بىلتىرعى وقۋ جىلىنان بەرى ءدال وسى مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىن وقىتۋدا مۇعالىمدەر الاش زيالىلارىنىڭ پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيا, ادىستەمە سالاسىنداعى مۇرالارىن باسشىلىققا الىپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ال بيىلدان باستاپ بۇل تىزىمگە ب.مايلين اتىنداعى №52 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ ورىس ءتىلى, تاريح, ماتەماتيكا پاندەرى قوسىلدى. استانا قالاسىنداعى «ساتىلاي كەشەندى وقىتۋ» تەحنولوگياسى زەرتحاناسىنىڭ اياسىندا جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان بۇل يگى ىسكە مەكتەپ باسشىلىقتارى جان-جاقتى قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر.
«سول ءۇشىن دە اتالعان مەكتەپ ديرەكتورلارىنا ايتار العىسىم شەكسىز», دەيدى «ساتىلاي كەشەندى وقىتۋ» تەحنولوگياسىنىڭ اۆتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرشا ورازاقىنوۆا. « ۇلى ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ: «الاشقا اتى شىققان ادامدار! كوسەمدىكتەرىڭدى اداسپاي ءتۇزۋ ىستەڭدەر! سەندەر اداسساڭدار, ارتتارىڭنان الاش اداسادى, ارتتارىڭنان ەرگەندەردىڭ وبال-ساۋابىنا سىزدەر قالاسىزدار!» دەگەن وسيەتى بار. الاش زيالىلارى اڭساعان, ۇلتتىق قۇندىلىقتارى بويىنا سىڭگەن ۇرپاقتى – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ بولاشاق تۇلعالارىن ءبىز, ۇستازدار قاۋىمى قالىپتاستىرامىز. ال بۇگىنگى ساباق سونىڭ ءبىر باستاماسى عانا», دەيدى ن.ورازاقىنوۆا.
«بيىلعى وقۋ جىلىندا الاش ارىستارىنىڭ ءبىلىم جۇيەسىندەگى ادىستەمەلىك مۇرالارىن تاجىريبەمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ, ساپالى بىلىمگە قول جەتكىزۋدى ماقسات ەتتىك. وسى باعىتتا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دىبىسپەن جاتتىقتىرۋ ءادىسىن مەكتەپالدى دايىندىق توبى مەن 1-سىنىپتا جەكە دىبىستارمەن داعدى ارقىلى جاتتىقتىرساق, 3-4 سىنىپتاردا كۇردەلەندىرىپ تالداۋ جۇيەسى قولدانىلادى», دەيدى №52 مەكتەپ-گيمنازيا ديرەكتورى ۇلبوسىن بايتاسوۆا. ول ءتول تەحنولوگيانى قازاق ءتىلى, ورىس ءتىلى, اعىلشىن ءتىلى, ماتەماتيكا, تاريح پاندەرىندە قولدانۋ ارقىلى وقۋ ورداسىنىڭ ءبىلىم ساپاسى 78 پايىزعا كوتەرىلگەنىن دە ماقتانىشپەن ايتىپ ءوتتى. اتالعان گيمنازيانىڭ 72 وقۋشىسى حالىقارالىق وليمپيادالاردا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولعان. بۇگىندە مەكتەپتىڭ 48 سىنىبى وسى تەحنولوگيانى قولدانادى. ونىڭ ىشىندە 20 سىنىپ – ءبىلىم ءنارىن تەز ءسىڭىرىپ الاتىن 1-سىنىپ وقۋشىلارى.
ساباق بارىسىندا باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دىبىسپەن جاتتىقتىرۋ ءادىسىن «ساتىلاي كەشەندى وقىتۋ» تەحنولوگياسىمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ 1-4 سىنىپتار ارالىعىندا تاجىريبەدە قالاي قولدانىلاتىنىن كورسەتتى. سانمەن ورنەكتەلگەن اسىقتار بويىنشا تاپسىرما العان مۇعالىمدەر دىبىستاردى ساتىلاي تالداپ, سول دىبىستارعا قاتىستى ولەڭ جولدارىن ايتىپ بەردى.
مۇعالىمدەر كۇندەلىكتى ساباقتارىندا الاش ارىستارىنىڭ ناقىل سوزدەرىن تالداۋ نىساناسى ەتىپ الىپ, وقۋشىلارىمەن ۇنەمى وي تولعاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋدى ادەتكە اينالدىرعان. «سول ارقىلى بالا ءتىل ءبىلىمى سالالارىن تەرەڭ, نىق مەڭگەرۋمەن قاتار ويلارىن ەركىن, ايشىقتى جەتكىزۋگە داعدىلانادى», دەيدى سەمينارعا جان-جاقتى دايىندىقپەن كەلگەن ۇستازدار قاۋىمى. ءسوزىن ىسىمەن دالەلدەپ بەرگەن مۇعالىمدەر ساباق كەزىندە الاش زيالىلارىنىڭ التىن قوردا ساقتالعان ناقىل سوزدەرىنە وي-تولعاپ, سينتاكسيستىك جانە ءسوز قۇرامىنا, لەكسيكا-گرامماتيكالىق ماعىناسىنا تالداۋ جاسادى.
سەمينار ساباقتىڭ قوناعى, قوعام قايراتكەرى ورازگۇل اسانعازى: «مەن تاۋەلسىزدىككە قانداي ۇلەس قوسىپ ءجۇرمىن؟» دەگەن سۇراق تۋىنداعاندا اركىم ارقالاي جاۋاپ بەرەدى. وسى تۇستا عالىم, ۇستاز, ءتىل جاناشىرى رەتىندە پروفەسسور نۇرشا الجانبايقىزىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. الايدا «جالعىز اعاش ورمان بولمايدى». ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ اراسىن جالعايتىن مۇنداي ءتول تەحنولوگياعا ۇلكەن قولداۋ كەرەك. ەڭ ءبىرىنشى وقۋشى, مۇعالىمدەر مەن اتا-انالاردىڭ قولداۋى قاجەت», دەدى.
ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى ادىستەمە باسقارماسىنىڭ باسشىسى جازيرا ىسقاقوۆا ۇلتتىق جوبانىڭ قازىرگى ءبىلىم جۇيەسىندەگى ءمانى, ءبىلىم الۋشىلاردى تەحنولوگيا بويىنشا وقىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جايلى ويىمەن بولىسسە, جۋرناليست, الاشتانۋشى الما سايلاۋقىزى «ماعجان جۇماباي ۇلى پەداگوگيكاسىنداعى ۇلتتىق تانىم» تاقىرىبىندا پرەزەنتاتسيا جاساپ, مۇعالىمدەرگە الاش زيالىلارى ارتقان جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ۇلتتىق سيپاتتاعى ناقتى مىسالدارمەن پايىمداپ بەردى. ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى گۇلداريعا كەنجەباەۆا دا تەحنولوگيانىڭ تيىمدىلىگى مەن ماڭىزىنا توقتالدى. ال ءداستۇرلى ءانشى جاڭاباي وتەگەنوۆ ساباقتا الاش زيالىلارىنىڭ اندەرىن ورىنداپ, جينالعاندارعا ەرەكشە كوڭىل كۇي سىيلادى.
ايتا كەتكەن ءجون, «ساتىلاي كەشەندى وقىتۋ» تەحنولوگياسى مەكتەپ تاجىريبەسىندە 1994-1995 وقۋ جىلدارىنان باستاپ قولدانىلادى. ءتول تەحنولوگيا الاش ارىستارىنىڭ مۇرالارىن وقىتۋ قۇرالى, ادىستەمەسى بولىپ سانالادى. تەحنولوگيا اۆتورى, عالىم نۇرشا الجانبايقىزى ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن ۇلتتىق مەكتەپ قاجەت دەگەن پىكىردى بۇرىننان ايتىپ كەلەدى.
«بۇگىنگى ساباقتا باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «بالا باستاۋىش مەكتەپتە بار ءپاندى تەك انا تىلىندە عانا وقۋى كەرەك» دەگەن كوزقاراسىن ناقتى ءىس-تاجىريبەسىمەن كورسەتىپ وتىر. جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى ءبىر پىكىرىندە: «مۇعالىم ءتىل ساباعىندا سويلەۋگە, جازۋعا, وقۋعا, قىسقاسى, اڭگىمەگە جاتتىقتىرادى ەكەن. ال باسقا پاندەردى وقىتقاندا نە ىستەمەك؟ فيزيكانى, جاعرافيانى, تاريحتى وقىتۋ دەگەنىمىز – وسى پاندەردىڭ قۇبىلىسى تۋرالى اڭگىمە ەتۋ ەمەس پە؟ ەندەشە, تىلگە توسەلدىرۋ عوي...», دەيدى. «ساتىلاي كەشەندى وقىتۋ» تەحنولوگياسى ارقىلى 5-سىنىپتا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, قازاقستان تاريحى, ماتەماتيكا, ورىس ءتىلى پاندەرىن وقىتۋ وقۋشىعا ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتۋىنە, ءبىلىم الۋىنا ىقپال ەتەدى. الاش ارىستارىنىڭ بالانى وقىتۋ, ۇلتتىق بىلىمگە قاتىستى تۇجىرىمدارىنا سۇيەنگەن تەحنولوگيا ارقىلى پاندەردى قالاي ساباقتاستىرۋعا بولاتىنىن, ونىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارىن ايقىن كورۋگە بولادى», دەيدى زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى نۇرشا الجانبايقىزى.
عالىم قازىرگى جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنداعى باستى قاتەلىك – بالالاردىڭ ساۋاتسىز جازۋى مەن ساۋاتسىز سويلەۋى ەكەنىن ايتادى. «ال ساۋاتسىزدىقتى گرامماتيكاسىز جويا المايمىز. سەبەبى گرامماتيكا دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ساۋاتتى جازۋ مەن سويلەۋدىڭ تىرەگى», دەيدى ول. «الاش زيالىلارى دىبىسپەن جاتتىقتىرۋدى, وقىتۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرىن ۇسىنعان كەزدە مىندەتتى تۇردە گرامماتيكاعا سۇيەنۋ كەرەك دەگەندى بىلمەستىكتەن ايتىپ وتىرعان جوق. ماسەلەن, جاڭارتىلعان باعدارلامانى قولدايتىندار «ساتىلاي كەشەندى وقىتۋ» تەحنولوگياسىندا كوممۋنيكاتسيا, ياعني تىلدىك قاتىناس جوق دەگەندى ءجيى ايتادى. ال تىلدىك قاتىناس بولماسا ءتىلدى قالاي وقىتۋعا بولادى؟! مۇنداعى تىلدىك قاتىناستىڭ نەگىزى الاش ارىستارىنىڭ يدەيالارىندا جاتىر. ال تىلدىك قاتىناس نە ءۇشىن كەرەك؟ ول تەك بالانىڭ سويلەۋ قاتىناسى ەمەس, سونىمەن قاتار ساۋاتتى سويلەۋ, ساۋاتتى جازۋ, سوزدىك قورىن بايىتۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ەگەر بالانىڭ سوزدىك قورى باي بولماسا, ول قالاي تىلدىك قارىم-قاتىناس ورناتا الادى؟!», دەيدى تەحنولوگيانىڭ نەگىزگى تۇجىرىمىن ءتۇسىندىرىپ وتكەن پروفەسسور.
تەحنولوگيا اۆتورى سوزدىك قوردى بايىتۋ ءۇشىن بالانى حالىق اۋىز ادەبيەتىمەن سۋسىنداتىپ, ماقال-ماتەلدەردى جاتتاتقىزۋ, ءتۇرلى تاقىرىپتاعى ەرتەگى, اڭگىمەلەردى وقىتۋ, سونداي-اق كلاسسيك اقىن-جازۋشىلاردىڭ ماتىندەرىن قولدانا وتىرىپ بالالارمەن تىلدىك بايلانىسقا ءتۇسۋدىڭ بەرەرى مول ەكەنىن ايتادى.
«ەڭبەكتەرىمىزدە وسى تاسىلدەردى باسشىلىققا الامىز. باستى ماقسات – الاش زيالىلارىنىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى مۇرالارىن, ادىستەمەلەرىن, پەداگوگيكا-پسيحولوگيا سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىن قايتا جاڭعىرتۋ. الاش ارىستارىنىڭ قوعامدىق قىزمەتى, ادەبيەتتەگى ءرولى, جالپى, ءتىل ءبىلىمى سالاسىنداعى ەڭبەكتەرى قازىرگى تاڭدا جاڭعىرىپ, جاڭا تىنىس الىپ كەلەدى. الايدا ولاردىڭ ادىستەمە سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىنىڭ ءالى دە جاڭعىرماي وتىرعانى, مۇعالىمدەر تاجىريبەسىنە ەنبەگەنى جاسىرىن ەمەس. ەگەر ءبىز شىن مانىندە ساۋاتتى, ۇلتتىق قۇندىلىعى جەتىلگەن, ۇلتتىڭ بولاشاعىن ويلايتىن, تۋعان تاريحىن, جاعرافياسىن تەرەڭىنەن بىلەتىن, ءتىلىن قادىرلەيتىن ۇرپاق تاربيەلەيمىز دەسەك, وندا مىندەتتى تۇردە الاشتىقتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, ماعجان جۇماباي ۇلى, تەلجان شونان ۇلى, ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن قايتا قاراپ, بۇگىنگى ءبىلىم جۇيەسىنە ەنگىزۋدىڭ ءتۇرلى ءادىس-تاسىلدەرىن ويلاپ تابۋىمىز قاجەت», دەيدى ن.الجانبايقىزى.
