىعارماشىلىق توپ بارماق. سابىرجان اعاي ماعان كەلىپ: «قاراقىز, كەزدەسۋگە سەن دە ءجۇر. شەراعاڭا ءالى ۇيرەنىسە الماي جاتىرمىز... ۇجىم شەراعاڭمەن العاش رەت كەزدەسۋگە بارا جاتىر. وقىرماندارعا دومبىرامەن ءان سالىپ بەرسەڭ... – دەپ قولقالادى. ءوزىم دە دەكرەتتىك دەمالىستان جاڭا شىعىپ, ۇجىمدى ساعىنىپ كەلگەن كەزىم, كەلىسە كەتتىم.
بىلايشا ايتقاندا, الىستاعى ءبىر اۋىلدا وقىرماندارمەن كەزدەسۋدەن كەيىنگى داستارقان باسىندا «شەراعاڭمەن كەزدەسۋ... ۇجىمنىڭ باس رەداكتورىمەن العاش رەت جاقىن جۇزدەسۋى» دەيىكشى... باستالدى. جۇرت تىم-تىرىس. توردە شەراعاڭ مەن شەلەك اۋدانى دوكەي باسشىلارىنىڭ ءبىرى وتىر. اندا-ساندا عانا شەراعاڭ ءفوتوتىلشى سيەز باسىبەكوۆ اعايدى «بۇل سىرىم دات ۇلىنىڭ ۇرپاعى...» دەپ سوزگە تارتادى. انشەيىندە وتىرىستاردا ءازىل-قالجىڭنىڭ مايىن تامىزاتىن اعايلار موماقان. شەراعاڭنىڭ مىسى-اي... ءانشى نۇرلان ونەرباەۆ اراسىندا گيتارامەن ءان سالىپ قويادى. سودان ءبىر كەزدە شەراعاممەن قاتار وتىرعان اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ الدىنا ىستىق شاي قۇيىلىپ كەتپەسى بار ما. توراعا وتە ىڭعايسىز جاعدايدا. ەشكىم ء«لام-ميم» دەمەيدى.
مەن ءوزى مىنەزىم اشىق, ءازىل-قالجىڭ جانىما جاقىن بولعاندىقتان, ەشكىمدى جاتىرقاماي ەركىندەۋ سويلەيتىنىم بار. كەيدە وسى مىنەزىمنىڭ پايداسى بولسا, كەيدە ارتىق كەتىپ قالدىم با دەپ ءوزىمدى جەك كورەتىن كەزدەرىم دە جوق ەمەس. داستارقان باسىندا ءولى تىنىشتىق. مىنا ۇنسىزدىككە شىداماي, نە بولسا ول بولسىن دەدىم دە: «اۋ, توراعا, كۇيىپ قالعان جوق پا؟ امان با؟ بولماسا ەرتەڭ «سق»-نى ايىپتاپ جۇرەرسىز», – دەگەنىم سول ەكەن, ازەر تىعىلىپ وتىرعان جۇرت دۋ كۇلسىن. شەراعاڭنىڭ ەركەلەي كۇلەتىن كۇلكىسى بار ەكەن, توقتاماي ك ۇلىپ جاتىر. سودان اڭگىمەنى ءىلىپ الىپ, اتتىڭ باسىن جىبەرەيىن. ءبىر كەزدە شەراعاڭ: «ۆولچيتسا! مىنا بالا قاسقىر عوي...» دەپ سۇق ساۋساعىمەن اسقان ريزالىقپەن مەنى نۇسقادى. ودان ءارى ەركىنسىپ, اراسىندا دومبىرامەن دە, گيتارامەن دە ءان سالىپ قويامىن. وتىرىس قىزىپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمە كەتتى. شەراعاڭ تاتارشا ءان ايتىپ, ءبىر ەستە قالارلىقتاي ادەمى كەش بولدى.
قايتىپ كەلەمىز. گۋ-گۋ اڭگىمە. كوڭىلدىمىز. جولعا سارقىت العانبىز. ارامىزدا سول اۋداننىڭ قىزى, ءتىلشى, مارقۇم ساۋلە ءىلىمتونوۆا: «جىگىتتەر, وسى كۇرە جولدىڭ بويىندا بۇركىتتىڭ ەسكەرتكىشى قويىلعان سۋاعارعا توقتاپ, ءبىر دەمالىپ الساق» دەگەن. مەجەلى جەرگە جەتىپ, جىگىتتەر سارقىتقا باس قويعاندا, سۋ الۋعا الاڭقايعا شىقساق, شەراعاڭنىڭ كولىگى تۇر. بۇرىنعىداي ەمەس جىگىتتەرىمىز دە باتىلدانىپ العان, شەراعاڭدى قاۋمالاپ ورتاعا الىپ, تۇرا-تۇرا قالدى. شەراعام جۇرگىزۋشىسىنە «شاپاندى اكەلشى» دەدى. جۇرگىزۋشى جۇگىرىپ بارىپ اكەلە قويدى. سوسىن جايلاپ: «ال جىگىتتەر, بۇگىنگى كەزدەسۋ دە, وتىرىس تا جاقسى ءوتتى. قىزىم, بۇگىن سىزگە وتە ريزا بولدىم. باياعىدا نارىنقولدان ءبىر توپ جازۋشى كەلە جاتىپ, وسى بۇركىتتىڭ باسىندا عابەڭ – عابيت مۇسىرەپوۆ ۇلكەن جيىننان كيىپ كەلە جاتقان شاپانىن, «وسى قارابالاعا كيگىزسەم» دەپ, يىعىما جاپقان ەدى. بۇگىن مەن سول ءداستۇردى جالعاستىرىپ, شاپانىمدى قاراقىزعا جاپسام دەيمىن. ايتىڭدارشى, بۇگىن وسى قىزىمىز وتىرىستى گۇلدەندىرىپ جىبەردى ەمەس پە» دەپ يىعىما قىزىل شاپانىن جاپتى.
– راسىندا دا عاجاپ ەستەلىك... كوزى قاراقتى قاۋىم, ونىڭ ىشىندە قالامداس-ارىپتەستەرىڭىز سوناۋ 1991 جىلعى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ءسىزدىڭ لەنينگراد شاھارىنا بارىپ «تۋ ەتۋ مەن تۇل ەتۋ» اتتى جازعان سەريالى ماقالاڭىزدىڭ ءدۇمپۋىن وسى كۇنگە دەيىن ۇمىتقان جوق. بۇگىن سول ءبىر قىزىقتى وقيعانى ەسكە العانىمىز ورىندى بولار دەيمىن؟!
– 1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراپ, سوتسياليستىك جۇيە كۇيرەپ, رەسپۋبليكالار تاۋەلسىزدىك الا باستاعان تۇستا تاريحي تۇلعالار تۋرالى ارقيلى پىكىر ايتىلا باستادى. وسى ارادا سانكت-پەتەربۋرگتەگى جامبىل اتىنداعى كوشەنىڭ اتىن وزگەرتۋ كەرەك دەگەن بەلگىلى ءبىر توپتىڭ ەلدى دۇرلىكتىرگەن كەلەڭسىز پىكىرلەرى تۋرالى قازاق راديوسىنىڭ كەزەكتى حابارىنان ەستىپ قالدىم دا, رەداكتسياعا جەتكىزگەنىم سول, شەراعام ىسساپارعا اتتاندىردى دا جىبەردى. ءبولىم باستىعىم بەلگىلى جۋرناليست رىسبەك اعا سارسەنباي ۇلى جامبىل بابامىزدىڭ زيراتىنان «قانداي زامان بولادى, شۇبەرەككە ءبىر ۋىس توپىراق ءتۇيىپ الۋىمدى» ءوتىندى. سول توپىراقتى ومىردە كورمەگەن جات قالادا كەزىندە سوعىستا «لەنينگرادتىق ورەندەرىم» اتتى ۋىتتى جىرى ەلگە قورعانىس-قالقان بولعان جامبىل اتىنداعى كوشە بويىنداعى گۇلزاردا ءوسىپ تۇرعان جاس تالدىڭ تۇبىنە سالىپ تۇرىپ, ارۋاقتاردان ەندىگى بەيبەرەكەتسىزدىكتەن اتامىزدى قورعاۋعا نيەت ەتتىم. سودان سالىپ ۇرىپ, لەنينگراد قالالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى ونوماستيكا جونىندەگى كوميسسياعا كەلسەم گ.نيكيتەنكو دەگەن: «ەگەر لەنينگراد قالاسىنىڭ اتى وزگەرىپ جاتسا, جامبىل كوشەسىنىڭ اتى ءوز-وزىنەن الىنىپ قالادى. ال 1978 جىلى بەرىلگەن ءا.مولداعۇلوۆا اتىنداعى كوشەنى مىندەتتى تۇردە وزگەرتەمىز. سەبەبى بىزدەر وسى ەسىمدى ايتقاندا دا, جازعاندا دا قاتتى قينالامىز. ول قىزعا ىلىنگەن تاقتا دا جەتكىلىكتى. ال جامبىل كوشەسىنىڭ الىنۋ-الىنباۋى تۋرالى بۇرىنىراقتا ءسوز بولعانى راس. ءبىزدىڭ ادەبيەتشىلەر «ولەڭ اۋدارما, ونى كىمنىڭ جازعانى بەلگىسىز» دەگەندى ايتۋدا» دەپ سايراپ تۇر. شامام كەلگەنشە ايتىسىپ, وسى كوشەگە يەلىك جاسايتىن اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىندە بولىپ, جاعدايدى ايتتىم. قاراقىزدىڭ قازاقستانعا قۇر قايتپايتىنىن سەزدى عوي دەيمىن, ونداعىلار دا جەرگىلىكتى حالىقپەن بىرگە ەكەنىن ايتىپ, شات-شالەكەيى شىقتى.
وسى ەكپىنمەن ءاليا وقىعان ءا.مولداعۇلوۆا اتىنداعى №140 ورتا مەكتەپكە بارايىن. مۇراجاي بولعان سىنىپقا كىرگەنىمىزدە وقۋشىلار مۇرنى تەسىلىپ, اۋزى ويىلعان, بەتى سىزىلعان باتىر اپكەمىزدىڭ بيۋستىنە كەزەك-كەزەك سەكىرىپ ءمىنىپ, تايراڭداپ ءجۇر. مۋزەيدىڭ بۇكىل زاتتارىن راديورۋبكاعا تىعىپ تاستاعان. ديرەكتوردىڭ تەرىس ارەكەتتەرىن ايتىپ, لەنينگراد قالالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى مۋزەي مەن كوركەمسۋرەت ونەرى باسقارماسىنىڭ باستىعى ب.نازارتسەۆ دەگەنگە كىرىپ, ءوزىم كۋا بولعان سوراقى جاعدايدى جەتكىزدىم. كوزى اتىزداي بولدى. اقتالىپ الەك. قىسقاسى, «ەگەمەن قازاقستاندا» 1991 جىلى 30 تامىزدا جاريالانعان «تۋ ەتۋ مەن تۇل ەتۋ» اتتى سەريالى ماقالام ەلىمىزدە دە, رەسەيدە دە ۇلكەن قوعامدىق پىكىر تۋعىزدى. كوپ ۇزاماي قۇرامىندا كراسنوگۆاردەيسك اۋداندىق مادەنيەت كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى, سول اۋداننىڭ حالىققا ءبىلىم بەرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بار ارنايى دەلەگاتسيا الماتىعا كەلىپ, ەكى ماسەلە دە شەشىلدى. بۇگىندە «بۇل تۇيىق كوشە – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا لەنينگرادتىقتاردىڭ ەرلىگىن جىرلاعان قازاقتىڭ ۇلى اقىنى جامبىل جاباەۆتىڭ قۇرمەتىنە اتالعان» دەگەن تاقتا ءىلىنىپ, ءوزىمىز كورگەن گۇلزاردا جامبىل بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشى ورنىقتى.
– ارينە, كەرەمەت, مىنا ءىسىڭىز ەرلىككە بارا-پار... مەنىڭ تاڭعالىپ وتىرعانىم – بارلىق تىلشىلىك ىستەرىڭىز ايبىندى باس رەداكتور شەراعامنىڭ اقيقات جولىنداعى رەداكتورلىق كۇرەسىمەن سونداي ءبىر جاراسىمدى ۇيلەسىپ تۇرعاندىعى!
– ايتپاڭىز, اقىرى باستاپ قالدىق, ودان كەيىنگى جىلدارى 21 جاستاعى بەيكۇنا قىزدىڭ قازاسىنا وراي «سوقتاسى سولقىلداعان سىزداۋىق» اتتى سىن ماقالام دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىن تاۋبەسىنە تۇسىرگەن. سول كەزدەگى ءباسپاسوز ءمينيسترى التىنبەك سارسەنباەۆ «ەگەمەننىڭ» سول ءنومىرىن قولىنا ۇستاپ تۇرىپ, تالاي باسىلىمعا ۇلگى ەتتى. ماقتاندى دەمەڭىز... قانداستارىمىزدىڭ پروبلەماسى تۋرالى «كوش-كەرۋەن كەرى بۇرىلىپ كەتپەسە ەكەن...» دەگەن ماقالامنىڭ نەگىزىندە پارلامەنتتە دەپۋتات اكىم ىسقاقتىڭ باستاماسىمەن تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە زاڭ ءماتىنى قابىلداندى. مينيستر كورجوۆا شاراسىزدىعىن مويىندادى. قانداستارىمىز تاريحي وتانىندا تۇڭعىش رەت وزدەرىن ءوز ەلىندە جۇرگەندەي سەزىندى! «مانشۇك نەگە ەكى رەت جەرلەندى؟» دەگەن ماقالاممەن تانىسسىز با؟ نەگە ەكى رەت جەرلەندى, ا؟ اينالىپ كەلگەندە وسىنىڭ ءبارى-ءبارى داڭقتى شەراعامنىڭ رەداكتورلىق مەكتەبىنىڭ ارقاسى!
– سوڭعى ءبىر ساۋال, ءجۋرناليستىڭ قولىنان قالامى تۇسپەيتىنى اقيقات... دەي تۇرعانمەن ءدال قازىر نەمەن شۇعىلدانىپ ءجۇرسىز, قاي باعىتتا قالام تەربەپ, نە جازىپ ءجۇرسىز دەگەندەي؟
– ايەل ءجۋرناليستىڭ قاي كەزدە قولى بوس بولعان دەيسىز؟ جاس كەزىمىزدە بالا-شاعانىڭ, وتاعاسىنىڭ تاماعىن تويدىرىپ, ودان سوڭ ىدىس-اياقتى جۋىپ بولعان سوڭ, ءتۇن اۋعانشا سول اس ۇيدە جايلانىپ وتىرىپ الىپ, ەرتەڭگى نومىرگە سالىناتىن ماقالامىزدى جازۋشى ەدىك... قازىر قولىمىز ۇزارعان سەكىلدى, بىراق تىرشىلىكتىڭ قولبايلاۋى شاش-ەتەكتەن. نەمەرەلەرگە ەمىرەنەسىڭ... اڭگىمە جازىپ ءجۇرمىن! ۇستاز اتىنا كىر كەلتىرمەۋگە قۇلىقتىمىز. قولىم قالت ەتكەندە ءۇيدىڭ ماڭىنداعى ەسەنتاي وزەنىن جاعالاپ, الاتاۋدى بەتكە الىپ سەرۋەندەيمىن. ەسىمە امەريكا تۇسەدى... «ەگەمەننىڭ» ارقاسىندا نيۋ-يوركتە بولدىم. برودۆەيدى شارلادىم. مانحەتتەننەن كولبەي سوزىلعان جەلى برونكسقا دەيىن جالعاسىپ جاتىر. اڭىزدا ءبىر زاماندا وسى سوقپاقپەن ءۇندىس تايپاسىنىڭ جىگىتتەرى سۋاتقا مال ايداعان دەيدى. ەسەنتاي وزەنىن جاعالاپ تاۋعا قاراي ءبىر زاماندا ءبىزدىڭ اتالارىمىز دا مال ايداعانى اقيقات. ۇقساستىقتى ايتامىن. اڭگىمەگە جەلى مە, جەلى...
– گۇلزەينەپ سادىرقىزى, ساليقالى اڭگىمەڭىز ءۇشىن ۇلكەن راحمەت, جازارىڭىز كوبەيسىن!
تالعات ءسۇيىنباي,
ارنايى «ەgemen Qazaqstan» ءۇشىن
الماتى
