كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
باتىس ەلىنىڭ زاڭگەرلەرى راقىمشىلىقتى «جاقسىلىقتىڭ ادىلەتتىلىكتى جەڭۋى» دەپ باعالايدى. ءدال وسى باعامنىڭ بيىگىنەن قارايتىن بولساق, ەل بيلىگى سوڭعى رەت تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىندا وسىنداي ۇلكەن «جاقسىلىق» جاساعان ەكەن. ال «قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» 2016 جىلعى زاڭعا سايكەس 1 220 سوتتالۋشى بوساتىلىپ, 2 338 ادامنىڭ جازا مەرزىمى قىسقارتىلعان.
راقىمشىلىق ەلدە نەگىزىنەن زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا جانە مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى كۇندەرىن اتاپ وتۋگە بايلانىستى جۇرگىزىلدى. ەڭ ۇلكەن راقىمشىلىق 1999 جىلى جاسالدى. بۇل جولى ۇرپاقتار بىرلىگى مەن ساباقتاستىعى جىلىنا بايلانىستى 15 705 سوتتالۋشى بوستاندىققا شىقتى. ال جازاعا تارتىلعانداردىڭ ەڭ ازى ەل تاريحىنداعى العاشقى راقىمشىلىق كەزىندە بوساتىلعان ەكەن, ياعني 1994 جىلى. بۇل جىلى حالىقارالىق وتباسى جىلىنا بايلانىستى 1 380 سوتتالۋشى بوستاندىققا شىققان. جالپى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا 55 مىڭداي قازاقستاندىق راقىمشىلىق بويىنشا بوستاندىققا شىقسا, 11 مىڭنان استام ادامنىڭ جازاسى قىسقارعان.
ال قاڭتار قىرعىنى قازاقستان تاريحىن دەيىن جانە كەيىن دەپ ەكىگە جاردى. بۇكىل ەلدى ۇرەي مەن قورقىنىشتىڭ ۋىسىندا ۇستاعان سول ساناۋلى كۇن بۇكىل جۇرتتىڭ سانا-سەزىمىن, ەرتەڭگە دەگەن كوزقاراسى مەن جالپى تانىم-تۇسىنىگىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. بۇل كۇندەر بىزگە بەيبىت ءومىردىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ءارى قۇندى ەكەنىن كورسەتتى. قاندى وقيعا از ۋاقىتتان كەيىن وتكەن جىلدىڭ قويناۋىنا ەنەدى. الايدا «قاسىرەتتى قاڭتار» سالىپ كەتكەن جۇرەكتەگى جارا ءالى جازىلا قويعان جوق, سان تاعدىرعا تۇسكەن سىزاتى ءالى وشكەن جوق.
ەستەرىڭىزدە بولسا, بيىل 1 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى: «بىزگە ەل بىرلىگى اۋاداي قاجەت. ەرەۋىلگە قاتىسقاندار دا, كۇشتىك قۇرىلىم قىزمەتكەرلەرى دە – ءوز ازاماتتارىمىز. ولار سوت ءادىل وتەدى دەپ قانا ەمەس, قوعام كەشىرىمدى بولادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. مەملەكەت قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسقان, بىراق اۋىر قىلمىس جاساماعان ازاماتتاردىڭ جازاسىن جەڭىلدەتتى. زاڭ بۇزعانداردىڭ بىرقاتارى كىناسىن ءتۇسىنىپ, وتكەن ىسكە وكىنىپ وتىر. ولارعا كەشىرىممەن قاراعان دۇرىس دەپ ويلايمىن. سوندىقتان مەن قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسۋشىلارعا ءبىر رەتتىك راقىمشىلىق جاريالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم», دەگەن ەدى.
بۇل – بۇكىل قوعام كۇتكەن وڭ قادام ەدى. ويتكەنى راقىمشىلىق جاساۋ – ادامگەرشىلىكتىڭ عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ قوعامعا, حالىققا دەگەن ۇلكەن سەنىمىنىڭ ءبىر كورىنىسى. بۇل جونىندە پرەزيدەنتتىڭ ءوزى: ء«بىز ادامگەرشىلىك تانىتا وتىرىپ, وسى قايعىلى وقيعادان ءتيىستى قورىتىندى جاسايمىز. مۇنداي جاعداي ەندى ەشقاشان قايتالانبايدى. بۇعان جول بەرمەيمىز», دەدى.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قاڭتار وقيعالارى كەزىندە تەرگەۋ ورگاندارى جالپى سانى 1 600-دەي ادامدى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاسادى دەپ ايىپتاپ, قاماۋعا العان. وسى ۋاقىتقا دەيىن ونىڭ 1 112-ىنە سوت ۇكىمى شىعارىلسا, قالعاندارىنىڭ ءىسى تەرگەۋ ساتىسىندا. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن راقىمشىلىق اكتىسى سوت بارىسىندا دا, تەرگەۋدە دە قولدانىلادى. بۇل «راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنگەندە وسى 1 600 ادامنىڭ 1 500-نە مەيىرىم اكتىسىنىڭ شاپاعاتى تيەدى دەگەندى بىلدىرەدى. ال بۇلاردىڭ دەنى قاڭتار قىرعىنى كەزىندە قالىڭ نوپىرگە ەرىپ ۇرلىق, ب ۇلىك جاساعاندار, عيماراتتارعا ءورت قويىپ, زاڭسىز ۇگىت-ناسيحاتتىڭ سوڭىندا كەتكەندەر. قاڭتار وقيعالارى كەزىندە تەرگەۋ يزولياتورىنا بارىپ, ۇستالعاندارمەن بەتپە-بەت سويلەسكەن ادۆوكاتتار مەن زاڭگەرلەر, دەپۋتاتتار, قوعام بەلسەندىلەرى الاڭعا شىققان ازاماتتاردىڭ دەنى ارانداتۋشىلىققا ۇرىنىپ, شالىس قادام باسقاندار ەكەنىن ايتىپ, اراشا ءتۇستى. سوت پروتسەستەرى كەزىندە بۇل ازاماتتاردىڭ كوبى جازانىڭ نەعۇرلىم جەڭىل تۇرىنە تارتىلعانمەن, ۇكىمنىڭ اتى – ۇكىم.
الدىمەن زاڭنىڭ ەكى ەرەكشەلىگىنە توقتالساق. ءبىرىنشىسى – راقىمشىلىققا ىلىگەتىن ادامدارعا كەلتىرگەن زالالىن تولىق وتەۋ تۋرالى تالاپ قويىلمايدى. ال بۇرىندارى جاريالانعان راقىمشىلىق كەزىندە ايىپتالۋشى مىندەتتى تۇردە كەلتىرىلگەن شىعىندى وتەۋگە ءتيىس ەدى. الايدا م ۇلىك يەسى ماتەريالدىق شىعىندى سوت ارقىلى ازاماتتىق-قۇقىقتىق تارتىپتە ءوندىرىپ الۋعا قۇقىلى.
ەكىنشىسى – بۇل جولى جازانى وتەۋ ءتارتiبiن قاساقانا بۇزعاندارعا دا راقىمشىلىق قولدانىلادى. قالىپتاسقان تاجىريبە بويىنشا بۇرىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەكەمەسىندە جازاسىن وتەپ جاتقان ادامعا راقىمشىلىق جاساۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ونىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى, ءتارتىبى ەسكەرىلەتىن. قاڭتار وقيعاسىنا وراي ۇسىنىلعان زاڭدا مۇنداي تالاپتار الىنىپ تاستالعان.
زاڭگەرلەر بۇل ەكى ەرەكشەلىك تە راقىمشىلىق بارىسىندا ماڭىزدى ەكەنىن العا تارتادى. سەبەبى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا قاڭتار وقيعاسىنداعى قىلمىستار اشىلعان جاعدايدا جانە وسى زاڭدا كوزدەلگەن باپتارعا سايكەس ازاماتتىڭ سوتتىلىعى بولعان جاعدايدا ول ادامعا راقىمشىلىق جاسالا بەرەدى.
سەنات دەپۋتاتى ۆلاديمير ۆولكوۆ قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسقاندارعا ءبىر رەتتىك راقىمشىلىق جاريالاۋ تۋرالى زاڭ اياسىندا 40-تان استام ادام تۇرمەدەن شىعاتىنىن مالىمدەدى. بۇگىندە قاڭتار وقيعاسى بويىنشا سوتتالعان 1 112 ادامنىڭ ىشىندە 128 ادام عانا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان.
«راقىمشىلىق تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان 40-تان استام ادام شىعادى. بۇدان بولەك, شامامەن 50 ادام جارتى جىلدىڭ ىشىندە بوساتىلادى. ال ورتاشا جانە اۋىر ەمەس قىلمىستىق ءتارتىپ بۇزۋشىلىق جاساعان 170-تەن استام ادام جازادان قۇتىلادى», دەدى ۆ.ۆولكوۆ. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, راقىمشىلىققا پوليتسەيلەر مەن اسكەريلەر دە ىلىگەدى. بىراق ادام ازاپتاۋعا قاتىسى بار ادامدار جاۋاپتان بوساتىلمايدى. سونداي-اق راقىمشىلىق جاپپاي تارتىپسىزدىكتى ۇيىمداستىرۋعا قاتىسى بار ادامدارعا, سونداي-اق مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساعانى جانە بيلىكتى كۇشپەن باسىپ الۋعا ارەكەتتەنگەنى ءۇشىن ايىپتالعاندارعا, سونداي-اق لاڭكەستىك جانە ەكسترەميستىك قىلمىس جاساعاندارعا, رەتسيديۆيستەرگە, جۇرتتى ازاپتاعاندارعا قولدانىلمايدى.
زاڭعا سايكەس تەرىس قىلىق, اۋىرلىعى تومەن جانە ورتاشا قىلمىس جاساعاندار جازادان تولىق بوساتىلادى. ال جازاسىن وتەپ شىققانداردان سوتتىلىق الىنادى. بۇدان بولەك, اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستاردى جاساعاندارعا جازا مەرزىمىن قىسقارتۋ كوزدەلگەن. اتاپ ايتقاندا, اۋىر قىلمىستار ءۇشىن سوت تاعايىنداعان مەرزىمنىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى, ال اسا اۋىر قىلمىستار ءۇشىن جازانىڭ جارتىسى قىسقارادى. ەگەر سوتتالعان تۇلعانىڭ جازانى وتەۋ مەرزىمى ءبىر جىلدان از بولسا, وندا ول تولىق بوساتىلادى.
وسى جولعى راقىمشىلىقتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – زاڭدا بوساتىلاتىن ادامداردى الەۋمەتتەندىرۋ تۋرالى نورما قاراستىرىلعان. راقىمشىلىققا ىلىككەندەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ, قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ سەكىلدى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ ۇكىمەتكە جۇكتەلىپ وتىر. سونداي-اق الداعى ۋاقىتتا قاڭتار وقيعاسىنداعى قىلمىستار اشىلعان جاعدايدا جانە وسى زاڭدا كوزدەلگەن باپتارعا سايكەس ازاماتتىڭ سوتتىلىعى بولعان جاعدايدا ول ادامعا راقىمشىلىق جاسالا بەرەدى.
ءماجىلىس ماقۇلداعان زاڭ تۋرالى سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا بايانداما جاساعان كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ءلاززات سۇلەيمەن: «قاڭتار وقيعاسى ەلىمىز ءۇشىن ناعىز سىناق بولدى. سوندىقتان بۇكىل قوعام بولىپ بۇل سىناقتان وڭ قورىتىندى شىعارۋعا ءتيىسپىز. بولاشاقتا قاڭتار وقيعاسىن, ونىڭ سەبەپ-سالدارىن قايتىپ بولدىرماۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىمىزعا قويىپ وتىرعان تاپسىرماسى دا وسى. ءبىر جولعى راقىمشىلىق جاساۋ – قوعامىمىزداعى گۋمانيزم, تۇسىنىستىك, تۇراقتىلىق سىندى ماڭىزدى قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاۋعا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس», دەگەن ەدى.
ال وعان دەيىن پرەزيدەنت جولداۋىنا بايلانىستى «امانات» تاۋەلسىز كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى ارنايى مالىمدەمە جاسادى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, «امانات» – قاڭتار وقيعالارىنا بايلانىستى قۇرىلىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جازىقسىز قامالعان 500-دەن استام ازاماتتىڭ بوستاندىققا شىعۋىنا تۇرتكى بولعان كوميسسيا. تۇپتەپ كەلگەندە, قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسۋشىلارعا راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى العاش باستاما كوتەرگەن دە اماناتتىقتار ەدى. بىلىكتى زاڭگەر, ادۆوكاتتاردان قۇرىلعان كوميسسيا ءوز الدىنا تەك جازىقسىز ازاماتتاردى شىعارۋدى عانا ماقسات ەتىپ قويماعانىن ءاۋ باستا-اق ايتقان ەدى.
«وسى ۋاقىت ىشىندە جۇزدەگەن قامالعاندارمەن تىلدەسىپ, تاعدىرلارىنا ءۇڭىلىپ, بولعان جاعدايدى ابدەن سارالاپ, زەرتتەپ, قاڭتار وقيعالارىنا قاتىسۋشىلارعا تۇتاس راقىمشىلىق جاساۋ جونىندەگى ۇسىنىسىمىزدى پرەزيدەنت اتىنا جولداعان بولاتىنبىز. ءبىزدى قولداپ, سەنىم ارتىپ, ۇلدارىنىڭ تاعدىرىن امانات ەتكەن حالىقتىڭ ءۇمىتىن اقتاۋ – ءبىز ءۇشىن ەڭ باستى مىندەت. ۇسىنىسىمىز ەڭ جوعارعى دەڭگەيدە قولداۋ تاۋىپ, قاڭتار وقيعالارىنا قاتىسىپ, قاپاسقا قامالعان ازاماتتارىمىزعا قاتىستى ءبىر رەتتىك راقىمشىلىق جاساۋ جايىندا ءتيىستى شەشىم قابىلداندى. مىڭداعان جانعا قۋانىش سىيلاعان بۇل ءسۇيىنشى حاباردى ءبىز ادىلەتتىڭ سالتانات قۇرۋى, گۋمانيزم اكتىسى دەپ قابىلدايمىز!
بۇل – «امانات» كوميسسياسى جۇمىسىنىڭ شەشۋشى قورىتىندىسى, بىراق جۇمىسىمىز مۇنىمەن اياقتالمايدى, الداعى ۋاقىتتا كوميسسيامىز راقىمشىلىق تۋرالى زاڭنىڭ جاساقتالۋىنا, قولدانىلۋىنا قاتىستى زاڭ ورىندارىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەلەتىن بولادى», دەيدى كوميسسيا مۇشەلەرى – بەلگىلى زاڭگەرلەر ابزال قۇسپان, ءمادي مىرزاعاراەۆ پەن ۋايس ەرسايىن ۇلى.
ءتۇيىن. بەلگىلى رەجيسسەر دەستين كرەتتوننىڭ «Just Mercy», ياعني «تەك راقىمشىلىق» دەگەن شىنايى وقيعالار جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن كينوسىندا قويىلاتىن باستى ءبىر سۇراق بار. ول – ء«بىز اشۋ-ىزامەن, قورقىنىشپەن ءومىر سۇرەمىز بە؟ الدە زاڭعا سايكەس عۇمىر كەشەمىز بە؟» دەگەن ساۋال. ياعني كىمنىڭ قانداي جولعا تۇسەتىنى – ومىرلىك تاڭداۋىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن تۇسىندىرەدى. راقىمشىلىق تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا مىندەتتى تۇردە ونىڭ ەكى جاعى: ەكونوميكالىق اسەرى مەن قوعام ءۇشىن سالدارى قاتار ايتىلادى. جاسىراتىنى جوق, قوعامدا «قاڭتار قىرعىنى كەزىندە كۇدىككە ىلىنگەندەردى جاپپاي بوستاندىققا شىعارۋ قىلمىستىڭ ورشۋىنە الىپ كەلمەي مە؟» دەگەن سۇراق تا قىزۋ تالقىلاندى. قاڭتار قىرعىنى – قوعامنىڭ باسىنا تۇسكەن ۇلكەن سىناق. ال بۇل سىناقتان قالاي وتەمىز, قانداي قورىتىندى شىعارامىز, قاي جولعا تۇسەمىز – ول دا قوعامنىڭ ەنشىسىندەگى تاڭداۋ.
