عابەڭنىڭ «قىزقاراعايى»

اقبالىق جەتىجىلدىق مەكتەبىندە وقىعان جىلدارى بىزگە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن گۇلسىم جانعوجينا دەگەن مۇعالىم ساباق بەردى. جاس كەزىندە ونەر قۋسا كەرەك. ءتىپتى, ماسكەۋدە ونەر ۋچيليششەسىندە وقىعان. داڭقتى گەنە­رال يۆان پانفيلوۆتىڭ ايەلىنەن ءدارىس العانىن ماقتانىشپەن ايتاتىن. بىراق ۋچيليششەنى بىتىرە الماعان. دەنساۋلىعى سىر بەرىپ, تۋعان جەرگە ورالىپ, بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ قىزىلتۋ اۋدانىندا, قىزىلجاردا, ودان كەيىن قازىرگى جامبىل اۋدانىنداعى اقبالىق جەتىجىلدىق, جاڭاجول ورتا مەكتەپتەرىندە مۇعالىم بولعان. كەلبەتتى. ادەبيەتتەن ءبىلىمى تەرەڭ ادام ەدى. ساباق بەرگەندە وقۋشىلاردى ۇيىتىپ اكەتەتىن. اسىرەسە تۋعان اعاسى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ءومىر جولى, شىعارماشىلىعى جونىندە ايتقاندا ەرەكشە كۇي كەشەتىن. سولاردىڭ ىشىندە عابەڭنىڭ جازۋشىلىق جولىنداعى العاشقى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى – «قوس شالقار» تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا تۋعان اۋىلىم قاراقامىستان 20-25 شاقىرىمداي عانا جەردەگى وسى قوس كولدى كورۋگە ىنتىعۋشى ەدىم.

«...قاردىڭ سۋىمەن تەز ءوسىپ كەتەتىن كوڭدى جەردىڭ بيدايىعى باس جارىپ, ۇلپىلدەگى شاشاقتانا باستاپتى. ودان ءارى جارقىراپ جاتقان كولگە دەيىن قارا توپىراقتى جەرگە شىعاتىن مىڭ ءتۇرلى اسىل شوپتەر گۇل اتىپ, قىزىلدى-جا­سىل­دى شۇبارتىپ جاتىر. قىر جوڭىش­قانىڭ سارى, جاسىل, كوك گۇلدەرى دە قويۋ كورىنەدى... بالعىن كوكتەم بار اجارى مەن مىرزالىعىن توگە سالىپتى...

ۇلپان پاۋەسكەدەن تۇسە سالا, كوزىن جۇ­مىپ, مۇرنىن دالا يىسىنە توسىپ, ءبىر-ەكى رەت كەۋدەسىن كەرە دەمىن الدى دا:

– جۇماق قوي مىنا جەر! – دەدى», – دەپ جازادى عابەڭ ءوزىنىڭ «ۇلپان» رومانىندا.

بۇلار جاڭاجولدان وكتيابرگە (بۇل اۋىل قازىر جوق) بارار جولدىڭ ەكى قاپتا­لىنداعى قوس شالقار – قۇدايقۇل مەن قار­اعايلى كولدەرى. كولدى جاعالاي وسكەن اق قايىڭ ورمانىنىڭ ىشىنەن قىسى-جازى جاپ-جاسىل بولىپ تۇراتىن بىرنەشە قاراعاي الىستان-اق كورىنەدى. كولدەردىڭ ءبىرىنىڭ قاراعايلى اتالۋى دا سودان بولار.

عابەڭ كىندىك قانى تامعان جەرگە كەلگەن سايىن وسى قۇدايقۇل كولىنە شومىلماي كەتپەيدى. ويتكەنى جازۋشى اۋىلىنا ءاردايىم جازدا, ديقاندار ەگىندەرىن سەۋىپ بولعان سوڭ, ءالى مالعا ءشوپ دايىنداۋ باستالماي تۇرعان ارالىقتا, ناعىز كۇن قىزىپ, جۇرت قىستىڭ قىسپاعىنان شىعىپ, بوي جازاتىن, سۋعا شومىلاتىن شاقتا عانا كەلەتىن. ونىسى شارۋالاردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى جاساماۋ عوي دەپ ويلايمىن.

«قوس شالقار» اڭگىمەسىندە «...قوس بو­ساعاعا ورناتقان كۇمىس باعانا ءتارىزدى ەكى كول. كەشكى تىمىققا تىنىپ, جادىراپ جاتقان سۋ اقىرىن عانا جاعاسىنا سوعىپ دىرىلدەيدى. ىنقىنبايدى, تىتىر­كەن­بەيدى...», – دەپ سۋرەتتەيدى قوس كول­دى. بۇل كول ايدىنىنىڭ كەشكى كەلبەتى. كۇندىز دە سولاي. كۇن قانشا ىستىق بولسا دا كولدىڭ سۋى تۇسكە دەيىن ونشا جىلي قويمايدى. بىراق كەيدە ونى توسىپ وتىراتىن ۋاقىت بولماي قالادى. اۋىلعا ءجيى كەلە بەرمەيتىن ادەبيەت الىبىن قوناق قىلعىسى كەلەتىن تۋىستارى دا, كەزدەسۋگە شاقىراتىن ۇيىمدار دا از بولمايدى. سوندىقتان كەيدە سۋ جىلىماسا دا عابەڭ كولگە تۇسكىسى كەلىپ تۇرادى. بارامىز. كولدى جاعالاي وسكەن بەلۋاردان كەلەتىن شوپكە, سۋدىڭ سۋىقتىعىنا قاراماستان عابەڭ ايدىنعا قويىپ كەتەدى, ءوزى ايتقانداي, ەش تىتىركەنبەيدى. ءبىز دە قالىسپايمىز.

پرەفەرانس, بيليارد ويىندارىنا قۇمار عابەڭنىڭ اڭشىلىققا اۋەستىگىن دە جاقسى بىلەمىز. ال اڭشى, بالىقشىنىڭ قورجىنىندا تاماق, اراقتىڭ بولاتىنى جاسىرىن ەمەس. كولگە شومىلۋعا بارعاندا دا تاماق الىپ شىعامىز. بىردە اۋىلداعى جاقىن اعايىنى قابدوللا سۇلتانعازين قويىن سويىپ, قوناققا شاقىردى. ىلعا شىم ۇيدە وتىرىپ, اس ءىشىپ, تەرلەپ-تەپشىپ ىعىر بولعان عابەڭ وعان قوناقاسىن قۇدايقۇل كولىنىڭ باسىندا ۇيىمداستىرۋدى ۇسىنادى. عابەڭنىڭ ايتقانى – زاڭ. سولاي ىستەلەدى. قويدىڭ ەتى پىسكەنشە قوناقتار كولدەن شىقپاي­دى. ىستىق كۇندە جىلى سۋعا شومىلعان قانداي راحات. عابەڭ اراسىندا جاعاعا شىعىپ, كۇنگە قىزدىرىنادى. سونداي ساتتەردىڭ بىرىندە داياعىشىلاردىڭ ءبىرى:

– عابە, سۋ ىشەسىز بە؟ –  دەيدى.

– سۋدان شىققان ادام سۋ ىشپەس بولار, قۇيساڭ كونياك قۇي, –  دەپتى.

عابەڭ, نەگىزىنەن كونياك ىشەتىن. سوسىن كول جاعاسىنا جايىلعان توسەنىشكە ءبىراز جاتادى دا, ارىرەك بارىپ كوك ءشوپتىڭ ۇستىنە مالداس قۇرىپ, ياعني اياقتارىن ايقاستىرىپ وتىرا قالادى. شارشاعان ادام وسىلاي وتىرسا اجەپتاۋىر دەم الىپ قالادى.

جازۋعا كەلگەندە ءتىلدىڭ مايىن اعىزا­تىن, قاجەت بولعاندا سويلەپ كەتسە قۇلاقتىڭ قۇرىشىن قاندىراتىن عابەڭدى جايشىلىقتا اڭگىمەگە تارتۋ وڭاي ەمەس. قانداي سۇراق قويساڭ دا, ءبىراز ويلانىپ بارىپ توقەتەرىن عانا ايتادى. كىلتە قايىرادى. ءبىر جەردە ۇندەمەي ساعات­تاپ وتىرۋعا بار. كول جاعاسىندا كوگوراي ۇستىندە دە ءۇنسىز ۇزاق وتىرادى. سوندا نە ويلايدى ەكەن؟! بالكىم, بالا كەزىندەگى بايدىڭ مالىنا ءشوپ شاباتىن جۇزدىكشىلەردىڭ وگىزدەرىن الىپ قايتۋعا بارا جاتقان ساتتەرى ەسىنە تۇسە مە, بىردە جيدەك تەرە وسى ماڭعا باسقا بالالارمەن ەرىپ كەلگەندە ات باۋىرىنا الىپ قۋعان تاپەل كوز الدىنا ەلەستەي مە, كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر ۇزاق وتىرادى. تەك مۇشتىگىنە كيگىزىپ العان ۇزىن دا جىڭىشكە سيگارەتىن بايىپپەن تارتا بەرەدى, تارتا بەرەدى. عابەڭدى قارا كوزىلدىرىكسىز, مۇشتىكسىز ­ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنداي ساتتەر­دىڭ بىرىندە وزىمەن ەرىپ كەلگەن پارتيزان- جازۋشى قاسىم قايسەنوۆ:

– عابە, ءسىز سيگارەتتى وتە كوپ تارتاسىز, ول زياندى عوي, – دەيدى. سوندا:

– ءاي, قاسىم-اي, سەن دە ايتا بەرەدى ەكەنسىڭ, جاس ەت تەز ب ۇلىنە مە, الدە ىستاعان ەت تەز ب ۇلىنە مە؟ – دەپ قارسى سۇراق قويادى. ەكەۋى ازىلدەسە بەرۋشى ەدى.

1967 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە سىرتتاي وقۋعا تۇسكەننەن كەيىن جەرلەس جازۋشىلار – ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ مەكەنجايلارىن تاۋىپ, پاتەرلەرىنە بارىپ سالەم بەرىپ, العاش تانىسقانىمدا عابەڭدى سونداي ءبىر شابىتتى شاعىندا كەزدەستىرگەن ەدىم. الماتىدا بولعان سايىن قوس الىپقا سالەم بەرۋگە بارىپ تۇردىم. ويتكەنى ءسابيت مۇقانوۆ اكە-شەشەسىنەن ايىرىلىپ, ءتىرى جەتىم قالعاننان كەيىن اۋىل-اۋىلدى ارالاپ بالا وقىتۋمەن اينالىسقان عوي. سول كەزدە مەنىڭ اكە-شەشەم جانتەمىردىڭ مىرزاحمەتى مەن شايمەردەننىڭ كوكە­شىن ارابشا وقىتقان. ال عابيت مۇ­سىرەپوۆ – قۇدا. مەنىڭ ۇلكەن اعام ساپي مىرزاحمەت ۇلى عابەڭنىڭ نەمەرە اعاسى ماقاننىڭ قىزى – اسيماعا ۇيلەن­گەن. ول ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ء«ومىر مەكتە­بىندەگى» جىلقىشى, قيسسا ايتۋشى ماقان. وسى تانىسۋدان كەيىن عابەڭ تۋعان وڭىرگە كەلگەن سايىن مەنى اتقوسشى قىلىپ الىپ كەتىپ ءجۇردى.

الماتىعا تاعى ءبىر بارعانىمدا عابەڭدى ءتىپتى ءبىر قىزۋ شارۋانىڭ ۇستىندە كەزدەستىردىم. ونىڭ جازۋ ۇستەلى تەرەزەنىڭ الدىندا تۇرۋشى ەدى. ۇستەلدىڭ ۇستىنە كارتون قاعاز توسەلگەن. توركوز قاعازعا ءماتىندى قارىنداشپەن اراب عارىپتەرىمەن جازىپ جاتىر. سويلەم ىشىندەگى ءبىر ءسوز ۇناماي قالسا, وشىرگىشپەن وشىرەدى دە ورنىنا باسقا ءسوز جازادى. سوندا بەت تاپ-تازا بولىپ جازىلادى. قارىنداشتىڭ ۇشى مۇقالا باستاسا باسقاسىن الىپ, جازۋىن جالعاستىرا بەرەدى.

ءسوز اراسىندا:

– مىنا جازىپ جاتقانىم ۇلپان تۋرالى شىعارما. بالكىم پوۆەست بولىپ قالار. تەزدەتىپ جازىپ ءبىتۋىم كەرەك. باسپا توسىپ وتىر. ول تاريحي تۇلعا عوي. كەيبىر دەرەكتەرىن ناقتىلاي ءتۇسۋ كەرەك بولار. سول ءۇشىن جۋىردا اۋىل جاققا باراتىن ويىم بار, – دەدى.

شىنىندا دا سول جىلى, ديقاندار ەگىندەرىن سەۋىپ بولعاننان كەيىن, جەر كوگەرىپ, تابيعات اسەم كۇيگە ەنگەن شاق­تا عابەڭدى قىزىلجاردا تاعى قارسى الدىق. بۇل جولى ول اقيىق اقىن عافۋ قايىربەكوۆ پەن اۋدارماشى الەكسەي بەليالينوۆتى ەرتە كەلىپتى. ونىڭ ءمانىسى بۇل اقىن-جازۋشىلارعا ۇلپاننىڭ جۇرگەن جەرلەرىن, اسەم تابيعاتتى كورسەتۋ بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە بىرىنەن سوڭ ءبىرى باقيلىق بولعان تۋعان اعاسى, ەلىمىزدە ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتار قۇرۋدىڭ العاشقى جىلدارىندا ۇجىمشار باسقارماسى, ال عۇمىرىنىڭ باسىم بولىگىن بالا تاربيەسىنە ارناعان, لەنين وردەندى ۇستاز حاميت ماحمۇت ۇلى مەن قارىنداسى «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردە­نىمەن ماراپاتتالعان مۇعالىم گۇلسىم ماحمۇتقىزىنا ارناپ اس بەرىپ, دۇعا وقىتۋ ەدى. سول كەزدەگى ءسابيت مۇقانوۆ اتىنداعى كەڭشاردان ءبىر جىلقى ساتىپ الىپ, جاڭاجولدىڭ توڭىرەگىندەگى اۋىلداردىڭ اقساقالدارىن جيناپ اعاسى مەن قارىنداسىنىڭ ارۋاقتارىنا قۇران باعىشتاتتى.

وسى شارۋانى وتكىزگەننەن كەيىن عابەڭ جازىپ جاتقان شىعارماسىنا دەرەكتەر جيناۋعا كىرىستى. ەڭ الدىمەن, جاندارىنا جولقوسشى الىپ, ءۇش جازۋشى تۇمەن وبلىسىنا اتتاندى. الايدا جولدارى بولا قويمادى. ۇلپان تۋرالى دەرەكتەر بىلەدى دەپ بارعان قاريا دۇنيە سالىپتى. سودان كەيىن اۋىلداعى كونەكوز قاريالاردى اڭگىمەگە تارتىپ, ءبىراز ماعلۇمات الدى, سولاردى ەرتىپ, شىعارماسىنداعى ەسەنەي, ۇلپان, باسقا دا كەيىپكەرلەردىڭ جۇرگەن جەرلەرىنە ساياحات باستالدى.

ەڭ الدىمەن, جازۋشىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەر – تۇرىكپەننىڭ ءتورت ءۇيىنىڭ قونىسى بولعان ەلتىنجانعا اتتاندىق. وسى ارادا عابەڭنىڭ اتا-تەگىن نەگە تۇرىكمەن تۇقىمى دەپ ايتاتىنىن تۇسىندىرە كەتەيىن. ول تۋرالى قازىر ءارتۇرلى دەرەكتەر ايتىلىپ ءجۇر. سولاردىڭ ءبىرى – ەرتە زاماندا ەل شەتىنە جاۋ تيسە, الىس-جاقىنىنا قاراماي, قازاق دالاسىنان قولىنا قارۋ ۇستاي الاتىندارعا, اسىرەسە جاستارعا حابار جىبەرىلەدى ەكەن. بىردە ەلىمىزدىڭ باتىسىنا باسىپ كىرگىسى كەلگەن تۇرىكمەندەرگە قارسى كۇرەسكە سيباننىڭ تەنتەكتەۋ شىنىباي اتتى ءبىر جىگىتى قاتىسىپ, سول سوعىستا كوزگە تۇسەدى. قازاقتار جەڭىپ, جاۋدى ەلىنە قۋعاندا تۇرىكمەننىڭ زۇلفيا دەگەن جاس قىزى قولعا ءتۇسىپ قالادى. شىنىباي ەلىنە قايتقاندا سول قىزدى ەرتە كەلىپ, ۇيلەنەدى. وسى ەكەۋىنەن تاراعان ۇرپاقتى سيبان جۇرتى تۇرىكمەن تۇقىمى دەپ اتاپ كەتەدى.

ال ولاردىڭ قىستاۋى ەلتىنجانعا كەلسەك, ەسەنەي ەستەمىس ۇلى – كەرەي رۋىنىڭ سيبانىنا جاتادى. ياعني عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ۇلى اتالارىمەن اتالاس. 1934 جىلى امان-قاراعاي وكرۋگىنىڭ ەكى توبە ءبيىنىڭ ءبىرى, ال 1842 جىلى كەرەي-سيبان وكرۋگىنىڭ بولىسى بولىپ سايلانادى. بۇرىن بۇل جال بولىپ وسكەن ورماندى قىپشاقتىڭ كۇرلەۋىت رۋىنان تاراعان ەلتىن دەگەن ادام پانالاپ وتىرسا كەرەك. ول ەسەنەيگە جەزدە ەكەن. ەسەنەي قولىنا بيلىك تيگەن سوڭ اپا-جەزدەسىن قازىرگى قوستاناي وبلىسىنداعى سارىكول اۋدانىنىڭ شۇرايلى جەرىنە كوشىرەدى دە ەلتىن ورمانىن تۇرىكمەندەرگە مەكەن ەتۋگە بەرەدى. ءسويتىپ, بۇل ورمان «ەلتىنجال» دەپ اتالىپ كەتەدى.

بۇل جولى عابەڭ جولسەرىك بولۋعا اۋىلدىڭ جاس جاعىنان ەڭ ۇلكەنى تاپەلدىڭ بەيسەگىنە قولقا سالدى. جاسى توقساننان اسىپ كەتسە دە قاريا تىڭ, كورگەنى كوپ, توقىعانى مول ادام بولىپ شىقتى. ءبىزدى ەلتىنجال ورمانىنىڭ ىشىندەگى ءبىر الاڭقاي جەرگە الىپ كەلدى. بۇرىنعى شىم ۇيلەردىڭ ورىندارى تومپەشىك بولىپ قالىپتى. ءشوپ تە قالىڭ بولىپ ءوسىپ كەتكەن. بۇدان ەرتەرەكتە بولسا قولشالعىمەن شاباتىن-اق ءشوپ. اتتەڭ, قازىر اۋىلدان وراق تابۋ مۇمكىن ەمەس-اۋ!

– مىناۋ سەندەردىڭ جۇرتتارىڭ. ۇمىت­­پاسام, ماحمۇتتىڭ ءۇيىنىڭ ورنى وسى, – دەپ ءبىر تومپەشىكتى كورسەتەدى اقساقال.

– عابە, مىنا جەرگە ءسىزدىڭ ءبىر اۋناپ ءتۇسۋىڭىز كەرەك-اۋ, وسى! – دەپ قويادى عافۋ قايىربەكوۆ.

ء«ازىلىڭ جاراسسا, اتاڭمەن وينا», دەگەندەي عافۋ وزىنەن 26 جاس ۇلكەن بولسا دا عابەڭە ەركەلەي بەرەتىن.

– جاسىڭ كىشى بولسا دا اعا بالاسىسىڭ عوي, ايتقانىڭ بولسىن! – دەپ عابەڭ جەرگە وتىرا كەتتى دە, جاتىپ بىرنەشە اۋناپ ءتۇستى.

وسى جەردەن ەسەنەي بۇركەۋى دە الىس ەمەس. اۋىل اقساقالدارىنىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇل بۇركەۋدىڭ جەرى ءاۋ باستا قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى, سازگەرى ءبىرجان سالدىڭ اتاسى بەرتىس ۇلى قوجاعۇلدىڭ قىستاۋى بولادى. بۇل قازىرگى جامبىل اۋدانىنداعى جاڭاجول اۋىلىنان شاماسى ءۇش شاقىرىم جەر. ال قىستاۋدا قاراعاي, قايىڭ, تەرەك وسەدى. وسى ماڭدا قارامەن, اققۋساق, ەلتىنجال ورماندارى, بەكباي تومارى, تاسىبەك كولى بار. كەزىندە بۇل ورمانداردا ەلىك, دالا سيىرى, تۇلكى, قارساق, قويان جانە باسقا دا اڭدار, كولدە اققۋ, قاز, ۇيرەك, تاعى باسقا سۋ قۇستارى, بالىق كوپ بولعان. اسىرەسە اسپانعا تالاسا وسكەن ءتۇپ-ءتۇزۋ قاراعايلار, تابيعي گۇلدەر, ءتۇرلى شوپتەر, شيە, جيدەك كوزدىڭ جاۋىن الادى.

مەن اقبالىق جەتىجىلدىق مەكتە­بىندە وقىپ جۇرگەن جىلدارى وسى بۇركەۋدە العاش رەت بولدىم. مەكتەپ ديرەكتورى مىرزاعالي تولەشوۆ كەڭشاردان جۇك اۆتوكولىگىن الىپ, جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىن مىنگىزىپ بۇركەۋگە باردىق. سول جەردەن تەرەكتەر, ءارتۇرلى ءساندى تالداردى قازىپ اكەلىپ, مەكتەپ اۋلاسىنا وتىرعىزدىق. بىرنەشە جىلدا سول اعاشتار شاعىن ورمانعا اينالدى. اتتەگەن-اي, قازىر ول مەكتەپ تە, تۇتاستاي اۋىل دا جوق. ەندى مال باسپايتىن, ادام بارمايتىن بولعان سوڭ ورماننىڭ كولەمى دە ۇلعاياتىن شىعار.

سول بۇركەۋ ىشىندەگى قالىڭ قاراعاي­دىڭ اراسىندا ەرەكشەلەنە دارا وسكەن شىرشا بار ەدى. كوركىنە كوز تويمايتىن. عابيت ماحمۇت ۇلى اۋىلعا كەلگەن سايىن وسى شىرشاعا بارىپ, قىزىقتاپ قايتاتىن. اۋىلداستارى ءزاۋلىم شىرشا­نىڭ جانىنداعى اعاشتىڭ بىرىنە ساتى, كىسى جايعاسىپ وتىراتىن اسپالى ورىندىق تا ورناتىپ قويعان.

جەرلەستەرىمىز جولامان تۇرسىن­باەۆ پەن ماقسۇت اۋباكىروۆتىڭ شىعار­ماشىلىقتارىنان تۋىنداعان:

اۋىلىندا بار اعانىڭ قىزقاراعاي,

تال بويىندا ءبىر ءمىن جوق

قىز بالاداي.

اق بالتىرلى اق قايىڭ اراسىندا,

جالعىز ءوسىپ اسقاقتاپ تۇر قاراعاي, – دەپ باستالاتىن «قىزقاراعاي» ءانى وسى شىرشانى كورۋگە ىنتىق بولعاندار سانىن ءتىپتى ارتتىرا تۇسكەنگە ۇقسايدى. اسىرەسە عابەڭە ەرىپ كەلگەن نەمەسە ول و دۇنيەلىك بولعاننان كەيىن وسى وڭىرگە ات باسىن تىرەگەن اقىن-جازۋشىلار «ەسەنەي» بۇركەۋىنە بارۋعا اسىعاتىن.

ەندى عابيت ماحمۇت ۇلىنىڭ ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان ەلتىنجال, داۋلەتتى, قاتال بي-بولىس بولعان ەسەنەي, كوزى تىرىسىندە «ەل اناسى» اتانعان ۇلپان ءومىر سۇرگەن «ەسەنەي بۇركەۋى» ماڭىنداعى كەڭەس وكىمەتى قۇرىلعاننان كەيىنگى تۇر­مىس-تىرشىلىككە توقتالايىن. ال­عا­شىندا وسى ارادا بىرنەشە ارتەل قۇرىلىپ, 1929 جىلى سولاردىڭ نەگىزىندە اققۋساق جانە قارامەن ورماندارى ماڭىندا ەكى ارتەل قۇرىلادى. ولاردى باتقۇل تاباناقوۆ جانە رامازان ەرجەپوۆ سياقتى پىسىق ازاماتتار باسقارادى. سودان كەيىن, ياعني 1931 جىلى ەكەۋى بىرىك­تىرىلىپ, اقباستى مەن ۇلكەن كولدىڭ اراسىنا اۋىل سالىنىپ, ءبىر ۇجىمشار ۇيىمداستىرىلىپتى.

– وسى كەزدە جاڭا سالىنىپ جاتقان اۋىلعا, جاڭا قۇرىلىپ جاتقان ۇجىمشارعا ات قويۋ قاجەت بولدى. اركىم ءارتۇرلى ات ۇسىنادى. سوسىن قازاقستان مەملەكەتتىك باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى عابيتقا حات جازىپ, ونىڭ پىكىرىن سۇرادىق, – دەپ ەسكە الاتىن مارقۇم بەيسەك تاپەلوۆ, – كەيىن ء«بىز جاڭا جولعا ءتۇسىپ جاتىرمىز عوي, اۋىلدىڭ اتىن جاڭاجول قويعاندارىڭ ءجون بولار» دەگەن جاۋاپ الدىق. ءسويتىپ, اۋىلىمىز دا, ۇجىمشار دا وسىلاي اتالىپ كەتتى.

جىلدار جىلجىپ ءوتىپ جاتىر. جاڭا­جول دا, سول توڭىرەكتەگى بەس-التى اۋىل دا بىردە قوستاناي, بىردە سولتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىسىنا قارايدى, بىردە بولەك-بولەك, بىردە ىرىلەنىپ ءبىر-اق ۇجىمشار بولادى. ونداي جاعدايدا اۋىلداردا بەرەكە بولا ما؟ عابەڭ تاعى بىردە اۋىلعا كەلگەندە اقساقالدار ورتاعا الىپ, مۇڭدارىن شاقتى, كومەك سۇرادى. بۇل 1974 جىل بولاتىن. جاڭاجول تىڭدا شاڭىراق كوتەرگەن «وزەرنىي» كەڭشارىنان ورتالىعى سۆياتودۋحوۆكا سەلوسىندا ورنالاسقان ءسابيت مۇقانوۆ كەڭشارىنا قاراعان كەزى ەدى. ماسەلەنى وڭ شەشۋ ءۇشىن عابەڭ ءوزىنىڭ اتىنا حات جازىپ جىبەرۋلەرىن سۇرادى. سولاي ىستەلدى.

اقىرى, 1975 جىلدىڭ اقپان ايىندا عابەڭنەن جاڭاجولدا تۇراتىن ءىنىسى ءاشىم ماحمۇت ۇلىنا اراب عارىپتەرىمەن جازىلعان حات كەلدى. ءاشىم ونى وقي الادى ەكەن. مەن ءماتىندى كيريلليتساعا ءتۇسىرىپ, اۋىل اقساقالدارىنا وقىپ بەردىم. ويتكەنى ءاشىم قىزىلوردادا باسپادا كوررەكتور بولىپ ىستەپ ءجۇرىپ, بىردە مونشاعا ءتۇسىپ شىققاندا سۋىق ءتيىپ, قۇلاعى ەستىمەي قالعان. سوسىن اۋىلعا قايتىپ كەلگەن. تەمىردەن ءتۇيىن تۇيەتىن شەبەر ەدى. ۇستا بولدى. حاتتا: «...قو­ناەۆ­تىڭ اتىنا حات جازىپ ەدىم, كەشە قابىلداپ, قولما-قول شەشىپ بەردى... ەندى جاڭاجول – كەڭشار ورتالىعى بولار... قۇرىلىس جالپى كۇشەيەر... تەك ەگىن سالاتىن, مال وسىرەتىن سياقتى شارۋالارىڭا قۇداي بەرەكە بەرسىن...», – دەپ جازىلعان.

وسىنداي حات كەلگەنىمەن, جەرگىلىكتى جەردەگىلەر قار ەرىپ, جەردىڭ قارايۋىن توستى. مەنى سول جىلى وبلىستىق پارتيا كوميتەتى الماتىعا جوعارى پارتيا مەكتەبىنە ءبىر ايلىق ءبىلىم جەتىلدىرۋ كۋر­سىنا جىبەردى. قالىپتاسقان ءداستۇر بو­يىن­شا تاعى عابەڭە سالەم بەرۋگە باردىم. اۋىل-ايماقتى سۇراپ بىلگەننەن كەيىن:

– كەڭشاردىڭ نە جايى بولىپ جاتىر؟ – دەپ سۇرادى.

– ءسىزدىڭ حاتىڭىزدى الدىق, اۋىل ادامدارىنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. قازىر ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر عوي, كوپ كەشىكپەي كەڭشار اشىلىپ قالار, – دەدىم.

– ديرەكتورلىققا لايىق كىم بار؟ اۋىل ازاماتتارىنىڭ ىشىندە الىپ كەتە الاتىندار بار ما؟ – دەدى عابەڭ.

– جوق, – دەپ وزىنە باس سالدىم, – عابە, كەزىندە اۋىل جاستارىن وقىتۋعا قولۇشىن بەرسەڭىز, مۇمكىن جاڭاجول مۇنداي حالگە ۇشىراماس ەدى عوي. اناۋ كەنجەبولات شالاباەۆ ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن ورنەكتىڭ بۇكىل جاستارىن وقىتىپتى. ءبىر اۋىلدان ون شاقتى جۋرناليست, باسقا دا ماماندىقتاردىڭ يەلەرى شىقتى.

– اناۋ, قاپار قالاي بولادى؟

– مەن بىلەتىن قاپار بولسا, ول كەل­مەيدى. باسىن قاتىرىپ قايتەدى, – دەدىم.

شىنىندا دا سولاي. قاپار توقپاەۆ – وسى جاڭاجول اۋىلىنىڭ تۋماسى. بىرنەشە شارۋاشىلىقتا ديرەكتور بولىپ ىستەگەن. ول كەزدە قوستاناي وبلىسىنداعى لەنين (قازىر ۇزىنكول) اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىندە ەدى. اۋداندا بەدەلدى, تۇرمىسى جاقسى. اڭگى­مە وسىمەن اياقتالعان. ارتىنان عابەڭ ماعان قىزىلجاردا رەداكتسيادا جۇمىس ىستەپ وتىرعانىمدا تەلەفون شالدى.

– اماندىق, امانسىڭ با, – دەدى جايلاپ.

– اسسالاۋماعالايكۇم!

– اۋىل جاققا باردىڭ با؟

– جوق, ەداۋىر بولدى بارعان جوقپىن.

– سەن وبلىس باسشىلارىنا كەڭشاردىڭ اتىن «ۇلپان» قويۋ جونىندە ايتساڭ قايتەدى.

– عابە-اۋ, بىرىنشىدەن – وبلىس باسشىلارى مەنىڭ ايتقانىمدى تىڭدامايدى عوي, ەكىنشىدەن – ۇلپاننىڭ اتىن بەرۋگە كەلىسە قويار ما ەكەن...

بۇل ارادا مەنىڭ ويىمدا, عۇمىرلىق ادام جوق قوي, ەرتەڭ عابەڭ ولاي-بىلاي بولىپ كەتسە, كەڭشارعا اتىن بەرۋ تۇردى. بىراق ونى قالاي ايتامىن. ايتا المادىم. ءوزى دە اڭگىمەنى ودان ءارى جالعاستىرمادى. حوش ايتىستىق. كەڭشار اشىلدى. اتى «جاڭاجول» كەڭشارى بولدى. جازۋشى كوز جۇمعاننان كەيىن ول عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى كەڭشار دەپ اتالدى. بىراق ۇزاققا سوزىلمادى. شارۋاشىلىق جابىلدى, تۋعان جەردە ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلمايتىن بولعان سوڭ جاستار جان-جاققا تارىشا بىتىرادى. قازىر باياعىدا اقساقالدار عابەڭە ايتقانداي اۋىل قاي­تادان ازىپ-توزىپ بارادى. وكىنىشتى-اق!

عابەڭ توي-دۋماندى اسا جاقسى كورمەي­تىن ەدى. سودان دا بولار, ول كوزى تىرىسىندە بىردە-ءبىر مەرەيتوي وتكىزگەن جوق, وتكىزدىرگەن دە جوق. ءوزى ومىردەن وتكەن سوڭ عانا جەرلەستەرى سۇيىكتى ۇلىنىڭ تۋعانىنا توقسان جىل تولعاندا العاش رەت دۇرىلدەتە توي جاسادى. وسى مەرەكەگە ورايلاستىرىپ, تۋعان اۋىلىندا مۇراجاي, مادەنيەت ءۇيى, ورتا مەكتەپ, دارىگەرلىك قوسىن سالىنىپ, سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. ال نەگىزگى توي «ەسەنەي بۇركەۋىنىڭ» كەڭ القابىندا ءوتتى. وعان كەلگەن قوناقتار عابەڭنىڭ «قىزقاراعايىنا» تاڭدانا دا, قىزىعا قاراعان ەدى. قازىر سول جاسىل شىرشا بولماسا دا, ونىڭ جانىنداعى بالعىندارى اسپانعا تالاسا ءوسىپ كەلەدى. بۇل – بولاشاقتىڭ شىرشالارى. بالكىم, كەيىن وسى اۋىلدان جاس عابيتتەر شىعاتىن شىعار.

اماندىق جانتەمىروۆ,

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى