تاريحقا ۇڭىلەتىن بولساق, كوكشەتاۋ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى سوناۋ 1962 جىلى 25 شىلدەدە, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ №563 قاۋلىسى بويىنشا اشىلعان. وبلىستا جاڭا كەڭشارلار ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان كەز بولاتىن. ءبىلىم وشاقتارى كوبەيە ءتۇستى, سوعان وراي مۇعالىمدەرگە دەگەن سۇرانىس تا ءوستى. كوكشەتاۋدا مۇعالىمدەر دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اشىلۋى ءوڭىردىڭ مادەني جانە قوعامدىق وڭىرىندەگى ماڭىزدى وقيعا بولدى. العاشقى وقۋ جىلى 1962 جىلدىڭ 10 قىركۇيەگىنەن باستالىپ, ءۇش ماماندىق بويىنشا ستۋدەنتتەر قابىلدادى. ايماقتا پەداگوگ كادرلارمەن قاتار, ونەركاسىپ پەن قۇرىلىسقا دا ماماندار دايارلاۋ باستالدى. جوعارى ءبىلىم جۇيەسىندەگى جاڭعىرۋدىڭ ناتيجەسىندە 1996 جىلدىڭ 23 مامىرىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ №143 بۇيرىعىمەن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى, س.سادۋاقاسوۆ اتىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى, قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيليالى بىرىگىپ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ قايتا قۇرىلدى.
بۇگىندە باكالاۆرياتتىڭ 58 ماماندىعى, ماگيستراتۋرانىڭ 40 جانە PhD-دوكتورانتۋرانىڭ 10 ماماندىعى, سونداي-اق 10 سالادا 28 باعىت بويىنشا وقىتۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 20 كافەدراسىندا بىلىكتى دە جوعارى ساناتتى 400-گە جۋىق وقىتۋشى-پروفەسسور ەڭبەك ەتەدى. ولاردىڭ ىشىندە 20 عىلىم دوكتورى, 20 پروفەسسور, 90 عىلىم كانديداتى, 214 ماگيستر, 23 PhD دوكتورى وسكەلەڭ ۇرپاققا تەرەڭ ءبىلىم بەرەدى. 37 وقىتۋشى قازاقستان رەسپۋبليكاسى «جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» مەملەكەتتىك گرانتىنىڭ يەگەرى جانە 18 وقىتۋشى الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە عىلىمي-پەداگوگيكالىق تاعىلىمدامادان ءوتىپ, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتتارى اتانىپ وتىر. بۇل – وڭىرلىك وقۋ ورىندارى ءۇشىن وتە جاقسى كورسەتكىش.
وزىندىك سارا جولى قالىپتاسقان اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بولاشاققا باعىتتالعان ماقساتتارى ايقىن, الەۋەتى جوعارى. زامان تالابىنا ساي بارلىق ءتيىستى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتىلعان ۋنيۆەرسيتەت زاماناۋي قۇندىلىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىلىم بەرۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن قالىپتاستىرىپ تا ۇلگەردى. 2000 جىلدان باستاپ جوعارى وقۋ ورنى وقۋ-ادىستەمەلىك جۇمىس تيىمدىلىگىن باعالاۋدىڭ رەيتينگىلىك جۇيەسىنە كوشىپ, 2003 جىلى كرەديتتىك وقىتۋ ءتۇرىن, 2004 جىلدان بەرى ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىن ەنگىزگەن. سونداي-اق رەسپۋبليكاداعى وقۋ ورىندارى اراسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءۇش دەڭگەيلى وقىتۋ جۇيەسىن ەنگىزىپ, 1998 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتە العاش ماگيستراتۋرا اشىلدى.
جوعارى ءبىلىم بەرەتىن زيالى وردانىڭ ءبىر باسىم باعىتى – الىس-جاقىن ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق سالاسىندا جۇزدەن اسا سەرىكتەستىك, عىلىمي ورتالىق بار. ۋنيۆەرسيتەت جىل سايىن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق بايلانىستارىن بارىنشا ارتتىرىپ, جاڭا مازمۇنمەن تولىقتىرىپ وتىرادى.
ەندىگى كەزەكتى العان بەلەستەرىمىز بەن بىرقاتار ءتيىمدى كورسەتكىشىمىزگە ارناساق. 2013 جىلى مەملەكەتتىك اككرەديتتەۋدەن, ۇلتتىق ينستيتۋتسيونالدىق جانە مامانداندىرىلعان اككرەديتتەۋدەن وتسە, بۇگىندە 60 باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋرانىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بەس جىل مەرزىمگە سايكەستىگىن الىپ, دالەلدەپ وتىر. 2010 جىلى قىركۇيەك ايىندا اتالعان وقۋ ورنى ۇلى حارتيا كەلىسىمىنە (بولون دەكلاراتسياسى) قول قويدى. ال ەۋروپالىق جانە ەۋرازيالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر قاۋىمداستىعىنا مۇشە بولىپ ەنۋى – ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حالىقارالىق تۇرعىدان تانىلۋىنىڭ كۋاسى. وسىدان التى جىل بۇرىن, رەسپۋبليكالىق «پرەزيدەنت جانە حالىق» قوعامدىق-ساياسي گازەتىنىڭ «ۋاقىت تاڭداۋى – ۆىبور ۆرەمەني» اگەنتتىگىمەن بىرلەسكەن جوباسى بويىنشا وتكىزىلگەن جىل تاڭداۋلارىن انىقتايتىن ءداستۇرلى بايقاۋدا «جىلدىڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورنى» اتاعىنا يە بولدىق. قازىرگى تاڭدا كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى 12 پاتەنتتىڭ يەگەرى بولسا, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى 300-دەن اسا پاتەنتتىڭ اۆتورلارى. ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ەۋروپالىق جوبالار سانى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتىمىز قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىندا 4-ورىندى يەلەنىپ وتىر. 2009-2016 جىلدار ارالىعىندا تەمپۋس IV 6 جوباسى جانە جوعارى ءبىلىم الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «ەرازمۋس پليۋس كا 2» 4-جوباسىن ۇتىپ الدى. تەمپۋس 2012 I-WEB جوباسى اياسىندا «سۋ ساپاسى» عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسى دا اشىلدى. ون جىلدان استى, ەۋروپالىق ءبىلىم بەرۋ جوبالارىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن «ەۋرازيا» ەۋروپالىق باعدارلامالار ءبولىمى قۇرىلدى. 2018 جىلى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار سانىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى حالىقارالىق جوبالاردى باسقارۋ ورتالىعى قۇرىلدى.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى قويىپ وتىرعان تالاپقا سايكەس قازىر ماقسات-مۇددەمىز بەن ميسسيامىز دا وزگەرىپ, جاڭا ارناعا بۇرىلدى. ايماقتا وقۋ ورنىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, وسى ەلگە مامان دايارلايتىن بولعاندىقتان, سوعان بەيىمدەلىپ, ۇلەس قوسۋ باستى مىندەت ەكەنى انىق. ءوڭىر مەن ەلىمىزدىڭ سۇرانىسىنا سايكەس كادرلاردى ساپالى دايارلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پانارالىق جانە قۇزىرەتتىلىككە نەگىزدەلگەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جەتىلدىرۋ بويىنشا تۇراقتى جۇمىستار دا جۇرگىزىلىپ جاتىر. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «اتامەكەن» رەيتينگىسىنە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ 33 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى قاتىستى, ونىڭ ىشىندە 19-ى ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسىنا ساي العاشقى وندىققا كىردى. سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىس, پراكتيكالىق ساباقتار, وندىرىستىك پراكتيكانى وتكىزۋ ءۇشىن وقۋ ۇدەرىسىنە وندىرىستىك قىزمەتكەرلەردى تارتۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ, 81 جۇمىس بەرۋشى تارتىلدى.
ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى ۇلتتىق بىلىكتىلىك تەستىلەۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جوعارى كورسەتكىشتەر كورسەتىپ, قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا 4-ورىنعا يە بولىپ وتىر. بۇل – ءبىزدىڭ پەداگوگيكالىق ۇجىمنىڭ شەبەرلىگىن كورسەتىپ وتىرعانىنىڭ ايقىن كورىنىسى. بۇگىندە Ualikhanov University QS EECA رەيتينگىسىنىڭ توپ 300 قاتارىنا ەنگەنى ۇستازدار قاۋىمىن قاتتى قۋانتادى.
جىلدىڭ تاعى ءبىر جەتىستىگى – قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى «Ualikhanov University – پاراساتتى ۋنيۆەرسيتەت» اتتى جوبا بويىنشا رەسپۋبليكالىق بايقاۋدىڭ جەڭىمپازى اتانۋى. بيىلعى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە ارنالعان مەملەكەتتىك گرانتتار كونكۋرسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 2 180 تالاپكەر ءبىزدىڭ وقۋ ورنىن تاڭدادى.
قازىر مينيسترلىك ستۋدەنتتەردى جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا جەكەمەنشىك ينۆەستورلارعا دا, وقۋ ورىندارى ءۇشىن دە ءتيىمدى قايتارىمى بار شارتتاردى دايىنداپ جاتقان كورىنەدى. بۇعان دەيىنگى جاتاقحانا سالۋ ەرەجەلەرىندە بيزنەس-ينۆەستورلار ءۇشىن, ەكونوميكالىق احۋالعا بايلانىستى بەلگىلى كەدەرگىلەر, قيىندىقتار بولعانى راس. قازىرگى كەزەڭدە وزىمىزدە دە 1 500 ادامدىق 5 جاتاقحانانىڭ بولۋىنا قاراماستان, بۇل ءبىزدىڭ سۇرانىسىمىزدى تولىق قاناعاتتاندىرماي وتىر. وسىعان بايلانىستى بارلىق قاجەتتى قۇجاتتار, ساراپتامالاردى دايىندادىق. مۇددەلى قۇرىلىس كومپانيالارى ينۆەستورلارمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىرمىز, كەلەر جىلى قوس كەزەڭمەن 250 ورىندىق ەكى جاتاقحانا سالۋ جوسپارىمىزدا بار.
كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ, جالپى قوعام ءۇردىسىنىڭ بايلىعى, ونىڭ نەگىزگى كاپيتالى ادام ەكەنى بەلگىلى. ادام مەن قوعامدى اجىراتا المايسىڭ, ەكەۋى دە ءبىر بۇلاقتىڭ كوزىنەن ارنا الادى. مەملەكەت ادامداردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە, قۇندىلىقتارىنا سۇيەنەدى. ال وسى رۋحاني, ىزگىلىكتى قۇندىلىقتاردى جاس ۇرپاق بويىنا قالاي سىڭىرەمىز, قانشالىقتى بۇگىنگى تالاپ – ادىلەتتى دە جاڭا قوعام كەلبەتىنە لايىقتاي الامىز؟ وسى ورايدا مەملەكەت تاراپىنان جاستارعا دەگەن قولداۋدىڭ ماڭىزى زور. مەملەكەتتىك گرانت ساندارىنىڭ كوبەيۋى, بارلىق ءبىلىم-عىلىم بەلدەۋى بويىنشا شاكىرتاقىلاردىڭ ءوسۋى, اسىرەسە پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا دەگەن كوزقاراستىڭ باعىتى, اقىلى جۇيەدە وقيتىن ستۋدەنتتەرگە دەگەن نەسيەلىك جەڭىلدىكتەر, «جاس عالىم» جوباسى, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورىندارىنىڭ جاردەمى – ءبارى دە جاس ادامنىڭ تاربيە كوزى. وسى جەردە اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى ەرمەك مارجىقپاەۆتىڭ ايتارلىقتاي كومەگىن ايتىپ وتكىم كەلەدى. جىل سايىن پەداگوگيكالىق جانە مەديتسينالىق ماماندىقتارعا ارنايى گرانتتار مەن شاكىرتاقى بولىنەدى, قازىردىڭ وزىندە ولاردىڭ سانى 558 ستۋدەنتتى قۇراپ وتىر.
ايتۋلى شارالاردىڭ ءبىرى, 30 جىلعا جاقىن ۋنيۆەرسيتەتتە قازاقتىڭ تۇڭعىش عالىمى جانە ۇلى اعارتۋشىسى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قۇرمەتىنە داستۇرگە اينالعان «شوقان وقۋلارى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسى وتەدى. حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك جيىنعا الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىنەن جانە دە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن بىلىكتى عالىمدار مەن پروفەسسورلار, دوكتورانتتار مەن ماگيسترانتتار قاتىسادى. عىلىمنىڭ سان-سالاسى قامتىلعان بۇل كونفەرەنتسيادا زاماناۋي باسىم باعىتتارعا سايكەس تەوريالىق جانە ادىستەمەلىك ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقىلانىپ, باياندامالار ساراپقا سالىنادى. سونىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەت ماگيسترانتتارى مەن دوكتورانتتارى رەسەي, پولشا, لاتۆيا, گەرمانيا سىندى جانە تاعى باسقا كوپتەگەن ەلدە شەتەلدىك تاعىلىمدامادان وتەدى.
قازىرگى كەزەڭدە تاربيە, تاعىلىم, رۋحاني سانا, مەملەكەتشىلدىك, وتانسۇيگىشتىك, ەلگە قىزمەت سياقتى قاسيەتتەر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, ادىلەتتى قازاقستانعا ارنالۋى كەرەك. وسى ورايدا بۇرىنعى داڭعازالىق, كورسەتكىشتىك, جالاڭ ۇرانشىلدىقتان ارىلىپ, بۇگىنگى تالاپقا, جاستار مەنتاليتەتىنە, زامان اعىمىنا بەيىمدەلۋىمىز قاجەت. بۇل, ارينە, ىزدەنىستى, شىعارماشىلىقتى, بەيىمدىلىكتى قاجەت ەتەدى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جاڭا تۇرلەرىن ىزدەۋدە. بۇل باعىتتاعى وتكەن جىلدىڭ ماقتانىشى – قازاقستاننىڭ باسقا دا جوعارى وقۋ ورىندارى قولداعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل رەسپۋبليكالىق اگەنتتىگىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستاندا العاش رەت وتكەن «AntiParaCraft» كۆەست-ويىنىنىڭ جاڭا جوباسى. بيىل «AntiParaCraft» كۆەست-ويىنىنىڭ 2 ماۋسىمى ءوتتى. سونداي-اق پاراساتتىلىق مەكتەبى اشىلىپ, كومپلاەنس-وفيتسەر لاۋازىمى ەنگىزىلدى. بۇل ءتاسىل ءوز ناتيجەلەرىن بەردى. وقۋ ورداسىنىڭ ستۋدەنتتەرى التىنبەك اراپوۆ پەن شىڭعىس بالتاباەۆ «جاستار سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى» اتتى حالىقارالىق بەينەروليكتەر بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارى دا اتانىپ ۇلگەردى. ۋنيۆەرسيتەتتە دارىندى جانە الەۋمەتتىك جاعدايلارى تومەن جاستارعا دا قولداۋ كورسەتىلەدى. ايتار بولساق, 49 تۇلەككە 5 631 350 تەڭگە كولەمىندە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلدى. ءبىلىم ورداسىندا 5 التىن بەلگى يەسى جانە پرەزيدەنتتىك وليمپيادانىڭ 2 جەڭىمپازى تەگىن ءبىلىم الادى, سونداي-اق حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق وليمپيادالاردىڭ جەڭىمپازدارىنا 10 ءبىلىم گرانتى ءبولىنىپ وتىر. كوكشە جەرى سۇلۋ تابيعاتىمەن عانا ەمەس, بەلگىلى تۇلعالارىمەن دە تانىمال ەكەنى بەلگىلى. سولاردىڭ بىرەگەيلەرى – بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى كاكىمبەك سالىقوۆ پەن ەركىن اۋەلبەكوۆ. وسى ورايدا بيىلعى وقۋ جىلىنان باستاپ, وقۋى ۇزدىك, الەۋمەتتىك مۇقتاجدىعى بار ەكى ستۋدەنتكە عىلىمي كەڭەستىڭ شەشىمىمەن ارنايى اي سايىن 100 مىڭ تەڭگە كولەمىندە شاكىرتاقى تاعايىندادىق. قوعامدىق كوپشىلىك تە, ارداگەرلەر دە, ۇستازدار قاۋىمى دا ءبىراۋىزدان قۇپتادى.
«تەرەڭ ءبىلىم – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى, اقىل-وي ازاماتتىعىمىزدىڭ الداسپانى» دەمەكشى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتەردىڭ ساپالى ءبىلىم الىپ, ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتى مامان رەتىندە قالىپتاسۋى عالىمدارىمىزدىڭ, ۇجىمنىڭ ەسەلى دە ەڭسەلى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەكەنى داۋسىز. كەلەشەكتە دە وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇزدىك كوشىندە بولىپ, قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وزىق ءداستۇرىن, عىلىمي الەۋەتىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرەتىنىنە سەنىمىم مول. ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ كۇن سايىن العا جىلجىپ, يننوۆاتسيانىڭ دامىعان زامانىندا جاس ۇرپاققا لايىقتى ءبىلىم بەرىپ, بىلىكتى مامان تاربيەلەۋ وقۋ ورداسىنىڭ ەنشىسىندە.
ماقساتىمىز ناقتى, مەجەمىز انىق. ەندى كۇش-جىگەرىمىزدى ءبىلىم سالاسىنداعى اۋقىمدى مىندەتتەردى شەشۋگە جۇمىلدىرساق, كوزدەگەن بيىكتەرگە جەتەتىنىمىز ايقىن.
مارات سىرلىباەۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى
كوكشەتاۋ
