سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ رەسپۋبليكالىق شتابى جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى سايلاۋداعى تاۋەلسىز باقىلاۋدىڭ ءرولىن, سايلاۋ ناۋقانىنىڭ ءادىل بارىسىن جانە داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تالقىلادى.
پارتيالىق ەمەس بايقاۋ ورتالىعىنىڭ توراعاسى تولەگەن كۇنادىلوۆ قاتىسۋشىلارعا تاۋەلسىز بايقاۋدىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى تۋرالى ايتىپ, الداعى سايلاۋعا قاتىسۋشىلاردى ەلدىڭ سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ نورمالارىن قاتاڭ ساقتاۋعا جانە ونى بۇزۋدىڭ كەز كەلگەن فاكتىلەرىن نازاردان قالدىرماۋعا شاقىردى. «پارتيالىق ەمەس بايقاۋ ورتالىعى بايقاۋشىلاردى دايارلاۋ جانە وقىتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. ولار قاجەت بولعان جاعدايدا ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭنامالىق نورمالاردى ناقتى ءبىلۋى جانە تۇسىندىرۋگە ءتيىس», دەدى تولەگەن كۇنادىلوۆ.
جيىن بارىسىندا بارلىق بايقاۋشىلاردىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ بىرىڭعاي قاعيدالارىن بەلگىلەۋ ماقساتىندا پارتيالىق ەمەس بايقاۋ ورتالىعى بايقاۋشىنىڭ ادەپ كودەكسىن تانىستىردى. ورتالىقتىڭ ۇيلەستىرۋشىسى قايرات ءسۇلتاناليننىڭ ايتۋىنشا, بىرىڭعاي ادەپ ستاندارتتارىن قابىلداۋ بارلىق بايقاۋشىلاردىڭ تاۋەلسىز باقىلاۋ ميسسياسىن لايىقتى ورىنداۋىنا ىقپال ەتەدى.
تالقىلاۋ بارىسىندا «ارداگەر» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسشىسى بايان احمەتجانوۆا ۇسىنىلعان نورمالارعا قولداۋ ءبىلدىردى. «قوعامدىق مونيتورينگتىڭ تاۋەلسىز سيپاتىنا قاراماستان, بايقاۋشىلار زاڭنامالىق نورمالار مەن ەرەجەلەردى ساقتاۋعا جانە سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىنىڭ جۇمىسىنا قۇرمەتپەن قاراۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
ادەپ كودەكسىندە بايقاۋشىلار سايلاۋ ۇدەرىسىن باسقارۋعا جاۋاپتى ورگانداردىڭ زاڭدارى مەن وكىلەتتىكتەرىن ساقتاۋعا مىندەتتى ەكەنى جازىلعان. سونداي-اق, بايقاۋشىلار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ جانە سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارىنا قۇرمەت كورسەتۋگە مىندەتتى. بايقاۋشىلار ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋ كەزىندە ساياسي بەيتاراپتىلىقتى قاتاڭ ساقتايدى جانە ەشبىر جاعدايدا ۇكىمەتكە, بەلگىلى ءبىر پارتيالارعا, كانديداتتارعا نەمەسە سايلاۋعا قاتىستى كەز كەلگەن باسقا ماسەلەگە قارسى كوزقاراستى نەمەسە ارتىقشىلىقتى جاريا تۇردە كورسەتپەيدى. بايقاۋشىلار ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىنا, ۇلتتىق زاڭناماعا جانە بيلىككە وكىلەتتىكتەر حالىقتىڭ ەرىك-جىگەرىنە نەگىزدەلۋى كەرەك دەگەن حالىقارالىق نورمالارعا سۇيەنە وتىرىپ ارەكەت ەتەدى. بايقاۋشىلار ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارى مەن داۋىس بەرۋ بوستاندىعىن جۇزەگە اسىرۋعا, سونداي-اق ولاردىڭ كەز كەلگەن بۇزىلۋىنا جەدەل ارەكەت ەتۋگە كەپىلدىك بەرۋگە مىندەتتى.
بايقاۋشىلار بايقاۋشىنىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ كودەكسىن جانە وبەكتيۆتىلىك, سەنىمدىلىك پەن اشىقتىق, جاۋاپكەرشىلىك پەن جاريالىلىق, اشىقتىق پەن زاڭدىلىق قاعيداتتارىن ۇستانۋعا ءتيىس. بايقاۋشىلار تاۋەلسىز جانە پارتيالاردىڭ بايقاۋشىلارىنىڭ ءرولىن مويىنداۋى, ولارمەن ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىققا دايىن بولۋى كەرەك. ولار حالىقارالىق نورمالاردى, كونستيتۋتسيا مەن سايلاۋعا قاتىستى زاڭداردى, سونداي-اق ازاماتتىڭ سايلاۋ جانە سايلانۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتەتىن باسقا دا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ءبىلۋى جانە قاجەت بولعان جاعدايدا ءتۇسىندىرۋى قاجەت.
بايقاۋشىلار كانديداتتاردىڭ وزدەرiنiڭ قىزمەتتiك نەمەسە لاۋازىمدىق جاعدايىن وزدەرiنiڭ سايلانۋ ماقساتىندا پايدالانۋعا قۇقىعى جوقتىعىن ەسكەرە وتىرىپ, سايلاۋ پروتسەسiنە قاتىسۋشىلاردىڭ تەڭ مۇمكiندiكتەرi مەن قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋعا تيiس. ولار سايلاۋدى وتكىزۋگە كەدەرگى جاسامايدى جانە سايلاۋ ۇدەرىسىنە ارالاسپاي ءوز مىندەتتەرىن ورىندايدى. بايقاۋشىلار سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەلەرiنiڭ نازارىن كونستيتۋتسيالىق زاڭ تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋىنا اۋدارۋعا, ولارعا تيiستi جازباشا ارىزداردى, بۇزۋشىلىقتار تۋرالى اكتiلەردi بەرۋگە جانە تاپسىرۋ تۋرالى بەلگiلەر الۋعا قۇقىلى.
