ول كەزدە اۋىلدا التىنشى سىنىپتا وقيتىنمىن. ساباق ۇلگەرىمىم جاقسى بولعانىمەن, ءتارتىپ جاعىنان ۇلگىلى وقۋشىلاردىڭ قاتارىنا جاتپايتىن ەدىم. سوندىقتان دا تارتىبىمە بايلانىستى شەشەم مارقۇمدى مەكتەپكە ءجيى شاقىرتاتىن. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە شەشەم ماعان:
– ەگەردە بۇزىقتىقتى قوياتىن بولساڭ, كاكىمجان اعاڭ مەن ورىنشا تاتەڭ سەنى الماتىداعى №2 ەكسپەريمەنتالدى مەكتەپ-ينتەرناتىنا وقىتپاقشى, – دەدى. بۇل جاڭالىقتى ەستىگەندە قۋانىشتان توبەم كوككە ەكى ەلى عانا جەتپەي قالدى. سودان كەيىن:
– تاتە (شەشەمدى سولاي اتايتىن ەدىم), بۇزىق بولمايمىن, شىنىمدى ايتامىن, سول جەردەن وقىتىڭىزشى, – دەپ كوزىمنەن ىستىق جاسىم ىرشىپ كەتە جازدادى. جانە دە كۇتپەگەن جەردەن قۇلاعىما تيگەن مىنا حاباردىڭ اسەرىنەن ءۇش اي دەمالىس بويى بالا قيالدىڭ شىرماۋىندا ءجۇردىم. وندايدا انشەيىندە زۋلاپ وتەتىن ۋاقىت تا تاسباقا سياقتى باياۋ جىلجيدى ەمەس پە. اقىرى سول ارمانىم ورىندالدى ايتەۋىر. وسىلايشا, ماڭدايىما الماتى قالاسىنداعى رەسپۋبليكاعا بەلگىلى №2 مەكتەپ-ينتەرناتتا (قازىرگى اباي اتىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپتە) وقۋ باقىتى بۇيىردى.
سول جىلدارى اتالعان وقۋ ورنىندا ناعاشىم كاكىمجان قازىباەۆتىڭ جولداسى, بەلگىلى پەداگوگ-جازۋشى ورىنشا قارابالينا اپاي ساباق بەرەتىن. مەكتەپ-ينتەرناتقا كەلگەن بەتتە ورىنشا اپايدىڭ سول وقۋ ورنىندا ەڭ بەدەلدى ۇستازداردىڭ قاتارىنا جاتاتىنىن بىردەن بايقادىم. مەكتەپ ديرەكتورىنان باستاپ ەشبىر مۇعالىم الدىن قيىپ وتپەيتىن. ال ەندى ورىنشا جولمۇراتقىزىنىڭ مەكتەپكە كەلە جاتقانىن كورگەن وقۋشىلار: «قارابالينا اپاي كەلە جاتىر» دەپ اينالا تىپ-تىنىش بولا قالاتىن. بۇل مەن ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش ەدى. جانە دە ورىنشا اپايدىڭ سول مەكتەپتە ساباق بەرۋى ماعان ۇلكەن تىرەك بولدى. ولاي دەيتىنىم, مەكتەپكە العاش كەلگەن بەتتە اۋىلداعى تەنتەك قىلىقتارىمدى بىرازعا دەيىن تىيا المادىم. سونىڭ سالدارىنان ەكى-ءۇش مارتە ينتەرناتتان شىعىپ قالۋدىڭ از-اق الدىندا قالعان جايىم بار. ال ەندى بۇل مەكتەپتەن شىعىپ قالعان جاعدايدا تاعدىرىمنىڭ قالاي قالىپتاساتىنى ءبىر جاراتقان يەمىزگە عانا بەلگىلى بولاتىنى تۇسىنىكتى.
وسىلايشا, اققان سەلدەي, سوققان جەلدەي وتە شىعاتىن ءومىر اعىمى ءبىزدى دە ەرتە ەسەيتكەن جايى بار. ولاي دەيتىنىم, كاكىمجان اعا مەن ورىنشا اپايدىڭ ءتالىمى مەن تاربيەسىنىڭ ارقاسىندا جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, الماتىدا قىزمەتكە قالدىم. تالاي زيالى ادامدارمەن ارالاسىپ, عيبراتتى كوشتىڭ سوڭىنا ىلەستىم. سول ارقىلى وڭىم مەن سولىمدى تانىدىم, ومىرگە دەگەن دۇرىس كوزقاراسىم قالىپتاستى. شىعارماشىلىق قىزمەتپەن اينالىسىپ, شامام كەلگەنشە ءبىراز بەلەستى باعىندىردىم. حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى جانە قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قايراتكەرى اتانىپ, ەكى مارتە قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاعىنا يە بولدىم. سونىمەن قاتار كەدەن سالاسى بويىنشا ەكى وقۋ قۇرالىن جازىپ, جوعارى وقۋ ورنىندا كەدەن سالاسى بويىنشا ءدارىس تە بەردىم. ال قىزمەت بارىسىندا قاتارداعى لەيتەنانتتان كەدەن قىزمەتىنىڭ پولكوۆنيگىنە, قاتارداعى ينسپەكتوردان كەدەن باسشىسىنا دەيىنگى جولدان ءوتتىم. سونداي-اق كوركەم شىعارماعا نەگىزدەلگەن ءۇش كىتاپتىڭ اۆتورى اتاندىم. قالامىمنان شىققان شىعارمالارىمنىڭ ەڭ العاشقى وقىرمانى دا جانە سىنشىسى دا ورىنشا اپاي بولعالى قاشان. كۇندىز قىزمەتتە بولسام, كەشكىلىك شىعارماشىلىقپەن اينالىستىم. ۋاقىتىمدى بوس وتكىزبەۋگە تىرىستىم. مۇنداي ەڭبەكقورلىققا ۇيرەتكەن دە كاكىمجان اعا مەن ورىنشا اپاي. سەبەبى قانشا جىل ۇستازدىقپەن اينالىسىپ جۇرسە دە, ورىنشا اپايدىڭ ەرتەڭگى كۇنگى ساباعىنا وقۋشى سياقتى تىڭعىلىقتى دايىندالاتىنىنا تاڭ قالاتىن ەدىم. ساباق بەرگەن كەزدە قوسىمشا ادەبيەتتەردى دە كوپ قولداناتىن. ال كاكىمجان اعانىڭ ابىر-سابىر قىزمەتتەن شارشاپ كەلسە دە, ءتۇننىڭ جارىمىنا دەيىن شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن ەڭبەكقورلىعى مەن ەرىك-جىگەرىنە ءتانتى بولاتىنمىن. دەمالىس دەگەندى بىلمەيتىن ەدى. سول ءۇشىن دە وسىنداي ونەگەنى كورۋگە ءناسىپ ەتكەن جاراتقان يەمىزگە مىڭ دا ءبىر شۇكىرشىلىك ەتەمىن.
ءيا, ءومىر بولعان سوڭ ورگە شىعىپ سۇيىنەسىڭ, وزەككە ءتۇسىپ كۇيىنەسىڭ. ءبىزدىڭ دە باسىمىزدان تالاي سىناقتىڭ وتكەن جايى بار. بۇل – ارينە, قيىندىققا مويىماۋعا, ءومىر اعىمىنا قارسى جۇزە بىلۋگە ۇيرەتكەن ورىنشا اپاي مەن كاكىمجان اعامنىڭ تاربيەسى. وسى ورايدا ورىنشا جولمۇراتقىزىنىڭ تاعدىرىنداعى تار جول, تايعاق كەشۋلەردى بىلەتىن ادام عانا ءومىردىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن جانە كۇيىنىشى مەن ءسۇيىنىشىن تەرەڭ باعالاي الادى. بەس جاسىنان باستاپ ءۇرىم-بۇتاعىمەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, رەپرەسسيانىڭ ازابىن تارتتى. قانشا قينالىپ جۇرسە دە, جوعارى وقۋ ورنىن ۇزدىك ءبىتىردى. كەيىننەن قازاقتىڭ قاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كەلىنى اتانىپ, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, جازۋشى-جۋرناليست كاكىمجان قازىباەۆتىڭ جارى بولدى. باقىتتى انا, بەدەلدى ۇستاز اتاندى. الايدا ءفاني جالعاننىڭ قايعىسى مەن قۋانىشى قاتار جۇرەتىن زاڭدىلىقتارى ورىنشا اپايدى دا اينالىپ وتپەدى. بۇكىل ەل تانىعان التىن اسىقتاي ەكى ۇلى: نۇرتاسى مەن باتىرى باقي دۇنيەنىڭ ەسىگىن ەرتە اشتى. ەكەۋى دە قانداي ازاماتتار ەدى دەسەڭشى. نۇرتاسى 30 مىڭنان اسا وپەراتسيا جاساعان التىن قولدى حيرۋرگ بولسا, باتىرى ينتەرنەت جۋرناليستيكانىڭ نەگىزىن سالىپ, ەسىمى ەلىمىزگە تانىمال مەديا مەنەدجەر اتاندى. جۋىردا جۋرناليستيكا سالاسى بويىنشا باتىر قازىباەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق «ۇركەر» سىيلىعىنىڭ تاعايىندالۋى دا باتىر باۋىرىمىزدىڭ قانداي ازامات بولعانىن ايعاقتايدى.
ءيا, سول زاماننىڭ ولشەمىمەن الاتىن بولساق, كاكىمجان اعا مەن ورىنشا اپايدىڭ ارقاسىندا مەن كورگەن زيالى ورتا تالايعا ارمان بولىپ قالارى ءسوزسىز. ولاي دەيتىنىم, ورىنشا اپايدىڭ شاڭىراعىندا قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قايماعى بولىپ سانالاتىن نەبىر مىقتىلاردىڭ قولىنا سۋ قۇيۋ باقىتىنا يە بولىپ, زيالى اڭگىمەلەرىن تىڭدادىم. سونداي كىسىلەرگە ۇقساۋعا تىرىستىم. قيلى-قيلى تاعدىرىنا قانىقتىم. ومىردەگى ەڭ ۇلكەن رۋحاني ولجامنىڭ ءبىرى سول, ارينە. اتاپ ايتسام, رەيحستاگقا تۋ تىككەن داڭقتى باتىرىمىز راقىمجان قوشقارباەۆ, بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار شەرحان مۇرتازا, مۇحتار شاحانوۆ, حايدوللا تىلەمىسوۆ, باقىتجان مومىش ۇلى, زەينەپ احمەتوۆا, ساپار بايجانوۆ, كامال سمايىلوۆ, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى مەن عالىمدار مۇحتار ارىن, ءشامشا بەركىمباەۆا, كوپجاسار نارىباەۆ سەكىلدى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداپ, جازعان كىتاپتارىن وقىدىم. سونىمەن قاتار سول جىلدارى ونداي تانىمال ادامداردىڭ كىتاپتارىنا قولتاڭبا جازدىرىپ الۋ دا مەن ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش ەدى. ماعان قولتاڭبا بەرگەن اتالعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىن اۋىلعا اپارىپ, دوستارىما كورسەتكەن كەزدە تاڭدانعاننان با, الدە قىزعانىشتان با, تالايلارىنىڭ دەمى ىشىنە ءتۇسىپ كەتەتىن. بۇل جاعدايلار رۋحانيات كەڭىستىگىنە قۇلاش سەرمەۋىمە جانە شىعارماشىلىق اۋىلىنا ات باسىن بۇرۋىما دا ۇلكەن سەبەپ بولدى.
ورىنشا اپاي تەك ۇستازدىقپەن عانا ەمەس, شىعارماشىلىقپەن دە بەلسەنە اينالىستى. ونىڭ قالامىنان شىققان «ۇستاز جۇگى قاشاندا اۋىر», «ۇستاز باقىتى», «ۇستاز جۇگى: قيىن, اۋىر, قىزىق» اتتى پەداگوگيكالىق-تانىمدىق كىتاپتارى مەن «تاعدىر», «جۇرەك سىرى» اتتى عۇمىرنامالىق حيكاياتتارى وقىرمان تاراپىنان وتە جوعارى باعاسىن الدى. وسى ورايدا ورىنشا اپايدىڭ «تاعدىر» اتتى عۇمىرنامالىق حيكاياتىن وقىعان بەلگىلى جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعامىز: «ورىنشا قارابالينانىڭ كىتابىن وقىپ وتىرىپ, 37 جەرىنە لەپ بەلگىسىن قويدىم. بۇل مەنىڭ 37 مارتە كوزىمە جاس العانىمنىڭ بەلگىسى...» دەپ جازعان ەدى. شىنىمەن دە ورىنشا اپايدىڭ قالامىنان شىققان كىتاپتارىن وقىعان ادام ونىڭ ارداقتى انا مەن بىلىكتى ۇستاز عانا ەمەس, قۇرىشتاي شىنىققان بەينەسىن دە كورە الادى. سونىمەن قاتار ۇزدىكسىز ىزدەنىس پەن تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا پەداگوگيكا سالاسىندا ورىنشا اپاي الماعان ماراپات كەمدە-كەم شىعار. اتاپ ايتساق, وتكەن جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ۇستازى» اتاعىمەن ماراپاتتالسا, وسى جىلدىڭ قازان ايىندا «الماتى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن اتاققا يە بولدى. ال ەندى مۇنداي ماراپاتقا يە بولعان ۇستازدار رەسپۋبليكا كولەمىندە كەمدە-كەم ەكەنى ءسوزسىز. وسىلايشا, ءوز باسىم ءومىر جولىندا ورىنشا اپاي سياقتى ەڭبەكقور, ءبىلىمدى, پاراساتتى, جالعان بەدەلگە بوي الدىرمايتىن ۇستازداردى وتە سيرەك كەزدەستىردىم.
بۇگىندە جاسى توقساننىڭ تۇعىرىنا شىقسا دا, ورىنشا جولمۇراتقىزى قولىنان قالامى مەن كىتابىن تاستاعان ەمەس. كورگەنى دە, ايتارى دا تەرەڭ ادام ەكەنىندە داۋ جوق. بۇل ارينە, بەكزاتتىقپەن قاتار ءومىر توزگىسىنە شىنىققاندىقتىڭ بەلگىسى. كەزىندە بەلگىلى جۋرناليست جولداسبەك دۋاناباي ورىنشا اپاي جونىندە «قاراشاڭىراق قارابالينامەن ماقتانادى» اتتى ەسسە جازعان ەدى. بۇگىن ۇستازدىڭ اتىمەن ءوزى ەلۋ جىلدان ارتىق ەڭبەك ەتكەن دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات قانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندە جۇرگەن مىڭداعان شاكىرتتەرى دە ماقتانادى. ورىنشا جولمۇراتقىزىنىڭ الدىنان ءدارىس العان وقۋشىلارىنىڭ ىشىندە بيلىك باسىندا, ساياساتتا, عىلىم مەن ءبىلىم جۇيەسىندە جانە ونەر مەن بيزنەس سالاسىندا جۇرگەن شاكىرتتەرى جەتەرلىك. سولاردىڭ قاتارىنا پارلامەنت سەناتىنىڭ سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتى, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالىنى, كەزىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان ءادىل شاياحمەتوۆتى, سونداي-اق ونەر مەن شىعارماشىلىق سالاسىندا مارقۇم كەڭەس دۇيسەكەەۆتى, توقتار سەرىكوۆتى, اقبوتا كەرىمبەكوۆانى, بەيبىت قورعاندى, نۇرلان الباندى, تامارا اساردى, بيزنەستەگى دۋلات تاستەكەەۆ پەن نۇرجان وكىمباەۆتى, عىلىمدا پروفەسسور ا.قۇلساريەۆانى ايتىپ وتۋگە بولادى. بۇل ءتىزىم ايتا بەرسە ۇزاققا بارادى.
ءبىز جاسىمىز بىرازعا كەلسە دە ءالى كۇنگە دەيىن ورىنشا اپايدىڭ اقىل-كەڭەسىنە جۇگىنەمىز. مىسالى, ول كىسى مەنىڭ ءومىر جولىمداعى باعىت-باعدارىمدى ايقىندايتىن كومپاس سياقتى بولادى دا تۇرادى. سونىمەن قاتار اپاي تۋرالى اڭگىمە قوزعالعان كەزدە كوز الدىما جەمىستەرى جايقالعان ماۋەلى ساياباقتى باپتاپ جۇرگەن باعباننىڭ بەينەسى ەلەستەيدى. ويتكەنى داناگوي ۇستازىمىزدىڭ ماپەلەپ باپتاۋىمەن جانە دۇرىس باعىت بەرۋىمەن قانشاما شاكىرتتەرى ومىردە ءوز ورىندارىن اداسپاي تابا ءبىلدى. تالايلى ەلدىڭ اتىن شىعاراتىن ازاماتتار بولىپ قالىپتاستى جانە ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋدا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى. وسى ورايدا بەلگىلى قولباسشى الەكساندر ماكەدونسكي: ء«ومىرىم ءۇشىن – اكەمە, ابىرويلى دارەجەم ءۇشىن – ۇستازىم اريستوتەلگە قارىزدارمىن» دەگەن ەكەن. سول سياقتى بىزدەر دە بويىمىزعا انالىق جۇرەگى مەن ۇستازدىق ۇلاعاتىن سىڭىرە بىلگەن ورىنشا اپايعا ماڭگىلىك قارىزدارمىز.
بەكەن نۇراحمەتوۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
