بۇل – سەرىكبولدىڭ 2002 جىلى 3 تامىز كۇنى وزىنە قامقورشى بولعان ءبىر جاناشىر اعاسىنا جازعان حاتىنىڭ ءۇزىندىسى. ەلسىزدەگى قيراعان وباداي جالعىزدىق كۇي كەشكەن جاس جىگىتتىڭ ىشكى الاساپىرانى.
ءسويتىپ, ول 1996-نىڭ سوڭىن ءوز عۇمىرىنىڭ سوڭعى نۇكتەسى ەتىپ بەلگىلەپ قويدى. سول كۇنگە دەگەن دايىندىعىن باستاپ تا كەتتى. ءتىپتى سول كۇنگە جەتۋ – وعان جۇمباققا تولى موتيۆاتسيالىق جاڭا ترەند سياقتاندى ما ەكەن؟ ايتەۋىر, كۇل-پارشاسى شىققان نەبىر جاستىق ارماندارىن تىستەنىپ وتىرىپ زىندانعا قاراي ءوزى-اق لاقتىرىپ جىبەردى.
نە بولدى سونشا دەيسىز بە؟ پويىزدان كەشىگىپ قالىپ, ءتۇن ىشىندە 30 شاقىرىمداي جەردەگى اۋىلىنا جاياۋ تارتقان. قاراڭعىدا تەمىر جولدى بويلاي كەتە بەرسەم, اداسپاسپىن دەپ كەلە جاتقاندا, ارتقى جاقتان پويىز كەلىپ قالىپ, جولدان شىعا بەرەم دەگەندە, اياعى تايىپ كەتىپ, بيىكتىگى 3 مەترلىك كوپىردەن قۇلاپ كەتكەن. سول جولى سەرىكبولدى كوپىر استىنداعى قارا سۋ ءوزىنىڭ قاراشا ايىنداعى مۇزداي الاقانىمەن قاعىپ العان-دى. قاعىپ الدى دا, قارا تۇندە ءوزى دە توڭىپ جاتقان الگى قارا سۋ سەرىكبولدىڭ دەنە قىزۋىن جاندارمەن وزىنە جۇتا باستادى. «ماعان-ماعان!» دەپ جىلۋلىققا تالاسقان سول سۋدىڭ ميللياردتاعان تامشىلارى نە دەگەن وتكىر ەدى. سانسىز ينە بۇعان جابىلا كەتكەندەي ەدى. ونىڭ بويىنداعى جىلۋدىڭ سوڭعى كلەتكالارىنىڭ جاڭعىز تامىزىقتاي عانا كۇشى قالعان كەزدە الدەكىمنىڭ ء«اي, بالا, ءتىرىمىسىڭ؟» دەگەن داۋسى دۇنيەنى سەلت ەتكىزدى. وقىس داۋىس! ءدال ۋاقىتىندا كەلىپ جەتكەن داۋىس! مىنە, وسى داۋىس جاس جىگىتتىڭ ءالى دە ءسونىپ بولماعان ءتۇپساناسىن ءدۇر سىلكىندىرىپ, شوشىندىرا ەس جيعىزدى. سۋدا جاتقانىنا ءتورت ساعاتتاي ۋاقىت ءوتىپتى. الگى قويشى اعاي باعىپ جۇرگەن قويىن تاستاي سالىپ, مۇنى سۇيرەلەپ جاعالاۋعا شىعاردى. تىرشىلىكتىڭ جاعالاۋىنا. سەرىكبول سول تۇنگى قارا پويىز بەن قارا سۋدىڭ ورتاسىنداعى ءوزىن بۇدان كەيىنگى توعىز جىل عۇمىرىندا ءبىر ساتتە ەسىنەن شىعارعان ەمەس.
راس, بەل كەتتى! جيىرما التىعا ەندى عانا كەلگەن قىلشىلداپ تۇرعان جىگىتتىك شاق ءۇشىن بۇل وتە اۋىر سوققى ەدى. اۋىرلىعى سونشالىق, بەلىن ومىرىپ, بىراق وزىنە قول سالماعان اجالعا, وسى كۇيدە مىنا ومىرگە تاستاپ كەتكەن اجالعا سول جولى دا, كەيىنگى جىلدارى دا العىس ايتپاعانى انىق. سول 1997-ءنىڭ باستالۋىن كۇتپەيمىن دەگەنىن ەسكەرسەك, بىرجىلدىق قانا عۇمىر قالدى. بۇعان دەيىن از-مۇز باستاپ, ءبىراز جەرىن جازىپ, شاعىن كىتاپتىڭ كولەمىندەي ەتىپ قويعان قولجازباسىنىڭ كىتاپ بولىپ شىققانىن كورىپ كەتەيىن دەگەن ارمانى – ەڭ ۇلى ارمانىنا اينالدى.
1996-نىڭ كۇزى دە كەلىپ جەتتى. ءبىر كۇنى بالسۇلۋ اپاسى ونىڭ وسى قولجازباسىن سايىن نازاربەك دەگەن قۇرىلىسشى كىسىگە كورسەتكەنىن, ول كىسىنىڭ بۇل قولجازبانى كىتاپشا ەتىپ شىعارىپ بەرۋگە ۋادە بەرگەنىن ايتىپ كەلدى. بۇل – سەرىكبول ءۇشىن ەڭ ۇلىق جاڭالىق ەدى. تاپ وسى ءسوز سەرىكبولدى ومىردەن كەتۋگە بەل بايلاعان شەشىمىنىڭ تەمىر شىنجىرىن ءۇزىپ جىبەرگەندەي بولدى. ول كۇن ساناپ كىشكەنە عانا كىتاپشاسىنىڭ جارىققا شىعۋىن كۇتتى. كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا «ماڭعىستاۋ گەوگرافياسى» دەگەن 50-60 بەتتىك قانا ەڭبەگى كىتاپ بولىپ 1997 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قولىنا ءتيدى. كىتاپشا قولىنا تيگەن بويدا, ول ءوز ءومىرىنىڭ قاپ-قاراڭعى بۇرىشىنان ءبىر ءۇمىت ساۋلەسى ينەنىڭ كوزىندەي عانا جارىق بولىپ ءجۇرىپ وتكەنىن بايقادى. ونىڭ جان دۇنيەسى سول جارىققا قاراي جاندارمەن ۇمتىلدى. ول سەرىكبولدىڭ ومىردەن كەتۋ تۋرالى شەشىمىنە شىڭعىرا قارسىلاسىپ جاتتى. «نە قۇرعان وتاۋ جوق, نە ارتتا قالار ۇرپاق تا جوق. دەرت دەرتىمەن عوي, ال سوندا...مەن ەندى وسىلايشا بۇل جالعاننان جاتىپ-جاتىپ كەتە بەرمەكپىن بە؟» دەپ جازدى وزىنە ءوزى. الگى كىتاپشا وعان ءوزىنىڭ تۇڭعىش بالاسىنداي, ونىڭ بىلدىرلاعان ءتىلى بارداي, ءتاي-ءتاي باسقان قىلىعى بارداي كورىنە بەردى. ميفولوگيا الەمىنىڭ ەسىگىنە قاراي قاز-قاز باسىپ كەتىپ بارا جاتقانداي بولدى سول ء«سابي». سوسىن وزىنە ءوزى تاعى دا بىلاي دەپ جازدى: ء«ومىرىمدى وسى ازاپپەن, قورلىقپەن اياقتايتىنىمدى ءبىلدىم. ويتكەنى وزدىگىنەن قوزعالا المايتىن ادامنىڭ, ءىشىپ-جەۋى بىلاي تۇرسىن, بويدىڭ باسقا دا قاجەتتىلىكتەرىنە باقىلاۋ جاساي المايتىن ادامنىڭ, قاراپايىم عانا نارسە ءۇشىن باسقاعا تاۋەلدى بولعان مەن سياقتى مۇگەدەكتەردىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرى بىردەي بولادى». وسىلاي دەپ جازۋىن جازدى. بىراق تاپ وسىلاي جازسا دا, ء«ومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرىنىڭ بىردەي بولعانىن» قالامادى. سوندا سوڭعى ءسات قانداي بولۋى كەرەك؟
1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە ۇستالىپ, 10 كۇن تۇرمەدە وتىرعاندا ءبىر ءمىليسانىڭ «قاتەلەستىم دەي سالشى, اينالايىن» دەپ جالىنعانى ەسىندە. «جاڭعىز شەشەڭ بار ەكەن. اكەڭ جوق ەكەن. ىلعي قىزدىڭ ورتاسىنداعى جاڭعىز ۇل ەكەنسىڭ, ستۋدەنت ەكەنسىڭ» دەگەن ەدى تاعى دا بۇعان سۇراۋلى جۇزبەن قاراپ. بۇل ۇندەمەپ ەدى, امالى قۇرىپ: «كەشىرىم سۇرادى دەپ جازام, سوسىن زىت بۇل جەردەن» دەپ سىبىرلاي زىلدەنگەنى دە ەسىندە. سوندا عوي, ول كىسى بۇل بالانىڭ بولاشاعىن ويلاپ تۇردى. سونداعى بولاشاعىنىڭ ءتۇرى وسى ما؟
سوزدەن دە وتكەن ءسوز بولادى. تۇجىرىمنان دا وتكەن تۇجىرىم بولادى. بۇل جاس عالىم 15 تومدىق ميفولوگيالىق ۇلان-عايىر ەڭبەگىندە تالاي ءسوزدى جازىپ, تالاي تۇجىرىم جاسادى. دەگەنمەن ونىڭ 15 كىتاپقا تاتىرلىق ەڭ ۇلى تۇجىرىمى – ء«ومىر ءسۇرۋ كەرەك!» دەگەن تۇجىرىمى بولدى.
ەرگىزدە بىرىكپەستەي بولىپ, ميفتىك عالامدا شاشىلعان تارىداي بىتىراپ جاتقان دەرەكتەر مەن قيسىندار الەمى – سەرىكبول ءۇشىن الىپ زەرتحانا سياقتى كورىنگەنى انىق. باتىرلار جىرى جاس ادامعا ەرلىك رۋحىن بەرەتىن باتىلدىق «ۆاكتسيناسى» ىسپەتتەس قوي. سەرىكبول ءوزى زەرتتەپ وتىرعان كەيىپكەرلەرىنىڭ تابانداعان قايسارلىعىن ءوز بويىنان دا تاپتى. ءسويتىپ, ميفتىك كەيىپكەرلەرى ونىڭ قاندىبالاق دوستارىنا اينالدى. مىنا جارىق ءدۇنيادا ءوز تۋىستارىنان باسقا ەشكىم ىزدەپ كەلمەيتىن, ەشكىم «قايداسىڭ؟» دەمەيتىن مەڭىرەۋ بولمەسىندەگى جانسىز دەرلىك تىرشىلىكتى ەندى ميفتەر الەمىندەگى سانسىز دەرلىك جۇراعاتى وزدەرىنىڭ ۇلاعاتىمەن بۇعان كەلىپ, كىرىپ-شىعىپ جۇرگەندەي جاعداي ورنىقتى.
كىتاپتان كىتاپ اقتارىپ, سول كىتاپتارداعى قىرىق تاڭبالى قىرىمنىڭ, ون تاڭبالى ۇرىمنىڭ جەرىن كوكتەي ءوتتى. مۇرىن جىراۋ مۇرالارىنىڭ و جاق بۇ جاعى تۇتاسىپ تۇرعان دەرەكتەر كەشەنى ەكەن. بۇل مۇرانىڭ ىشىندەگى ءاربىر جەر-سۋ اتتارى سەرىكبول ءۇشىن – تەك اتاۋ عانا ەمەس, ناعىز كونە ءداۋىردىڭ كوركەم كەيىپكەرلەرى بولىپ جولىقتى. تاۋمەن تىلدەستىرىپ, داريا-سۋمەن دىلدەستىرىپ, ساي-سالاسىمەن سىرلاس قىلىپ, تالاي گيپوتەزالارعا تيەك تاۋىپ بەردى ولار. ودان شىعىپ, باياعى قورقىت بابادان 300 جىل كەيىن سىر بويىندا عۇمىر كەشكەن بايات دەگەن تايپادان شىققان, «قىلىشىمدى سۋارۋعا قۇدىق قازدىم» دەپ جىرلايتىن وگىرشەكتىڭ حاندىق قۇرعان ءداۋىرىن بارلاي, نيزامي شايىردىڭ جىرلارىنا باس قويدى. ەندى بىردە يران ميفولوگياسىندا جەر ءجۇزىن قورشاپ جاتاتىن عالامدىق تاۋ دەلىنەتىن تاڭىرلەردىڭ تۇراعى – گارونماناعا قاراي بەت تۇزەپ كەتىپ بارا جاتتى. جاي كەتىپ بارا جاتپادى, ونىڭ ميفتىك قىرىمنىڭ ءدال گارونمانانىكىندەي «كارتاسىن» قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى ەكەن-اۋ دەگەن وي ءتۇزىپ بارا جاتتى. بۇل ونىڭ ەۋروپالىق ميفتانۋ سالاسىندا ۇندىەۋروپالىق پاراديگمانىڭ استام پيعىلىنان پايدا بولعان «اسىرەاريشىلدىق كەسەلدىڭ» زاردابىن جويۋعا ۇمتىلۋى ەدى. ب.گۋدمۋندسسون دەگەن عالىمنىڭ اسستار تۋرالى ءميفتى يسلاندياعا الىپ كەلۋشىلەردى گەرۋل تايپاسى دەپ ەسەپتەيتىندىگىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, سەرىكبول وسى گەرۋلدىقتاردىڭ ەجەلگى ارعىقازاق تايپاسى ەكەندىگىنە گيپوتەزا ۇسىندى. جالپى, نەنى دالەلدەگىسى كەلسە دە, سەرىكبول گيپوتەزاسى, ادەتتە, تەك ءبىرلى-ەكىلى مىسالمەن شەكتەلمەيدى. تەك قانا وسىنى دالەلدەۋ ءۇشىن ول «ازيا كورگەن» گوت تايپاسىنىڭ تاريحىنا ساپارعا «اتتانىپ» كەتتى. ءسويتىپ, گوتتار تۋرالى مالىمەتتەردى جيناۋ ءۇشىن سترابونعا (ب.ز.د. ءى ع.) «جولىعىپ», پلينيمەن ء(ى ع.) «پىكىرلەسىپ», تاتسيتپەن ء(ى-ءىى ع.) «سويلەسىپ», پتولومەيگە ء(ىى ع.) ارنايى باس بۇرىپ, «پىكىر الماسىپ» قايتادى. بۇل «جورىعى» بوسقا كەتپەي, گەرۋل, گوت تايپالارىنىڭ ءتۇبىن, ءتىلىن قازىپ كەتىپ, كونەتۇركىلىك-ارعىقازاقتىق نەگىزدەردى تاپتى. وسىنىڭ بارىندەگى ماقساتى – ەۋروتسەنتريستىك تۇجىرىمداردىڭ ميفتىك-رۋحاني باسقىنشىلىق ارەكەتىنە «وتان قورعاۋ» ماقساتىنداعى «شابۋىل» جاساۋ ەدى. سونداي «شابۋىلىنداعى» ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسىنىڭ ءبىرى – اپوللون! اپوللون – كۇللى الەمدىك ميفتىك كەيىپكەرلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ جۇلدىزدىسى. ال الەم بولسا, جۇلدىزعا تالاسادى. وعان ءوزى يە بولىپ, سول ارقىلى ءوزى دە جۇلدىز بولعىسى كەلەدى. بۇل تابيعي قاجەتتىلىك. سونداي دەڭگەيدەگى اپوللون گرەك ميفولوگياسى ارقىلى تانىلىپ, سول گرەكتەردىڭ ءتول تۋماسى, ءتول كەيىپكەرى ەكەندىگى داۋ تۋدىرماي كەلگەن ەدى. بىراق ول سەرىكبول قوندىبايعا دەيىن سولاي بولعان. سەرىكبول زەرتتەۋلەرىنەن كەيىن اپوللوننىڭ گرەك تەكتىلىگىنە دەگەن كۇدىك پايدا بولدى. وسى عىلىمي كۇدىك ارقىلى اپوللوننىڭ گرەك تەكتىلىگى تۋرالى تۇجىرىمدار قاقىراپ سىنىپ كەتپەسە دە, اپ-ايقىن جىكتىڭ پايدا بولعانى جاقىندا عانا. سولاي-اق بولسىن! سوندا ونىڭ گرەكتىك نەمەسە ارعىقازاقتىق تەگىن ايقىنداۋدىڭ نە قاجەتى بار ەدى؟ ءتىپتى گومەردىڭ اپوللوندى جەتى شەكتى كيفارامەن بىتە قايناسقانداي ەتىپ بايانداۋىنىڭ ءبىزدىڭ تسيفرلانىپ كەتكەن كوزقاراستارىمىز بەن ۇستانىمدارىمىزعا نە كەلەر-كەتەرى بار؟ ونسىز دا مىنا اسىعىس زاماندا «اپوللون بىزدىكى!» دەپ باس قاتىرىپ وتىرامىز با؟ ءيا, «تيك-توكتانىپ» بارا جاتقان قازىرگى سيپاتىمىز بەن جاعدايلارىمىز ءدال وسىلاي ويلاۋى مۇمكىن. بىراق بۇل – قازاقتىڭ وتە ەرتە كەزەڭدەردەگى رۋحاني قۇندىلىقتارىن تابۋ ارقىلى ۇلتتىق ءيميدجىمىزدى الەم الدىندا تانىتۋ ءادىسى عوي. رۋحاني الپاۋىتتاردىڭ الدىندا «از حالىقپىز» دەپ ءجۇنى جىعىلىپ وتىراتىن ەمەس, باسقالاردى مىسى باسىپ وتىرۋعا لايىقتى حالىق ەكەندىگىمىزدى تانىتۋ. تەگىڭ مەن تەگىڭدەگى مىقتىلىقتى ءبىلۋ – ادامدى ىشتەن كوتەرىپ تۇرادى. ول بىزگە سول ءۇشىن كەرەك. تەك سەرىكبول ەڭبەگى عانا ەمەس, جالپى ارعى تەكتى, تاريحتى زەرتتەۋ عىلىمىنىڭ ماقساتى دا وسى. ول بىلاي دەپ جازدى: «مەنىڭ جاعدايىمدا ەكى التەرناتيۆا كۇتىپ تۇرعان ەدى: ءبىرى – ارتىڭا ءوز اتىڭدى قالدىرۋ, ەكىنشىسى – دالا توسىندەگى ءبىر ۇيىك بولىپ, عايىپ بولۋ. مەن, ارينە, ءبىرىنشى جولدى تاڭدادىم. ...قازاققا تاڭسىق بولعان تاقىرىپ – ميفولوگياعا تۇرەن سالا وتىرىپ: ا) قازاققا ءوزىنىڭ وتكەن مۇراسىن جاڭا قىرىنان قايتا تابىستاۋدى ماقسات تۇتسام. ...ءداستۇردى قالپىنا كەلتىرۋ قازاقتىڭ رۋحانياتىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسا الادى, جاڭا ۇلتتىق يدەيانىڭ ىرگەتاسى بولا الادى» دەيدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقان ء«بىزدىڭ قوعامنىڭ سىرقاتى ءبىر جەرىندە ەمەس, ول ونىڭ بارلىق جەرىندە» ەكەندىگىن سەرىكبول دا سەزىندى. ول سونى ايتىپ وتىر.
جۋرناليست, اكادەميك باۋىرجان وماروۆقا 2006 جىلى «ايقىن» گازەتىندە بەرگەن سۇحباتىندا اقسەلەۋ سەيدىمبەك «تەڭدەسى جوق تالانت سەرىكبول قوندىباەۆتىڭ شىعارمالارىنىڭ جارىققا شىعۋىنا سەبەپشى بولدىم» دەي كەلىپ, «ادامنىڭ ميىندا بازالىق ءداستۇرلى اقپارات بار. ول الەمدىك اكادەميالىق اقپاراتپەن ۇشتاسقاندا عالامات جاڭعىرىقتار بەرەدى. سەرىكبولدىڭ قابىلەتى وسىلاي اشىلعان» دەپ باعا بەرگەن ەدى.
ءوزىنىڭ ەتبەتتەپ قانا جاتىپ جازاتىن اۋىر جاعدايى وعان ءتىپتى كەدەرگى بولا المادى دەسەك پە ەكەن؟ ولاي ايتساق, ول ءوپ-وتىرىك بولىپ شىعادى. كەدەرگى بولعاندا قانداي! اۋرۋدىڭ قارا داۋىلىمەن ءسات سايىن ارپالىسىپ جاتۋدىڭ ءوزى – ميدىڭ قۋاتىن تاۋىسىپ بىتپەي مە. جارا-جارا بوپ ءار جەردەن ويىلىپ, كۇن سايىن وق ءتيىپ جاتقانداي تەسىلىپ, قانشا تەپسىنسە دە زات الماسۋ پروتسەسى وزىنەن ءوزى جاڭىلىپ, كۇللى دەنەدە ميفتەگى اداسىپ جۇرگەن كەيىپكەرلەردەي, ونسىز دا ء«بىر كەم دۇنيەنىڭ» ءوزىن بۇرىشقا تىققانداي ەتتى. قانىمەن دە, جانىمەن دە جازدى دەگەن جاعدايدا بولدى. سونىڭ ءبارىن ءوزى جانە جان اناسى كوردى. ەكەۋلەپ ءتوزدى. ءتوزدى دەۋ, ايتۋعا قانداي جەپ-جەڭىل. ادام دەنەسىندە 630-دان استام ءىرىلى-ۇساقتى بۇلشىق ەت بولادى ەكەن. سەرىكبولدىڭ سول بۇلشىق ەتتەرى جارالى جاۋىنگەرلەردەي بولىپ, بىراق «جارالى قاسقىر جانداي شابادى» كۇيگە كەلىپ, جارتى دەنەسى ءوزىنىڭ ۇلى كۇرەسىن جالعانعا سەزدىرمەستەن جۇرگىزىپ-اق جاتتى.
سەرىكبولدىڭ وسى جانقيارلىق ەڭبەگىن باعالاعان ونىڭ اينالاسىندا تاعى دا ادامدار بولدى. ولار دا ناعىز وتانشىلار ەدى. وزدەرى جاساي المايتىن دۇنيەنى جاساپ جاتقان بۇعان كومەكتەسكەندەردىڭ ءبىرى – كاسىپكەر ەرمۇحان مەداعۇلوۆ دەگەن جىگىت. ول سەرىكبولعا دۇنيەدەن وتكەنگە دەيىن ەڭبەكاقى رەتىندە اي سايىن 30 مىڭ تەڭگە جىبەرىپ تۇردى. بۇل قازىرگى اقشامەن 400-500 مىڭ تەڭگەدەي ەدى. ەرمۇحانعا ەشكىم مۇنداي تاپسىرما بەرگەن جوق. بۇل ونىڭ وتانشىلدىق قاسيەتىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى. تاعى ءبىر تۇلعا – مەيىرحان اقداۋلەت ەدى. مەيىرحان سول كەزدە اقتوبەدەن شىعىپ تۇراتىن «التىن وردا» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ەدى. قازاقستاندىق گازەت-جۋرنالداردىڭ ەشقايسىسى سەرىكبولدىڭ زەرتتەۋلەرىنە كۇمانمەن قارادى ما, الدە, اۋىلدا جاتقان ءبىر مۇگەدەك بالا ەرىگىپ بىردەڭە جازدى ەكەن دەپ, جاريالاپ نەعىلامىز دەدى مە, كىم ءبىلسىن, ونىڭ زەرتتەۋلەرى جارىق كورمەدى. سول كەزدە جاس عالىمنىڭ جىبەرگەندەرىنىڭ ءبارىن ۇزدىكسىز جاريالاعان وسى باسىلىم بولدى.
وسىنداي وتانشىلدىق قاسيەتتىڭ بەلگىسىن كورسەتكەندەر – ونىڭ اناسى تاربيە مەن اپاسى بالسۇلۋ. بالسۇلۋ سەرىكبولعا قاجەت كىتاپ ىزدەپ, كىتاپحانالاردى ارالاپ, الماتىدان اقتاۋعا كىتاپ اكەلىپ, بىرەۋدە بىردەڭە دەگەن كىتاپ بار دەسە, ساتىپ تا الدى, سۇراپ تا الدى. قىسقاسى ول ەكەۋى سەرىكبولدىڭ «اياعى» قىزمەتىن اتقاردى. ال سەرىكبول جارتى دەنەدەگى جۇقاناقتاي ءۇمىت جۇقارا-جۇقارا قاعازداي بولعاندا دا, تىرشىلىككە جارماسىپ, ايىرىلمادى. ءتىپتى سەرىكبولدىڭ جارتى دەنەسى دەنە اۋماعىنان شىعىپ, ميفتىك اۋراعا ەنىپ, ميفولوگيانى زەرتتەۋ مەحانيزمىنە اينالعانداي. 3D دەگەن ولشەم بار عوي قازىر. ول ميفولوگياداعى ميفتىك ۇستانىمدار مەن اقپاراتتاردى سول ءۇش ولشەمدىك, ياعني, 3D ەففەكتىمەن كورە الدى. ونىڭ تاعدىرىنا قاراپ وتىرساق, قازىرگى ادام ءوزىنىڭ دەنەسىنەن دە كۇشتى, ءوزىنىڭ ۋاقىتىنان دا شاپشاڭ بولۋى كەرەك سياقتى. «مەن اۋىلدا قالۋعا ءماجبۇر بولدىم. وتباسىلىق جاعداي (دەنساۋلىق جاعدايى دەپ ءتۇسىنىڭىز) وقۋ بىتىرەر كەزدەگى عىلىم اكادەمياسىنىڭ گەوگرافيا ينستيتۋتىنداعى كىشى عىلىمي قىزمەتكەرلىك ورىننان دا, قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافيا فاكۋلتەتىندە اشىلعان قازاق بولىمىندە ۇسىنىلعان وقىتۋشىلىق ورىننان دا باس تارتۋعا ءماجبۇر ەتتى» دەيدى ول. وكىنىشى ورتتەي, ارينە! بىراق ونىڭ اۋىلدا جاتىپ-اق جاساعان ءىس-قيمىلى ۇلگىنىڭ دە ۇلگىسى. ونىڭ جازعاندارىن وقىساڭىز, ميفتەر الەمىنىڭ ىشىندە مىگىر تاپپاي, ءاربىر ميفتىك كەيىپكەرگە اشقاراقتىقپەن جارماسىپ, قازاققا كەرەك ءبىر اۋىز ايتارى بار ما دەپ, ءبىر ءتۇيىر تارىداي بولسا دا تاڭباسى بار ما ەكەن دەپ, بولسا بولدى, بولماسا, قايدان تاۋىپ الۋعا بولاتىنىن ودان «سۇراپ ءبىلىپ», تاعى دا ءبىر قيىرلاردى بەتكە الىپ, قىر-قىردى, ساي-سايدى كەزىپ بارا جاتقان دۇربەلەڭ عۇمىر كەشتى. ميفتەر الەمىنىڭ تىپ-تىنىش جاتقان دالاسىن ايقايلاي وياتتى. ءتىل قاتۋدان قالعاندارىمەن ءتىلسىز-اق «سويلەستى». كوردەن تۇرعىزىپ العانداي سىلكىلەپ, سەلدىر-سەلدىر بولجامداردان سەڭگىر-سەڭگىر ءتۇيىن جاسادى. ءسويتىپ, ءبارىن ءوز دۇربەلەڭىنە قوسىپ الدى.
سەرىكبولعا ءتان تاعى ءبىر قاسيەت – كوپ سويلەمەيتىندىگىندە. ادەتتە, عالىم ادام سويلەگىش كەلەدى عوي. «ارينە, مەن الدىما كەلگەن اداممەن سويلەسۋگە شورقاقپىن, – دەيدى سەرىكبول. – جۇرت مەنى جازعانىما قاراپ, سولاي سويلەيدى عوي دەپ ويلايتىن شىعار. بىراق مەن بۇل ومىردە سويلەي المايتىن, ايتايىن دەگەنىن جەتكىزە دە المايتىن ۇندەمەستەر قاتارىنانمىن. اتا-بابام دا ءسوزۋار, ءدىلمار شەشەن بولماپتى. ناعاشىلارىمنىڭ اڭگىمە ايتقىشتىعى بۇيىرماي, تۇتتىقپا, ساقاۋلىعى بۇيىرىپتى». دەسە دە, شىن مانىسىندە, سەرىكبول تۇتتىقپا بولعان جوق, ول ۇزاق ۋاقىتتان بەرى (9 جىل) ۇيدە وزىمەن ءوزى وتىرىپ, اينالاسىندا سويلەسەتىندەي ادامنىڭ بولماعاندىعىنان با ەكەن, تۇيىقتالىپ قالعاندىعىن ايتقان بولار. مەن وعان سوڭعى رەت 2002 جىلى 30 قاراشادا بارىپپىن. سوندا ول ماعان ءوزىنىڭ جاڭادان عانا جارىققا شىققان «ەسەن-قازاق» زەرتتەۋ كىتابىن سىيلاعان. ونىڭ العاشقى بەتىنە «استاناداعى شارۋالارىمنىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ كومەك بەرگەنىڭىز ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن» دەپ جازىپ قويىپتى. سول جولى ونىڭ قاسىندا وتىرىپ ەكى ساعاتتاي اڭگىمەلەستىم. تاربيە اپا ۇشەۋمىز وتىرىپ شاي ىشتىك. سوندا تاعى دا بايقاعانىم – ونىڭ شابىت الىپ, ءبىر سويلەپ كەتسە, قارا سوزگە قاراتاۋدى سىيعىزىپ سويلەيتىن شەشەندىگى. تاڭعالاسىڭ. ءسوزىن بايتاقتان وزدىرعان دەگەننىڭ ناعىز ءوزى ەدى. ونى ۇيىپ, ءۇنسىز تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى. ونىڭ سونداي قاسيەتى بار ەدى. اۋراسى مىقتى ەدى. سىرتىنان قاراساڭىز, ونىڭ بولمىسى قاسقىر الار قىران سياقتى ەدى. ول اربادا وتىرعان ادام سياقتى ەمەس, تاقتا وتىرعانداي وتىراتىن. ويتكەنى ونى ىشتەن كوتەرىپ تۇرعان شەكسىز ءبىلىمى ونىڭ بولمىسىن بولبىراتپاي, جاراۋ اتتاي جايناتىپ قوياتىن.
ونىڭ ون بەس تومدىق جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرىندە قوعام قايراتكەرى قىرىمبەك كوشەرباەۆ بىلاي دەپ جازىپ ەدى: «اڭىزدىڭ شىندىق ەكەندىگىن دالەلدەۋگە ۇمتىلعان سەرىكبول ولكەتانۋ, تۋريزم, لاندشافت ەستەتيكاسىمەن اينالىسا ءجۇرiپ, ءبiلiمنىڭ سان الۋان كۇردەلi سالالارى: تاريح, فولكلور, ميفوگەوگرافيا, لينگۆيستيكا, ارحەولوگيا, ەتنوگەنەتيكا, ەتنوگرافيا, ميفولوگيا توعىستارىنداعى كۇللى ادامزاتقا ورتاق مادەني-تانىمدىق ماسەلەلەرگە امبەباپ زەرتتەۋشi, تىڭ تالداۋلار جاساۋشى عالىم بيىگىنە شىقتى. الەمدىك عىلىمداعى توڭكەرىسكە بالاۋعا بولاتىن س.قوندىبايدىڭ قالامىنان شىعىپ, قولدارىڭىزعا تيگەن ون بەس تومدىق عىلىمي-زەرتتەۋلەر تولىقتاي دەرلىك «اباقتىدا» جازىلدى. راس! تار توسەككە تاڭىلعان توعىز جىلدىڭ ءار ساتىندە سەرىكبول ءوزى بەكىتكەن, ساعات-مينۋتىنا دەيىن قاتاڭ ەسەپكە العان كۇن تارتىبىمەن تەك ەتبەتتەپ جاتىپ قانا جۇمىس ىستەدى.
ءابىش كەكىلباي ۇلى ول تۋرالى «سەرىكبول قوندىباي – ارۋاقتى ادام. ونىڭ قالدىرعان مۇراسىنا جۇيەلى تۇردە بارۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ سانامىزعا قاجەت. سەرىكبولدىڭ شىعارماشىلىعى حح-ءححى عاسىرداعى قازاق تىرشىلىگىمەن بىتە قايناسقان. بۇل – ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ ۇلكەن جەڭىسىنىڭ باستاۋى. ونىڭ بىردە-ءبىر ەڭبەگى كەزدەيسوق ەمەس, بىرىمەن-ءبىرى بايلانىستى, ءبىر جۇيە ەلەمەنتتەرى, ءبىرتۇتاس دۇنيە. وعان تياناقتى زەرتتەۋلەر ارقىلى بارۋىمىز كەرەك, سوندا عانا جۇمباعىن اشامىز. سەرىكبول ارقىلى قازاق جاڭا ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ جاتىر. ول ادامزات مادەنيەتىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقان داۋسىز ۇلى ازامات», دەپ جازىپتى.
سەرىكبولدىڭ ومىردەن وتەر كەزدەگى سوڭعى ساعاتتارىندا بولعان جاعداي ادامدى تاڭعالدىرادى. ول ءۇنسىز جاتىپتى. اناسى تاربيە قاسىنا كەلىپ, تامىرىن ۇستاپ, ابىگەرگە ءتۇسىپ, «سەرىكبول! سەرىكبول!» دەسە, ول «اپا, ماعان كەدەرگى جاساماشى, مەن سويلەسىپ جاتىرمىن عوي» دەپتى. بۇ ءدۇنيادان كەتىپ, ارعى دۇنياعا ءوتۋ تۋرالى سول ارعى دۇنيامەن كەلىسىمشارت جاساسىپ جاتقانداي ما, قالاي ءوزى؟! دىم بىلمەيمىز عوي ءبىز! نە تۇسىنەمىز وسى ءبىز؟ ونىڭ الگى سوزدەرىنەن شوشىنعان اناسى «كىممەن؟» دەپتى؟ سوندا ول تاعى دا «كەدەرگى جاساماشى ماعان, مەن كەتەيىن دەپ جاتىرمىن, مەن سويلەسىپ جاتىرمىن» دەپتى كادىمگىدەي سالماقتى داۋىسپەن. ۇلكەن ءبىر جيىندا وتىرعانداي جايباراقتتىقپەن, بىراق ءالسىز عانا داۋىسپەن. كىممەن سويلەسىپ جاتقانى جۇمباق, ارينە! و ءدۇنيا دەگەن جۇمباق الەمگە قادام باسار تۇستا, ادامنىڭ ەشنارسەگە الاڭداماۋى قاجەت ەكەندىگىن سەرىكبولدىڭ سوزىنە قاراپ بولجاۋعا بولاتىن شىعار. بۇل ونىڭ ارعى جاقتىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعان ءساتى ەدى. تابالدىرىقتا ءسۇرىنىپ كەتپەۋ ءۇشىن جولداعى ءسوز كەدەرگى, وي كەدەرگى, قيمىل كەدەرگى, قيال كەدەرگى, اتا-انا, تۋعان-تۋىس كەدەرگىنىڭ ءبارىن الىپ تاستاۋ ءارى قاراي سۇرىنبەي ءوتۋ ماڭىزدى ەكەن-اۋ.
سەرىكبول قوندىباي 2004 جىلى 36 جاسىندا بۇل ومىردەن ءجۇزىن ءۇيىردى.
وڭايگۇل تۇرجان,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى
