قىپشاق دالاسىندا تۇتقىنعا الىنىپ, جات جەردە ەرەكشە ەرلىگىمەن, اسقان تالانتىمەن قۇلدىقتان قايراتكەرلىككە دەيىن كوتەرىلگەن داڭقتى بايبارىس سۇلتان تۋرالى «سۇلتان بايبارىس» كىتابى – دەرەكتەرگە سۇيەنىپ جازىلعان, اتى اڭىزعا اينالعان سۇلتان تۋرالى تۇپنۇسقا تاعىلىمى مول ەڭبەك.
«ەلشىلىكتە قىزمەتتە جۇرگەندە سۇلتان بايبارىس تۋرالى مالىمەتتەردى, تۇپنۇسقا ماتەريالداردى ساتىپ الىپ, اۋدارىپ, كىتابىما پايدالاندىم. دەمەۋشى كاسىپكەر نەسىپباي احمەتوۆتىڭ ارقاسىندا 1 مىڭ داناسى تاعى دا وقىرمانعا جول تارتىپ وتىر. بۇكىل قازاق ەلىنە بۇل تارالىم نە ءتايىرى, قۇمعا سىڭگەن سۋداي نەمەسە شاڭى دا شىقپاي وتە شىعادى...», دەدى قايرات ۇزاق ۇلى.
قازىرگى مىسىر, سيريا, يوردانيا, ليۆان, يزرايل, پالەستينا اۆتونومياسى, ساۋد ارابياسىنىڭ حيدجازى مەن يراكتىڭ ەۆفرات وزەنىنىڭ باتىس جاعىنداعى جەرلەردى جانە تۇركيانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىن قامتىعان ماملۇك مەملەكەتىن 132 جىل باسقارعان قىپشاق ديناستياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى بايبارىستىڭ ءومىر جولى كۇردەلى دە اسەرلى. مۇسىلمان تاريحىندا يسلام قۇتقارۋشىسى اتانعان, يسلام ءدىنىنىڭ ءتورت مازhابىن تەڭەستىرگەن بيلەۋشى. جۇزدەگەن مەشىت, كوپىر, كەرۋەن ساراي, مەدرەسە سالعىزعان كوسەم. التىن وردامەن ديپلوماتيالىق, ساۋدا بايلانىستارىن ورناتقان, انا تىلىندە سويلەپ, كۇندەلىكتى ومىرىندە اتا ءداستۇرىن ۇستانعان, جات جەردە ون جەتى جىل سۇلتاندىق قۇرعان جانە باسقا دا وشپەس ىستەر قالدىرعان ۇلى دالانىڭ پەرزەنتى – بايبارىس.
اتالعان كىتاپتا قايرات ساكي زەرتتەگەن, اۋدارعان بايبارىس تۋرالى جان-جاقتى, تولىق ءارى ەڭ كەرەكتى مالىمەتتەر جيناقتالىپ بەرىلگەن.
«سۇلتان بايبارىستىڭ كوزىن كورگەن نەمەسە ودان كەيىنگى ۋاقىتتا, بىراق سول زاماندا ءومىر سۇرگەن تاريحشىلار شىعارمالارىنىڭ نەگىزىندە جازىلعان, «پيراميدا ۇستىندەگى كيىز ءۇي نەمەسە بايبارىس تۋرالى» كىتابىنىڭ وڭدەلگەن جانە تولىقتىرىلعان نۇسقاسىن «سۇلتان بايبارىس» دەگەن اتاۋمەن ۇسىنىپ وتىرمىن», دەدى قايرات ۇزاق ۇلى.
كىتاپ تانىستىرىلىمىنا قاتىسقان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ: ء«سىز باس بايبارىستانۋشىسىز, ونى تانىتۋدا, زەرتتەۋدە ءسىزدىڭ الدىڭىزعا تۇسەتىن ادام جوق. «بەيبارىس» ەمەس, بايبارىس ەكەنىن, پيراميدالار ۇستىنە كيىز ءۇي تىكتىرگەنىن دە عىلىمي, رەسمي تۇرعىدان دالەلدەپ شىقتىڭىز», دەدى.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى دارحان مىڭباي الەمنىڭ 70 شاقتى مەملەكەتىندە قازاقستان ەلشىلىگى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن, ەلشىلەردىڭ ىشىندە قازاق-مۇسىلمان ادەبي-مادەني بايلانىسىن زەردەلەگەن ءا.دەربىسالى, ءنازىر تورەقۇلوۆتى تانىتقان ت.مانسۇروۆ, ۇلت قۇندىلىقتارىنىڭ شىعىس تامىرىن بايىپتاپ جۇرگەن قايرات لاما-شاريف سياقتى ۇلگى ەتەر ديپلوماتتار كوپ ەمەس ەكەنىن ايتتى. «سولاردىڭ ىشىندە تۇپنۇسقا ءماتىندى ارقاۋ ەتكەن ارابتانۋشى قايرات ساكيدىڭ ەڭبەكتەرىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. جالپى, قايرەكەڭ بايبارىستانۋدىڭ جاڭا باعىتىن نەگىزدەدى. ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ءوزى بۇل كىسىنىڭ كىتاپتارىنا سۇيەنىپ, پىكىر ايتۋى ەڭبەگىنىڭ بيىك دەڭگەيىن كورسەتەدى», دەدى ول.
اۆتوردىڭ زەرتتەۋشىلىگىن تىلگە تيەك ەتكەن سارسەنباي قۇرمان ۇلى بۇل كىتاپ اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارىنا, زيالى قاۋىمعا, ستۋدەنت-جاستارعا زور اسەر بەرىپ, ۇلكەن رەزونانس تۋعىزعانىن جەتكىزدى. ەندىگى وسىنداي عىلىمي-تانىمدىق دارىستەر اقتوبە وبلىسىندا, تاعى باسقا دا وڭىرلەردە وتكىزىلسە دەگەن تىلەك ءبىلدىردى.
بۇدان سوڭ ءسوز العان زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قۋاتجان ءۋالي, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور راقىمجان تۇرىسبەك كىتاپ اۆتورى ەڭبەگىندەگى دەرەكنامالىق مازمۇندى, قىپشاق ماملۇكتەرىنىڭ تاريحتاعى ورنىن تەرەڭىنەن بايىپتادى. ولار مىسىرداعى ءبىلىم بەرۋ, مەدرەسەلەر, حالىققا قىزمەت ەتۋ جايى ناقتى دەرەكتەرمەن كەلتىرىلگەن, بايبارىستىڭ كرەست جورىعىنا قارسىلىعى, ءومىرى, تاعدىرى شىنايى اۋەزەلەنگەنىن العا تارتتى. بالانى سۇندەتكە وتىرعىزۋ, ساياتشىلىققا بارۋى, مەشىت سالدىرىپ, قامالداردا دابىلحانا ورناتقانى, ءبىلىم وشاقتارىن جانە مەتالدان بۇيىم جاساۋ شەبەرحانالارىن اشقانى مۇسىلمان شىعىسىنا ونەگە بولىپ تاريحقا ەنگەنى زەردەلەندى.
«يۋرتا نا ۆەرشينە پيراميدى» – باقتىباي ءجۇمادىلدين مەن قايرات جاڭاباەۆ اۋدارعان «پيراميدا ۇستىندەگى كيىز ءۇي» كىتابىنىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسى. ول ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ العىسوزىمەن جارىق كوردى. كىتاپتىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسى http://kazneb.kz/سايتىندا تۇر.
اۋدارما اۆتورىنىڭ ءبىرى باقتىباي ءجۇمادىلديننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ولار كىتاپتى تەگىن, ءوز ەركىمەن تارجىمالاعان. «قايراتتىڭ ەرلىگى – ءوزى تىكەلەي تۇپنۇسقادان اۋدارىپ, ەلگە تۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزۋى, ۇلتتىڭ قورجىنىنا باعا جەتپەس بايلىقتى سىيلاعانى, ءبىر ۇلكەن عىلىمي ينستيتۋت جاساي الماعاندى ءبىر ءوزى جاساعانى. بۇل قانداي قۇرمەتكە دە لايىقتى», دەدى اۋدارماشى.
پروفەسسور, حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىنىڭ مامانى داريكو ماعاۋياقىزى قىپشاق ديناستياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى بايبارىستىڭ التىن وردامەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسى تۋرالى ويىن ورتاعا سالسا, جۋرناليست سۇڭعات ءالىپباي گازەت بەتتەرىندە جارىق كورگەن اۆتوردىڭ عىلىمي ماقالالارى جايىندا وڭ پىكىر ءبىلدىردى.
«ەر قارۋى – بەس قارۋ». بۇل كىتاپتا قايرات ساكي ساداق, نايزا, قىلىش, ايبالتا, شوقپار سەكىلدى جەكە قارۋ تۇرلەرىن بابالارىمىزدىڭ قالاي قولدانعانى ماملۇك اسكەري تراكتاتتارى مەن قازاق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىندە ساقتالعان ماتەريالداردى سالىستىرا وتىرىپ كورسەتەدى.
قىپشاق ماملۇكتەرى قالدىرعان سوعىس ونەرى جونىندەگى جازبا مۇرا مول. ونىڭ سەبەبى, مىسىر مەن شامدى بيلەگەن تۇركى-قىپشاق بيلەۋشىلەرى ءبىرىنشى كەزەكتە سۇلتان بايبارىس كەزىندە سوعىس ءىسى ءوزىنىڭ دامۋ شىڭىنا جەتتى. اسكەري تاكتيكا مەن ستراتەگيا تۋرالى ەڭبەكتەردى ايتپاعاندا, ادام مەن مالدى سىناۋ, جاۋىنگەر دايارلاۋ, ات باپتاۋ مەن ەمدەۋ, قارۋ تۇرلەرىن جاساۋ مەن پايدالانۋ ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان اراب جانە پارسى تىلدەرىندەگى اسكەري تراكتاتتار ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتىپ وتىر. ولاردىڭ اۆتورلارىنىڭ باسىم بولىگى – XIII-XV عاسىرلاردا تاعدىر تالكەگىمەن حاليفات اۋماعىنا بارعان ۇلى دالا پەرزەنتتەرى. بۇل اسكەري تراكتاتتار قازاق ەپوسىندا ۇشىراساتىن جاۋىنگەرلىك اقپاراتتى كەڭ تۇردە زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ءيا, تاۋەلسىز قازاقستانعا قايرات ساكيدەي ىزدەنىمپاز, وتانشىل ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا رۋحاني تۇرعىدا ورالعان بايبارىس جانە ونىڭ بيلىگى تۋرالى بىلگەنىمىزدەن بىلمەگەنىمىز كوپ. شۇكىر, ەلىمىزدەگى تاريحي قىپشاق-ماملۇك سۇلتانىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ ءبىر ۇلگىسى – دۇنيەگە مىڭداعان بايبارىستاردىڭ كەلۋى. ءبىر اتتەگەن-ايى, ولاردىڭ كوبى وزگە ءتىلدىڭ زاڭدىلىعىمەن «بەيبارىس» بولىپ قۇجاتتانعان. بايبارىس تۋرالى ق.ساكي كىتاپتارى وسى قاتەلىكتى دە تۇزەتەدى دەپ ويلايمىز.
گۇلشات ساپارقىزى,
جۋرناليست
