باجايلاپ قاراساق, تاعى دا «باقساق باقا ەكەن» دەگەندەي بولىپ شىققانىن قايتەرسىز؟! جاقىندا وبلىستىق «اتىراۋ» گازەتىندە جاريالانعان اۋماقتىق جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى قۇرامىنداعىلاردىڭ اتى-ءجونىن جازۋ اۋەلدەگىدەي قايتالانىپ تۇرعانىن تاعى كوردىك. سوندا بۇل كەلەڭسىز جايت سۇيەگىمىزگە ابدەن ءسىڭىپ, ءومىر بويى جالعاسا بەرمەك پە؟
گازەتتەن يندەر اۋداندىق اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىن وقىعانىمدا, جاعامدى ۇستاماسقا لاج قالمادى. كوميسسيا توراعاسىنىڭ اتى-ءجونى ساكەنوۆ اديلگەرەي مۋراتوۆيچ كورىنەدى. ءوز ەسىمى دە, اكەسىنىڭ نىسپىسى دا, تەگى دە تۇگەل ورىسشا ۇلگىدە جازىلعان. ساكەن ادىلگەرەي مۇرات ۇلى دەسە, قانداي كەلىستى بولار ەدى؟! ءارى قارايعى ءتىزىم بىلاي جالعاسادى: قابيەۆا گۋلشارا ماكاجانوۆنا, ساريەۆا شىنار اباتوۆنا, ديۋسەنبيەۆ ساتتيبەك جەنيسوۆيچ, ەربۋلاتوۆ قۋانىش ماراتوۆيچ, قۋانىشەۆا ەلميرا يزباساروۆنا, تۋرسىنعاليەۆا ايگۋل ەسەنوۆنا. ءبارىنىڭ دە اكەلەرىن, تەكتەرىن تۋ تۋرالى كۋالىككە جازعاندا ...ەۆ, ...وۆ, ...ەۆا, ...وۆا, ...ين, ...يچ, ...وۆنا, ...ەۆنا ەتىپ ورىسشا قالىپتا (ترانسكريپتسيامەن) تىركەگەن. ءسويتىپ, احات (ازاماتتاردىڭ حال اكتىلەرىن تىركەۋ) ءبولىمى جاڭا تۋعان سابيلەردىڭ اتى-جوندەرىن تىركەپ, قۇجات جاساقتاۋ بارىسىندا قازاقى ۇعىمدى, عۇرىپتى ەسكەرۋدى ۇمىت قالدىرعان.
ءوزىمنىڭ تۋعان اۋىلىمدا قالاي جازىلعانىن ءبىلۋ ءۇشىن قىزىلقوعا اۋدانىنداعى №147 ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا كوز تىكتىم. كوميسسيا ءتورايىمى كوسداۋلەتوۆا اينۋر زينۋلليەۆنا, ونىڭ ورىنباسارى يناەۆا ساۋلە بيسەنباەۆنا, حاتشىسى كۋلباەۆا گۋلجامال شيلانباەۆنا, مۇشەلەرى جاناباەۆ كۋرمانبەك امانگاليەۆيچ, مامبەتكاليەۆا اككايماك مامبەتكاليەۆنا, بيسەنگاليەۆا نۋرجامال داۋلەنوۆنا, كۋساينوۆ مارات اكجولوۆيچ بولىپ قازاقشادان اۋلاق, ورىس تىلىندە جازىلىپ, سىقيىپ تۇر. اۋىلدا جاستايىنان بەرى تۇراتىن, قازاقشاعا جەتىك بەلورۋس الەكساندر ستوممادان وزگە ۇلت وكىلى بولسايشى؟! كوميسسيا قۇرامىنىڭ ىشىندەگى ورىسشا قۇجات يەلەرىنىڭ ءبىرى ءىنىم امانعاليدىڭ بالاسى ەكەنىنە قايران قالىپ, ۇيالۋىما تۋرا كەلدى. ءادىلىن ايتقاندا, وسى كەلەڭسىزدىككە اتى اتالعانداردىڭ (ولار ءسابي بولدى عوي) وزدەرى ەمەس, ەلدى جايلاعان سولاقاي ساياسات, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەگىلەر, احات ءبولىمى كىنالى.
نەگە ءوز قازاقىلىعىمىزدى ءوزىمىز ارداقتاي المايتىن, بارىنەن بۇرىن ۇلتىمىزدىڭ ۇستىنىن تانىتاتىن تولقۇجاتتاعى اتى-ءجونىمىزدى قازاقشا جازىپ, راسىمدەي المايتىنداي بوركەمىك بولىپ كەتكەنبىز. ءبىر كەزدە «رەسپۋبليكادا تۇراتىن ۇلتتاردى قازاق, ورىس, ۋكراين, بەلورۋس, نوعاي, تاتار, قاراچاي جانە تاعى باسقالار دەپ بولمەي, ءبارىنىڭ تولقۇجاتىنا «قازاقستاندىق ۇلت» دەپ جازايىق» دەگەن ۇسىنىس بولعانى ايان. بىراق قالىڭ كوپشىلىك جوعارىدان تۇسكەن سولاقاي ۇيعارىمعا (بالكىم ساياسات شىعار) تۇبەگەيلى قارسى بولىپ, اقىرىندا بيلىكتەگىلەر كوپكە توپىراق شاشا الماي, رايىنان قايتقان ەدى. ايتسە دە, قۇداي الدىندا كۇنالى بولسام دا ايتارىمدى ىشكە بۇگىپ قالمايىن, جەرگىلىكتى ورىندارعا, احات بولىمدەرىنە ماسكەۋدىڭ پارمەنىمەن اۋىزشا بولسىن, جازباشا بولسىن قۇپيا تۇردە نۇسقاۋ بەرىلىپ, جاڭا تۋعان سابيلەردىڭ اتى-ءجونىن راسىمدەگەندە ورىس حالقىنىڭ كۋالىك جازۋىمەن سايكەستەندىرۋ كەرەك دەلىنگەن بولۋعا ءتيىس. ولاي ەتىلمەسە وتكەن عاسىردىڭ 50-90 جىلدارى ارالىعىندا تۋعانداردىڭ كۋالىگى مەن تولقۇجاتىنداعى ەسىمدەرى, تەكتەرى رەسەيلىكتەرمەن سايكەستەندىرىلىپ, ...وۆ, ...ەۆ, ...ين, ...ۆيچ, ...وۆنا, ...ەۆنا بولىپ, نەگە قاپتاپ كەتكەن؟ مۇنىڭ ارعى تورىنەن كەڭەستىك جىمىسقى ساياسات, قازاقتى باسىبايلى ورىستاندىرۋ ءۇردىسى قىلاڭ بەرەدى. دۇرىسىندا, قۇيتۇرقىلىقتىڭ, باقاي قۋلىقتىڭ كوكەسى بۇل.
پالەنىڭ ءبىر ۇشى وزىمىزدە دە جاتىر. ءبىز مىسالعا العان كوميسسيا قۇرامدارىنىڭ ىشىندە №156, 162, 210... ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىندا ءوز اتى-جوندەرىن قاناتقالي باقىتگۇل قۋانعاليقىزى, مامىرتاي بازارباي ءازي ۇلى, جەتەعالي شاھريزات جەتەعالي ۇلى... دەپ تازا قازاقى قالىپتا جازدىرعاندار كەزدەستى. بىراق ولاردىڭ قاتارى ونشا كوپ ەمەس, ءار جەردە قاداۋ-قاداۋ عانا. توقسانىنشى جىلدارى تەلەراديوكومپانيادا قىزمەت ىستەپ جۇرگەنىمىزدە, ارىپتەسىم وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ ەكەۋمىز تولقۇجاتىمىزدى قازاقىلاندىرۋ ءۇشىن ادەيى وزگەرتتىك. ءبىرىمىز وتەپبەرگەن الىمگەرەي ۇلى, ەكىنشىمىز جاڭاباي تولەگەن جاڭاباي ۇلى دەپ قازاقى ۇلگىدە جازدىرۋعا تاۋەكەل ەتتىك. ەشكىم قارسى بولا قويعان جوق.
شىندىعىن ايتقاندا, ءبىز, قازاقتار 1986 جىلعى جەلتوقسانداعىداي اندا-ساندا ايبارىمىزدى شىعاراتىنىمىز بولماسا, كەڭەستىك جۇيەنىڭ يلەۋىنە كونگىش حالىققا اينالىپپىز. پارتيا ايتتى, ۇكىمەت ايتتى دەپ باس يزەۋمەن كەلىپپىز. تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان كەيىن دە باس پايداسىن عانا ويلاعان جەمقورلاردىڭ, جىلپوستاردىڭ شىلاۋىندا قالىپپىز. بۇگىنگى احۋال باسقا. ەندى جالتاقتايتىن, قورقاتىن ەشتەڭە جوق. قازاقستاندا بايىرعى ۇلت وكىلدەرى ءوز قۇجاتتارىن جاپپاي جونگە كەلتىرۋى, قازاقىلاندىرۋى قاجەت. مۇنى مىندەتتى دەپ ەسەپتەيمىن. تولقۇجاتىمىزداعى ...وۆ, ...ەۆ, ...ۆيچ, ...وۆنا, ...ەۆنا قاتارلى اتى-ءجونىمىزدى جازۋداعى كەڭەستىك جۇيە قالىپتاستىرعان سەلكەۋلىكتى, سولەكەتتىكتى جويۋدىڭ جولدارىن شىنداپ ويلاستىراتىن كەز جەتتى. وعان انەبىر شىعىن دا كەتپەيدى. بۇل ءۇردىستى ءاربىر تولقۇجات يەسى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزە الادى دەپ ويلايمىن.
مەن – جاس جاعىمنان العاندا سەكسەندى يەكتەپ قالعان قارتپىن. نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىستىڭ اياقتالۋىنا ءبىر جىل قالعاندا دۇنيەگە كەلىپپىن. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ اياق شەنىندە رەسەي جەرىندە اسكەر قاتارىندا بولىپ, ونداعان ۇلتتىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە بورىشىمدى وتەدىم. ءبىزدىڭ اسكەري ءبولىمنىڭ شتابىندا تەگى يانيوگلو دەگەن مايور بولدى. ءوزىنىڭ تۇركى تەكتەس گاگاۋز ۇلتىنىڭ وكىلى ەكەنىن ماقتان تۇتادى. ول مەنى قازاق بولعان سوڭ ءىشتارتا سويلەپ:
– ءتۇبىمىز ءبىر تۇركىمىز. گاگاۋزدار كەڭەس جەرىندە 152 مىڭداي عانا. نەگىزىنەن مولدوۆادا تۇرادى. باسقا مەملەكەتتەردە دە بار. ءوز ءتىلىمىزدى, قۇجاتىمىزدا اتا-تەگىمىزدى جازۋدا ۇلتتىق ءۇردىستى ساقتاعانبىز, – دەگەن ەدى.
ريزا بولعانمىن. سونداي-اق قاي كەزدە دە ميكويان, باگراميان, باباكيدزە, گامساحۋرديا, باراناۋسكاس... سىندى ارميان, لاتىش, گرۋزين ۇلتتارىنىڭ بىرەگەيلەرى ءوز اتى-جوندەرىن ۇلتىنا ساي ەتىپ جازۋدان ەش قىمسىنعان ەمەس. ولاردىڭ بىرقاتارى ءوز تەكتەرىن وزگەرتپەي-اق ەل باسقارۋعا قاتىستى, ادەبيەت, ونەر سالالارىندا ەمىن-ەركىن ءجۇردى. دەمەك بىزگە دە, قازاقتارعا دا سەرپىلەتىن, سىلكىنەتىن مەزگىل كەلدى. اتى-ءجونىمىزدى جازۋداعى سوكەتتىكتەن ارىلۋ – پارىزىمىز.
كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى قارساڭىنداعى اۋماقتىق جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىنداعى قازاقتىڭ اتى-جوندەرىن جازۋداعى كوڭىلگە قونبايتىن ورەسكەل جايت قولعا قالام الدىردى. بۇعان ءجۇردىم-باردىم قاراماي, وزەكتى ماسەلە دەپ قاراعانىمىز دۇرىس.
تولەگەن جاڭاباي ۇلى,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
اتىراۋ وبلىسى
